| خط ۹۱: | خط ۹۱: | ||
| | | | ||
|} | |} | ||
== مشخصات نظام جمهوری اسلامی ایران == | |||
* بر اساس فصل دوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، چهار مشخصه اصلی جمهوری اسلامی ایران عبارت است از زبان، خط، تاریخ و پرچم: | |||
* زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است و استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانههای گروهی و نیز تدریس ادبیات آنها در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است؛ | |||
* مبدأ تاریخ رسمی کشور هجرت پیامبر اسلام بوده و هر دو تاریخ هجری شمسی و هجری قمری معتبر است، هرچند مبنای کار ادارات دولتی، هجری شمسی میباشد؛ | |||
* پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران به رنگهای سبز، سفید و سرخ با علامت مخصوص جمهوری اسلامی و شعار «الله اکبر» در وسط پرچم است.<ref>مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص62-67.</ref> | |||
== ساختار == | == ساختار == | ||
| خط ۱۰۰: | خط ۱۰۷: | ||
=== قوای سهگانه با تفکیک و همکاری === | === قوای سهگانه با تفکیک و همکاری === | ||
به استناد اصل ۵۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، قوای حاکم در کشور عبارتاند از قوه مقننه (مجلس شورای اسلامی)، قوه مجریه (حکومت به ریاست رئیسجمهور) و قوه قضاییه. این قوا اگرچه مستقل از یکدیگر عمل میکنند، اما بر اساس اصول متعدد قانون اساسی، همکاری و نظارت متقابل میان آنها پیشبینی شده است. بر اساس اصول ۵ و ۱۱۰ قانون اساسی، حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سهگانه بر عهدۀ مقام رهبری قرار داده شده است. این ساختار به گونهای طراحی شده است که ضمن حفظ استقلال هر قوه، تعامل و هماهنگی لازم برای اداره امور کشور تأمین شود.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | به استناد اصل ۵۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، قوای حاکم در کشور عبارتاند از قوه مقننه (مجلس شورای اسلامی)، قوه مجریه (حکومت به ریاست رئیسجمهور) و قوه قضاییه. این قوا اگرچه مستقل از یکدیگر عمل میکنند، اما بر اساس اصول متعدد قانون اساسی، همکاری و نظارت متقابل میان آنها پیشبینی شده است. بر اساس اصول ۵ و ۱۱۰ قانون اساسی، حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سهگانه بر عهدۀ مقام رهبری قرار داده شده است. این ساختار به گونهای طراحی شده است که ضمن حفظ استقلال هر قوه، تعامل و هماهنگی لازم برای اداره امور کشور تأمین شود.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | ||
==== قوه مقننه ==== | |||
بر اساس اصول قانون اساسی، قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران از مجلس شورای اسلامی تشکیل میشود که نمایندگان ملت به طور مستقیم و با رأی مخفی برای مدت چهار سال انتخاب میشوند. به استناد اصل ۶۴، تعداد نمایندگان مجلس دویست و هفتاد نفر است و زرتشتیان، کلیمیان، مسیحیان آشوری و کلدانی (مجموعاً یک نماینده) و مسیحیان ارمنی جنوب و شمال (هرکدام یک نماینده) هر یک به ترتیب دارای نمایندگانی در مجلس هستند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم : قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | |||
==== قوه مجریه ==== | ==== قوه مجریه ==== | ||
طبق اصل ۱۱۳ قانون اساسی، پس از مقام رهبری، رئیسجمهور عالیترین مقام رسمی کشور است و مسئولیت اجرای قانون اساسی، تنظیم روابط قوای سهگانه و ریاست قوه مجریه را بر عهده دارد، جز در اموری که مستقیماً به رهبری مربوط میشود. رئیسجمهور با رأی مستقیم مردم برای مدت چهار سال انتخاب میشود و انتخاب مجدد او به صورت متوالی تنها برای یک دوره بلامانع است. به استناد اصل ۱۱۵، رئیسجمهور باید از میان رجال مذهبی و سیاسی واجد شرایطی چون ایرانیالاصل بودن، مدیر و مدبر بودن، دارای حسن سابقه و امانت و تقوی، و نیز مؤمن و معتقد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور باشد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133633 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم : قوه مجریه - اصل ۱۱۳ الی ۱۵۱»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | طبق اصل ۱۱۳ قانون اساسی، پس از مقام رهبری، رئیسجمهور عالیترین مقام رسمی کشور است و مسئولیت اجرای قانون اساسی، تنظیم روابط قوای سهگانه و ریاست قوه مجریه را بر عهده دارد، جز در اموری که مستقیماً به رهبری مربوط میشود. رئیسجمهور با رأی مستقیم مردم برای مدت چهار سال انتخاب میشود و انتخاب مجدد او به صورت متوالی تنها برای یک دوره بلامانع است. به استناد اصل ۱۱۵، رئیسجمهور باید از میان رجال مذهبی و سیاسی واجد شرایطی چون ایرانیالاصل بودن، مدیر و مدبر بودن، دارای حسن سابقه و امانت و تقوی، و نیز مؤمن و معتقد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور باشد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133633 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم : قوه مجریه - اصل ۱۱۳ الی ۱۵۱»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | ||
==== قوه | ==== قوه قضائیه ==== | ||
بر اساس | بر اساس اصل ۱۵۶ قانون اساسی، قوه قضائیه قوهای مستقل است که پشتیبان حقوق فردی و اجتماعی و مسئول تحقق عدالت میباشد. وظایف این قوه شامل رسیدگی به شکایات، حل و فصل دعاوی، احیای حقوق عامه، نظارت بر حسن اجرای قوانین، کشف جرم، مجازات مجرمین و پیشگیری از وقوع جرم است. به استناد اصل ۱۵۷، رئیس قوه قضائیه توسط مقام رهبری از میان مجتهدان عادل و آگاه به امور قضایی برای مدت پنج سال منصوب میشود. دیوان عالی کشور نظارت بر اجرای صحیح قوانین و ایجاد وحدت رویه قضایی را بر عهده دارد و دیوان عدالت اداری نیز به شکایات مردم از مأموران و نهادهای دولتی رسیدگی میکند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133636 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل یازدهم: قوه قضائیه - اصل ۱۵۶ الی ۱۷۴»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | ||
=== نهادهای ناظر و حل اختلاف === | === نهادهای ناظر و حل اختلاف === | ||
| خط ۱۲۴: | خط ۱۳۴: | ||
=== نقش نظارتی === | === نقش نظارتی === | ||
به استناد اصل ۵۶ قانون اساسی که مردم را منشأ اصلی حاکمیت معرفی میکند، آنان حق نظارت بر حاکمیت و کارگزاران را دارند. از مهمترین اصول در این زمینه، اصل ۸ قانون اساسی است که امر به معروف و نهی از منکر را بهعنوان وظیفهای همگانی و متقابل میان مردم و دولت تعیین کرده است. به گفته پژوهشگران، این نظارت به دو شیوه انجام میپذیرد: مستقیم؛ از طریق انتخابات ریاستجمهوری، انتخابات نمایندگان مجلس و شوراهای محلی، و همچنین اصل ۹۰ مبنی بر شکایت از عملکرد قوای سهگانه. غیرمستقیم؛ از طریق نمایندگان منتخب مردم در مجلس خبرگان برای نظارت بر رهبری و نمایندگان مجلس شورای اسلامی برای تحقیق و تفحص در امور کشور و استیضاح وزرا و رئیسجمهور. بر اساس دیدگاه حقوقدانان، این نظارت نه در مقام انتخاب، بلکه در مقام ارزیابی و بازخواست از مسئولان در طول دوران مسئولیت آنان نیز استمرار دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301547/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوری و مرتضوینژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.]</ref> | به استناد اصل ۵۶ قانون اساسی که مردم را منشأ اصلی حاکمیت معرفی میکند، آنان حق نظارت بر حاکمیت و کارگزاران را دارند. از مهمترین اصول در این زمینه، اصل ۸ قانون اساسی است که امر به معروف و نهی از منکر را بهعنوان وظیفهای همگانی و متقابل میان مردم و دولت تعیین کرده است. به گفته پژوهشگران، این نظارت به دو شیوه انجام میپذیرد: مستقیم؛ از طریق انتخابات ریاستجمهوری، انتخابات نمایندگان مجلس و شوراهای محلی، و همچنین اصل ۹۰ مبنی بر شکایت از عملکرد قوای سهگانه. غیرمستقیم؛ از طریق نمایندگان منتخب مردم در مجلس خبرگان برای نظارت بر رهبری و نمایندگان مجلس شورای اسلامی برای تحقیق و تفحص در امور کشور و استیضاح وزرا و رئیسجمهور. بر اساس دیدگاه حقوقدانان، این نظارت نه در مقام انتخاب، بلکه در مقام ارزیابی و بازخواست از مسئولان در طول دوران مسئولیت آنان نیز استمرار دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301547/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوری و مرتضوینژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.]</ref> | ||
== پایههای اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران == | |||
پایههای اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران در اصل دوم قانون اساسی به شرح زیر است: | |||
* ایمان به خدای یگانه و اختصاص حاکمیت و تشریع به او و لزوم تسلیم در برابر امر او؛ | |||
* ایمان به وحی الهی و بعثت انبیا و نقش بنیادین آن در بیان قوانین؛ | |||
* اعتقاد به معاد و نقش سازندۀ آن در تکامل انسان؛ | |||
* اعتقاد به عدل خدا در خلقت و تشریع؛ | |||
* امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن در تداوم انقلاب اسلامی؛ | |||
* اعتقاد به کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا.<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص78.</ref> | |||
== وظايف كلى نظام جمهورى اسلامى ايران == | |||
اصل سوم قانون اساسی، برای دستیابی به اهداف تعیینشده، وظایفی را بر عهده نظام جمهوری اسلامی ایران قرار داده است: | |||
* ایجاد محیط مساعد برای رشد فضایل اخلاقی بر اساس ایمان و تقوا و مبارزه با مظاهر فساد و تباهی؛ | |||
* بالا بردن سطح آگاهیهای عمومی با استفاده صحیح از مطبوعات و رسانهها؛ | |||
* آموزش و پرورش و تربیت بدنی رایگان برای همه در تمام سطوح و تسهیل آموزش عالی؛ | |||
* تقویت روح تحقیق و ابتکار در زمینههای علمی، فنی، فرهنگی و اسلامی از طریق تأسیس مراکز تحقیقاتی؛ | |||
* طرد کامل استعمار و جلوگیری از نفوذ بیگانگان؛ | |||
* محو هرگونه استبداد و خودکامگی و انحصارطلبی؛ | |||
* تأمین آزادیهای سیاسی و اجتماعی در حدود قانون؛ | |||
* مشارکت عامه مردم در تعیین سرنوشت سیاسی و اقتصادی خویش؛ | |||
* رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه در تمام زمینههای مادی و معنوی؛ | |||
* ایجاد نظام اداری صحیح و حذف تشکیلات غیرضروری؛ | |||
* تقویت بنیه دفاع ملی از طریق آموزش نظامی عمومی برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی؛ | |||
* پیریزی اقتصاد صحیح و عادلانه بر اساس ضوابط اسلامی برای رفع فقر و محرومیت در زمینههای تغذیه، مسکن، کار، بهداشت و تعمیم بیمه؛ | |||
* تأمین خودکفایی در علوم، فنون، صنعت، کشاورزی و امور نظامی؛ | |||
* تأمین حقوق همهجانبه زنان و مردان و ایجاد امنیت قضایی عادلانه و تساوی عموم در برابر قانون؛ | |||
* توسعه و تحکیم برادری اسلامی و تعاون عمومی بین همه مردم؛ | |||
* تنظیم سیاست خارجی بر اساس معیارهای اسلام، تعهد برادرانه نسبت به همه مسلمانان و حمایت از مستضعفان جهان.<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص78. </ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۱۳۲: | خط ۱۷۲: | ||
* انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۲ش. | * انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۲ش. | ||
* «بررسی فرایند برگزاری همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در فروردین 1358»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: 11 فروردین 1405ش. | * «بررسی فرایند برگزاری همهپرسی نظام جمهوری اسلامی در فروردین 1358»، وبسایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: 11 فروردین 1405ش. | ||
* جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، تهران, سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. نمایندگی ولی فقیه. اداره آموزشهای عقيدتی سياسی، ۱۳۷۸ش. | |||
* روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.عیوضی، محمدرحیم، درآمدی تحلیلی بر انقلاب اسلامی ایران، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش. | * روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران، نشر رامین، ۱۳۷۸ش.عیوضی، محمدرحیم، درآمدی تحلیلی بر انقلاب اسلامی ایران، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش. | ||
* شکیبا، بهروز، فرهنگ سیاسی، تهران، کتابفروشی فروغی، بیتا. | * شکیبا، بهروز، فرهنگ سیاسی، تهران، کتابفروشی فروغی، بیتا. | ||
* «سیر تطور جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 12 فروردین 1397ش. | * «سیر تطور جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 12 فروردین 1397ش. | ||
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم | * «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم : قوه مجریه - اصل ۱۱۳ الی ۱۵۱»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش. | ||
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل | * «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش. | ||
* «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم : قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. | * «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم: قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی. | ||
* مدنی، جلالالدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، 1389ش، | |||
* مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلۀ زمانه، شمارۀ 75-76، 1387ش. | * مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلۀ زمانه، شمارۀ 75-76، 1387ش. | ||
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش. | * مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش. | ||
* ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش. | * ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش. | ||
* منصورنژاد، محمد، جمهوریت از نگاه امامخمینی، چاپشده در جمهوریت و انقلاب اسلامی، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش. | |||
* نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارۀ 1، 1404ش. | * نوری، جواد و مرتضوینژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارۀ 1، 1404ش. | ||
