| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
=== خارجی === | === خارجی === | ||
از منظر پژوهشگران تاریخ معاصر، یکی از زمینههای مؤثر در شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران، وضعیت ژئوپلیتیکی کشور و مداخلات قدرتهای خارجی در امور داخلی ایران طی سده چهاردهم هجری شمسی بوده است. ایران در جنگهای جهانی اول و دوم با وجود اعلام بیطرفی، به دلیل موقعیت راهبردی و منابع نفتی، مورد اشغال نیروهای خارجی قرار گرفت که پیامدهایی همچون قحطی، بحرانهای اقتصادی و تضعیف حاکمیت ملی را به همراه داشت. پس از جنگ جهانی دوم و با آغاز جنگ سرد، ایران به میدان رقابت بلوک شرق و غرب تبدیل شد و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش به رهبری آمریکا و انگلیس، نمادی از نفوذ فزاینده قدرتهای خارجی در ساختار سیاسی کشور محسوب میشود. در دوران محمدرضا پهلوی، وابستگی رژیم به غرب به ویژه آمریکا در حوزههای نظامی، اقتصادی و فرهنگی افزایش یافت و مواردی نظیر اعطای کاپیتولاسیون به اتباع آمریکایی در سال ۱۳۴۲ش و همچنین واگذاری بحرین در سال ۱۳۴۹ش از سوی بخشی از جامعه به عنوان نشانههایی از تضعیف حاکمیت ملی تلقی میشد. اسناد منتشرشده از سفارت انگلستان در آن دوره حاکی از آن است که سیاست خارجی قدرتهای غربی، ایران را به عنوان کشوری با منابع غنی و موقعیت راهبردی، نیازمند مهار و مدیریت میدانستند. این مداخلات خارجی در کنار شرایط اقتصادی و اجتماعی داخلی، زمینههای نارضایتی از نظام سلطنتی را فراهم آورد و مطالبه استقلال سیاسی و بازتعریف مناسبات ایران با قدرتهای خارجی را تقویت کرد. در جریان انقلاب ۱۳۵۷ش شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» بیانگر این مطالبه عمومی بود و برگزاری همهپرسی ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ که به تأسیس نظام جمهوری اسلامی انجامید، در شرایطی صورت گرفت که بخش مهمی از افکار عمومی ایران خواستار قطع وابستگیهای پیشین و بازتعریف جایگاه کشور در نظام بینالملل بودند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/86516/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%A8%D8%A7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.]</ref> | از منظر پژوهشگران تاریخ معاصر، یکی از زمینههای مؤثر در شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران، وضعیت ژئوپلیتیکی کشور و مداخلات قدرتهای خارجی در امور داخلی ایران طی سده چهاردهم هجری شمسی بوده است. ایران در جنگهای جهانی اول و دوم با وجود اعلام بیطرفی، به دلیل موقعیت راهبردی و منابع نفتی، مورد اشغال نیروهای خارجی قرار گرفت که پیامدهایی همچون قحطی، بحرانهای اقتصادی و تضعیف حاکمیت ملی را به همراه داشت. پس از جنگ جهانی دوم و با آغاز جنگ سرد، ایران به میدان رقابت بلوک شرق و غرب تبدیل شد و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش به رهبری آمریکا و انگلیس، نمادی از نفوذ فزاینده قدرتهای خارجی در ساختار سیاسی کشور محسوب میشود. در دوران محمدرضا پهلوی، وابستگی رژیم به غرب به ویژه آمریکا در حوزههای نظامی، اقتصادی و فرهنگی افزایش یافت و مواردی نظیر اعطای کاپیتولاسیون به اتباع آمریکایی در سال ۱۳۴۲ش و همچنین واگذاری بحرین در سال ۱۳۴۹ش از سوی بخشی از جامعه به عنوان نشانههایی از تضعیف حاکمیت ملی تلقی میشد. اسناد منتشرشده از سفارت انگلستان در آن دوره حاکی از آن است که سیاست خارجی قدرتهای غربی، ایران را به عنوان کشوری با منابع غنی و موقعیت راهبردی، نیازمند مهار و مدیریت میدانستند. این مداخلات خارجی در کنار شرایط اقتصادی و اجتماعی داخلی، زمینههای نارضایتی از نظام سلطنتی را فراهم آورد و مطالبه استقلال سیاسی و بازتعریف مناسبات ایران با قدرتهای خارجی را تقویت کرد. در جریان انقلاب ۱۳۵۷ش شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» بیانگر این مطالبه عمومی بود و برگزاری همهپرسی ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ که به تأسیس نظام جمهوری اسلامی انجامید، در شرایطی صورت گرفت که بخش مهمی از افکار عمومی ایران خواستار قطع وابستگیهای پیشین و بازتعریف جایگاه کشور در نظام بینالملل بودند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/86516/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%A8%D8%A7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.]</ref> | ||
=== زمینههای داخلی === | |||
از منظر پژوهشگران تاریخ معاصر، مجموعهای از عوامل داخلی در کنار مداخلات خارجی، زمینهساز شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران گردید. یکی از این عوامل، ساختار استبدادی حاکم بر ایران در دوران پهلوی بود که با سرکوب مخالفان، انحلال احزاب و کنترل شدید مطبوعات، فضای سیاسی را برای هرگونه نقد و مشارکت عمومی مسدود کرده بود. تفکر مذهبی و نفوذ روحانیت شیعه در جامعه ایرانی، که طی قرنها نقشی بازدارنده در برابر استبداد و سلطه بیگانگان ایفا کرده بود، در دوران پهلوی با سیاستهای ضد دینی نظیر کشف حجاب، ترویج باستانگرایی، تحقیر شعائر اسلامی و تضعیف نهادهای دینی مواجه گردید. عقبماندگی اقتصادی و وابستگی به غرب نیز از دیگر عوامل مؤثر بود؛ بهگونهای که اقتصاد ایران به صادرات نفت و واردات کالاهای مصرفی و نظامی از غرب محدود شده بود و کشاورزی و صنایع داخلی رو به زوال رفتند. نهضت مشروطه در اوایل قرن چهاردهم هجری، اگرچه به تأسیس مجلس شورای ملی انجامید، اما به دلیل ضعف ساختاری و نفوذ بیگانگان نتوانست استبداد را ریشهکن کند. ملیشدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹ به رهبری محمد مصدق، یکی از مهمترین تلاشها برای کسب استقلال اقتصادی و پایان دادن به سلطه خارجی بود، اما این حرکت با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که با طراحی سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و انگلیس انجام شد، سرکوب گردید و زمینه برای بازگشت محمدرضا پهلوی با قدرت بیشتر فراهم آمد. در دوره پس از کودتا، سیاست تحمیل غربگرایی در ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی با شدت بیشتری دنبال شد. ارزشهای غربی از طریق رسانهها، نظام آموزشی و برنامههای توسعه ترویج میگردید و هویت ایرانی-اسلامی جامعه به حاشیه رانده میشد. به اعتقاد پژوهشگران، این مجموعه عوامل در کنار یکدیگر، بستر نارضایتی عمومی را فراهم ساخت و در نهایت به انقلاب ۱۳۵۷ و تأسیس نظام جمهوری اسلامی انجامید.<ref>مسعودی، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، 1387ش، ص60-67.</ref> | |||
به اعتقاد پژوهشگران تاریخ معاصر ایران، زمینههای شکلگیری نظام جمهوریخواهی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش در سه مقطع مهم مطرح شد که دو مورد نخست بهدلایل ساختاری ناکام ماند. به باور آنان، نخستین طرح جمهوری در دهه ۱۳۰۰ش توسط رضاخان با حمایت خارجی و اهداف سکولاریستی مطرح شد، اما با توجه به ساختار جامعۀ آن روز و مخالفت روحانیت و مردم که آن را ناهماهنگ با فرهنگ دینی میدانستند، به شکست انجامید. از دیدگاه تحلیلگران، دومین طرح در فاصله دو کودتای ۱۳۳۲ش توسط ملیگرایان ارائه شد، اما بهدلیل فقدان بسترهای اجتماعی لازم، نبود اجماع درونی میان رهبران جبهۀ ملی و ضعف پایگاه مردمی، دوام نیاورد. در مقابل، بهگفتۀ صاحبنظران، نظریۀ جمهوری اسلامی در شرایطی مطرح شد که از یک سو، ساختار اجتماعی ایران پس از دههها حکومت پهلوی، خواهان تغییر نظام سلطنتی بود و از سوی دیگر، رهبری انقلاب با تبیین دقیق ابعاد این نظریه در سالهای پیش از انقلاب، آن را با مؤلفههایی نظیر حاکمیت ملی، اجرای احکام اسلامی و مشروعیت برگرفته از آرای مردم تلفیق کرد. بر اساس تحلیلهای تاریخی، این نظریه با ارزشها و هنجارهای فرهنگی جامعه ایران که ریشه در باورهای دینی داشت، هماهنگی بیشتری نشان میداد و مردم نیز پیش از پیروزی انقلاب، در شعارهایی همچون «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» حمایت خود را از این الگو اعلام کرده بودند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4261038/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «سیر تطور جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | به اعتقاد پژوهشگران تاریخ معاصر ایران، زمینههای شکلگیری نظام جمهوریخواهی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش در سه مقطع مهم مطرح شد که دو مورد نخست بهدلایل ساختاری ناکام ماند. به باور آنان، نخستین طرح جمهوری در دهه ۱۳۰۰ش توسط رضاخان با حمایت خارجی و اهداف سکولاریستی مطرح شد، اما با توجه به ساختار جامعۀ آن روز و مخالفت روحانیت و مردم که آن را ناهماهنگ با فرهنگ دینی میدانستند، به شکست انجامید. از دیدگاه تحلیلگران، دومین طرح در فاصله دو کودتای ۱۳۳۲ش توسط ملیگرایان ارائه شد، اما بهدلیل فقدان بسترهای اجتماعی لازم، نبود اجماع درونی میان رهبران جبهۀ ملی و ضعف پایگاه مردمی، دوام نیاورد. در مقابل، بهگفتۀ صاحبنظران، نظریۀ جمهوری اسلامی در شرایطی مطرح شد که از یک سو، ساختار اجتماعی ایران پس از دههها حکومت پهلوی، خواهان تغییر نظام سلطنتی بود و از سوی دیگر، رهبری انقلاب با تبیین دقیق ابعاد این نظریه در سالهای پیش از انقلاب، آن را با مؤلفههایی نظیر حاکمیت ملی، اجرای احکام اسلامی و مشروعیت برگرفته از آرای مردم تلفیق کرد. بر اساس تحلیلهای تاریخی، این نظریه با ارزشها و هنجارهای فرهنگی جامعه ایران که ریشه در باورهای دینی داشت، هماهنگی بیشتری نشان میداد و مردم نیز پیش از پیروزی انقلاب، در شعارهایی همچون «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» حمایت خود را از این الگو اعلام کرده بودند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4261038/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «سیر تطور جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر.]</ref> | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۹: | ||
* شکیبا، بهروز، فرهنگ سیاسی، تهران، کتابفروشی فروغی، بیتا. | * شکیبا، بهروز، فرهنگ سیاسی، تهران، کتابفروشی فروغی، بیتا. | ||
* «سیر تطور جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 12 فروردین 1397ش. | * «سیر تطور جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 12 فروردین 1397ش. | ||
* مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلۀ زمانه، شمارۀ 75-76، 1387ش. | |||
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش. | * مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش. | ||
* ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش. | * ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش. | ||
* منصورنژاد، محمد، جمهوریت از نگاه امامخمینی، چاپشده در جمهوریت و انقلاب اسلامی، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش. | * منصورنژاد، محمد، جمهوریت از نگاه امامخمینی، چاپشده در جمهوریت و انقلاب اسلامی، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش. | ||
