ابریشم: تفاوت میان نسخه‌ها

ابریشم، الیافی پروتئینی، لطیف و بادوامی است که از پیلهٔ کرم ابریشم حاصل می‌شود. چین، خاستگاه این کالای گرانبها، جاده ابریشم را برای صادرات آن گشود که [[ایران]] نیز در دوران [[ساسانیان]] و پس از [[اسلام]]، به یکی از مراکز مهم تولید و صادرات ابریشم با کیفیت برتر تبدیل شد. امروزه با وجود چالش‌های تولید، ابریشم همچنان به‌عنوان یک کالای لوکس و ارزشمند شناخته می‌شود و صنعت نوغان‌داری آن به‌عنوان میراث فرهنگی ناملموس در یونسکو به ثبت رسیده است.

ابریشم، رشته‌های بسیار نازکی است که از پیلهٔ کرم ابریشم به دست می‌آید.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/ابریشم معین، فرهنگ معین، ذیل واژه ابریشم.]</ref> با جمع‌آوری تارهای طبیعی پیله می‌توان به الیاف نرم، لطیف، محکم و بادوام رسید.<ref>[https://manomode.com/5151/everything-about-silk-fabric/ زکالوند، «همه چیز درباره پارچه ابریشم؛ کاربردها، انواع و نحوه تشخیص ابریشم مرغوب»، سایت من‌ومد.]</ref> این تارها ساختمان پروتئینی دارند.<ref>[https://www.zingapp.ir/content/?id=8771 «پارچه ابریشم چیست؟»، سایت زینگ.]</ref>

سرزمین چین، خاستگاه ابریشم است و چینی‌ها کشف ابریشم را به بانوی ابریشم نسبت می‌دهند.<ref>Scott, The Book of Silk, 1993, p22.</ref> به‌منظور آسانی صادرات ابریشم از چین، راه درازی تا انطاکیه، پدید آمد که به جاده ابریشم، شناخته شد.<ref>لانگ، «ایران و چین»، تاریخ ایران کمبریج، ۱۳۶۶، ج۳، ص۶۵۹–۶۶۰؛ مشکور، تاریخ اجتماعی ایران در عهد باستان، ۱۳۴۲ش، ص۴۳۵–۴۳۶.</ref> در سدهٔ چهارم قبل از میلاد، ابریشم در یونان شناخته شده بود.<ref>لانگ، «ایران و چین»، تاریخ ایران کمبریج، ۱۳۶۶، ج۳، ص۶۶۰.</ref>

قدیمی‌ترین پارچهٔ ابریشمی یافت شده در ایران مربوط به حفاری‌های شهر قومس است که از ابریشم برای دور یقهٔ لباس استفاده شده است.<ref>Scott, The Book of Silk, 1993, p51.</ref> در [[شاهنامه]] [[فردوسی]] نیز به آموزش بافتن ابریشم و تهیه لباس از آن، اشاره شده است.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۷۴ش، ص۸–۹.</ref> کارگاه‌های ایرانی تولید پارچهٔ ابریشم در دورهٔ ساسانیان،<ref>پیگولوسکایا، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ۱۳۶۷ش، ص۳۳۷–۳۴۰.</ref> چنان پیشرفته بوده که محصولات آن‌ها از پارچه‌های ابریشم چینی، با کیفیت‌تر و زیباتر دانسته شده است.<ref>Drege, The Silk Road Saga, 1989, P27.</ref> تولید ابریشم در ایران پس از اسلام نیز مورد توجه بوده است. لباس‌های ابریشمی زنان در اشعار،<ref>طبری، تاریخ طبری، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۵۴۷.</ref> پرداخت ابریشم به‌عنوان خراج<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۴۱۴.</ref> و کارگاه‌های [[ابریشم‌بافی]] شوشتر، [[شهر یزد|یزد]]، طبرستان، [[گیلان]] و [[تبریز (شهر)|تبریز]]<ref>پتروشفسکی، «اوضاع اجتماعی و اقتصادی ایران در دوره ایلخانان»، تاریخ ایران کمبریج، ۱۳۶۶ش، ج۵، ص۴۷۷.</ref> در گزارش‌های تاریخی آمده است. پس از حملهٔ مغول، پرورش کرم ابریشم در ایران رونق یافت و در دورهٔ صفویه، ایران یکی از مهم‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان ابریشم بود.<ref>Herzig, “The Volume of Iranian Raw Silk Exports In The Safavid Period’’, 1992, XXV, P75and61.</ref> گیلان بیش‌ترین ابریشم و خراسان باکیفیت‌ترین ابریشم را تولید می‌کرد.<ref>Herzig, “The Volume of Iranian Raw Silk Exports In The Safavid Period’’, 1992, XXV, P76.</ref>

'''کرم ابریشم توت'''؛ آسان‌ترین روش تولید ابریشم استفاده از کرم ابریشم توت بوده و ابریشم تولید شده به این روش، لطیف و بادوام است. مرغوب‌ترین پارچه‌های ابریشم از این روش به‌دست می‌آیند.

'''ابریشم coan'''؛ نوعی کرم ابریشم وجود دارد که تارهای ابریشم coan تولید می‌کند. این کرم‌ها از برگ درخت‌های کاج، ارس و [[بلوط]] تغذیه می‌کنند.<ref>[https://manomode.com/5151/everything-about-silk-fabric/ زکالوند، «همه چیز درباره پارچه ابریشم؛ کاربردها، انواع و نحوه تشخیص ابریشم مرغوب»، سایت من‌ومد.]</ref>

کرم ابریشم از درخت توت تغذیه کرده و دور خود پیله‌ای از تارهای پروتئینی به‌نام فیبروئین می‌تند. تارهای پیله با صمغی به‌نام سریسین به یکدیگر می‌چسبند. پیله را در معرض هوای گرم قرار می‌دهند تا کرم ابریشم، کشته شود و تار ابریشم با طول ۶۰۰ تا ۹۰۰ متر به‌دست آید. سپس تارها را به هم می‌تابند تا نخ ابریشم حاصل شود. نخ‌ها را ابتدا سفید و سپس رنگ می‌کنند تا از آن‌ها پارچهٔ لطیف و رنگارنگی به‌دست آید.<ref>[https://manomode.com/5151/everything-about-silk-fabric/ زکالوند، «همه چیز درباره پارچه ابریشم؛ کاربردها، انواع و نحوه تشخیص ابریشم مرغوب»، سایت من‌ومد.]</ref>

الیاف نرم و براق ابریشم، بادوام و قابل انعطاف است.<ref>[https://bardiyastudio.com/کمی-درباره-ی-ابریشم-و-مزایای-آن-در-صنعت/ «کمی درباره ابریشم و مزایای آن در صنعت مد»، سایت بردیا استودیو.]</ref> ابریشم، خنک‌کننده بدن، جوان‌کننده و درخشان‌کننده پوست است و به همین دلیل، استفاده از روسری‌های ابریشمی در سالم نگه داشتن موها مؤثر است. استفاده از بالش و ملحفهٔ ابریشمی تأثیر مناسبی در خواب دارد. ابریشم با خلوص بالا، گرد و خاک را به خود جذب نمی‌کند و ابتلا به آلرژی و حساسیت را کم می‌کند. استفاده از پارچه‌های ابریشمی در کم کردن اگزما و تورم و قرمزی پوست نیز مؤثر است.<ref>[https://virgool.io/@acemarcket/پارچه-ابریشم-و-انواع-آن-dqnfrx6covbo «پارچه ابریشم و انواع آن»، سایت ویرگول.]</ref>

البته پارچهٔ ابریشمی به‌دلیل آن‌که جریان برق را عبور نمی‌دهد، سرشار از الکتریسیته ساکن است. همچنین پارچهٔ ابریشم با شسته شدن، آب می‌رود و کوچک می‌شود. ابریشم در [[زمستان]] گرم و در [[تابستان]] خنک است، که آن را تبدیل به پوشاکی چهارفصل می‌کند.<ref>[https://nakhshop.com/2024/10/05/نخهای-ابریشمی-و-ارزش-آنها-در-بازار/ «نخ‌های ابریشمی و ارزش آن‌ها در بازار»، وب‌سایت نخ‌شاپ.]</ref>

از ابریشم در صنایع مختلفی استفاده می‌شود. اولین صنعت پارچه‌بافی است. پارچهٔ به‌دست آمده از ابریشم نرم و خنک است. از ابریشم در صنعت شَعربافی نیز استفاده می‌شود. شَعر به‌معنی مو بوده و چون تارهای ابریشم شبیه به مو هستند این اسم روی آن نهاده شده است. شعربافی بعد از [[قالی بافی|قالی‌بافی]] از رایج‌ترین صنایع در [[کاشان]] است. در مخمل‌بافی نیز از ابریشم استفاده می‌شود. مخمل نوعی پارچهٔ ابریشمی پرزدار است. ابریشم در صنعت قالی‌بافی نیز کاربرد دارد.<ref>[https://virgool.io/@acemarcket/پارچه-ابریشم-و-انواع-آن-dqnfrx6covbo «پارچه ابریشم و انواع آن»، سایت ویرگول.]</ref>

[[پرونده:ابریشم (1).jpg|جایگزین=پارچه ابریشمی|بندانگشتی|پارچه‌های ابریشم]]

'''لمس پارچه'''؛ یکی از راه‌های تشخیص ابریشم اصل، کشیدن چندباره دست روی پارچه است. گرم شدن دست، نشانهٔ آن است که جنس پارچه از ابریشم طبیعی است.

'''استفاده از انگشتر'''؛ اگر پارچه از داخل انگشتر به راحتی عبور داده شود، ابریشم طبیعی است و اگر با فشردگی و کمی سختی عبور کند، ابریشم مصنوعی است.<ref>[https://manomode.com/5151/everything-about-silk-fabric/ زکالوند، «همه چیز درباره پارچه ابریشم؛ کاربردها، انواع و نحوه تشخیص ابریشم مرغوب»، سایت من‌ومد.]</ref>

چین با فاصله‌ای قابل توجه، بزرگ‌ترین تولیدکننده ابریشم در جهان است. حجم تولید ابریشم این کشور شش برابر هند است که خود دومین تولیدکننده بزرگ به‌شمار می‌رود. سه کشور دیگر در رده‌های بعدی تولید، ازبکستان، تایلند و برزیل هستند.<ref>[https://nasaji.com/صنعت-و-تجارت/نقش-الیاف-ابریشم-در-صنعت-مد/ «نقش الیاف ابریشم در صنعت مد»، وب‌سایت نساجی.]</ref> [[ایران]]، با کسب رتبه هشتم در تولید ابریشم جهان، از دیرباز نقش برجسته‌ای در نوغان‌داری ایفا کرده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402022616707/پیش-بینی-تولید-۱۸۰۰-تن-پیله-تر-ابریشم-در-کشور «پیش‌بینی تولید ۱۸۰۰ تن پیله تر ابریشم در کشور»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

صنعت نوغانداری در ۳۱ استان کشور فعال است. استان گیلان به‌عنوان قطب تولید پیله‌تر ابریشم شناخته می‌شود. این در حالی است که خراسان رضوی، علاوه بر رتبه دوم در تولید پیله‌تر، با تولید ۸۵درصد نخ ابریشم کشور، پایتخت ابریشم‌کشی ایران به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85134350/ابریشم-جهانی-رنگی-در-تار-و-پود-گردشگری-گیلان «ابریشم جهانی؛ رنگی در تار و پود گردشگری گیلان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

صنعت ابریشم با اثرات زیست‌محیطی متناقضی روبه‌رو است. از یک سو، ابریشم به‌عنوان یک الیاف طبیعی زیست‌تخریب‌پذیر، از مزایای زیست‌محیطی مانند نیاز کم به آفت‌کش‌ها و آب برخوردار است. از سوی دیگر، به‌دلیل مصرف سوخت‌های فسیلی در فرآوری پیله‌ها، دارای اثرات زیست‌محیطی بیشتری نسبت به برخی الیاف دیگر ارزیابی می‌شود. علاوه بر این، پرورش کرم ابریشم می‌تواند پیامدهای منفی بر سلامت کارگران (مانند مشکلات تنفسی و آلرژی) داشته باشد و در برخی مناطق مانند هند و ازبکستان، مسئله کار کودکان نیز در این صنعت گزارش شده است. برای رفع این چالش‌ها، سازمان دیده‌بان محیط‌زیست، استانداردی را برای تولید کرم ابریشم وضع کرده است. استانداردهای سازمان استاندارد جهانی منسوجات ارگانیک (GOTS) برای ابریشم نیز قابل استفاده است. این استانداردها کل مراحل تولید پارچه ابریشم از فرآوری الیاف گرفته تا تولید نخ و پارچه خام را پوشش می‌دهند.<ref>[https://nasaji.com/صنعت-و-تجارت/نقش-الیاف-ابریشم-در-صنعت-مد/ «نقش الیاف ابریشم در صنعت مد»، وب‌سایت نساجی.]</ref>

پرورش کرم ابریشم و تولید سنتی ابریشم برای بافندگی، در سال ۱۴۰۱ش، در هفدهمین نشست کمیته بین‌الدولی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس [[یونسکو]] در رباط مراکش، به عنوان بیست و یکمین عنصر [[میراث فرهنگی ناملموس ایران|میراث فرهنگی ناملموس]] کشور ایران ثبت جهانی شد. این دستاورد با مشارکت کشورهای افغانستان، آذربایجان، ترکیه، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان به ثبت رسید.<ref>[https://www.irna.ir/news/85134350/ابریشم-جهانی-رنگی-در-تار-و-پود-گردشگری-گیلان «ابریشم جهانی؛ رنگی در تار و پود گردشگری گیلان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* «ابریشم جهانی؛ رنگی در تار و پود گردشگری گیلان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۲ش.

* Scott, Ph. , The Book of Silk, London, 1993.

{{پایان منابع}}