دستار: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۳۳: / خط ۳۳: @@
 ==مفهوم‌شناسی==
-دستار، اسم مرکبی از «دست‌» و پسوند «ار»، در لغت به‌معنای دستمال و روپاک است و در اصطلاح به هر پارچه‌ای که به دور سر با وضعیتی خاص پیچیده شود، دستار گویند. شال سَر، عمامه، مندیل، عِصابه و مِکوَره مترادف دستار هستند.‌<ref>  [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ دستار.]</ref>  دستار بدون کلاه و یا عرقچین به دور سر بسته نمی‌شود و پس از پوشیدن عرقچین پارچه به دور آن پیچیده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1615796531-10346-46-2.pdf رضا‌زاده و همکاران، «بررسی نقش دستار در هویت‌سازی فرهنگی پوشش مردان عصر صفوی با تکیه بر شعر صائب»، 1399ش، ص38.] </ref>
+دستار، اسم مرکبی از «دست‌» و پسوند «ار»، در لغت به‌معنای دستمال و روپاک است و در اصطلاح به هر پارچه‌ای که به دور سر با وضعیتی خاص پیچیده شود، دستار گویند. شال سَر، عِصابه و مِکوَره مترادف دستار هستند<ref>  [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ دستار.]</ref> و در زبان عربی، از آن با عنوان عمامه یا مِندیل یاد می‌شود.<ref>نفیسی، فرهنگ نفیسی، ذیل واژه مندیل.</ref>
+==پیشینه==
+مادها به کلاه خود دستاری می‌بستند.<ref>ضیاءپور،‌ پوشاک ایرانیان، ۱۳۴۹ش، ص۱۱۷.</ref> در تخت جمشید، نقش برجسته خدمت‌گذار پارسی دیده می‌شود که دستاری بر سر دارد.<ref>ضیاءپور، پوشاک هخامنشی‌ها و مادیها در تخت جمشید، ۱۳۵۰ش، ص۱۳، تصویر ۶.</ref> خسرو پرویز ساسانی (۵۹۰-۶۲۸) دستاری داشت که در آتش نمی‌سوخت.<ref>بلعمی، تاریخ بلعمی، ۱۳۴۱ش، ص۱۰۹۲.</ref> عمامه‌پوشی از صدر اسلام، رواج داشت. پیامبر عمامة سیاهی بر سر می‌بست<ref>[https://lib.eshia.ir/11013/2/214 ابن ابی جمهور، عوالی اللئالی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۱۴.] </ref>  که «سحاب» نام داشت.<ref>طباطبایی، سنن النبی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۴. </ref>  پیامبر در روز عید غدیر امام علی را معمّم کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/5/57 حر عاملی، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۵۷.]</ref> سادات و بازماندگان از اهل پیامبر عمامه سبز می‌پوشیدند.<ref>   بی‌نام، هزارویک شب، ج1، 1390ش،ص313.</ref> پس از گسترش اسلام در ایران، بر سر نهادن عمّامه در میان گروه‌های برگزیده جامعه، افزایش یافت.<ref>خزائلی، واژه‌نامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۶۷و۶۹.</ref> در زمان امویان (۴۱-۱۳۲ق) و عباسیان (۱۳۲-۶۵۶ق) در شهر بم دستارهایی بافته می‌شد که به «دستار بمی» معروف بود.<ref>متین، پوشاک ایرانیان، ۱۳۸۳ش، ص۳۶.</ref> شاهان آل‌بویه (۳۲۰-۴۴۸قمری) کلاه بلندی بر روی سر قرار داده و دستاری روی آن می‌بستند.<ref>فقیهی، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، ۱۳۵۷ش، ص۳۴۱.</ref>
 ==اجزای دستار==
 دستار از پیچه‌، چشم‌، طَرف ‌یا‌ گوشه‌، طُرّه‌ یا‌ دنباله‌، عُقده‌ یا‌ گره‌ و‌ کلاه تشکیل شده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1615796531-10346-46-2.pdf رضا‌زاده و همکاران، «بررسی نقش دستار در هویت سازی فرهنگی پوشش مردان عصر صفوی با تکیه بر شعر صائب»، 1399ش، ص43.] </ref>
 ==نحوه بستن دستار==
-بستن دستار شیوه خاصی دارد؛ قسمتی از پارچه دستار گردن را می‌پوشاند و لایه‌های زیادی از  باقی‌ماندۀ پارچه مانند تاج بر سر گذاشته می‌شود. قسمتی از آن دور سر و مابقی در پشت گردن، آویزان می‌شود. استفاده از آن میان زنان و مردان رایج است. روش بستن دستار در عصر صفوی بسیار متفاوت بوده است؛ با استفاده از پارچه‌ای راه‌راه، یا چهارخانه و یا رنگی یک‌دست به دور کلاهی از جنس نمد چندین بار پیچیده می‌شده است و برای تزیین از پر و یا گل و گیاه استفاده می‌کردند.<ref>شهشهانی، تاریخ پوشش سر در ایران، 1374ش، ص129-131.  </ref>
+دستار بدون کلاه و یا عرقچین به دور سر بسته نمی‌شود و پس از پوشیدن عرقچین پارچه به دور آن پیچیده می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1615796531-10346-46-2.pdf رضا‌زاده و همکاران، «بررسی نقش دستار در هویت‌سازی فرهنگی پوشش مردان عصر صفوی با تکیه بر شعر صائب»، 1399ش، ص38.] </ref> بستن دستار شیوه خاصی دارد؛ قسمتی از پارچه دستار گردن را می‌پوشاند و لایه‌های زیادی از  باقی‌ماندۀ پارچه مانند تاج بر سر گذاشته می‌شود. قسمتی از آن دور سر و مابقی در پشت گردن، آویزان می‌شود. استفاده از آن میان زنان و مردان رایج است. روش بستن دستار در عصر صفوی بسیار متفاوت بوده است؛ با استفاده از پارچه‌ای راه‌راه، یا چهارخانه و یا رنگی یک‌دست به دور کلاهی از جنس نمد چندین بار پیچیده می‌شده است و برای تزیین از پر و یا گل و گیاه استفاده می‌کردند.<ref>شهشهانی، تاریخ پوشش سر در ایران، 1374ش، ص129-131.  </ref>
-نحوه دستار بستن و ‌پیچ و تاپ آن نزد شاعران خیال‌پرداز، استعاره از غنچه، گل و شکوفه گرفته شده است «دستار گل امروز نگر گشته پریشان ..... دیروز، گر از غنچه به سر تاج کیان داشت».<ref>   [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، 1398ش، ص151.]</ref>
-==عوامل مؤثر در شیوه بستن دستار==
-عوامل پیدا و نا‌پیدایی در بستن دستار دخیل هستند؛ به‌طور مثال سنت‌ها و سفارشات دینی یکی از مواردی است که بر نحوه بستن دستار تأثیر‌گذار بوده است. نوع دیگر آن، تقلید از رفتار مرشد و یا شخصیتی محبوب در اجتماع است که مردم برای نمایش هم‌فکری و هم‌سویی خود با او به تقلید پوشش می‌پردازند. دستار بستن امیرعلی‌شیر نوایی که بعد‌ها به‌طرز میرعلی شیری از آن یاد شده یکی از این برخوردها است و یا «ابازه پاشا» عثمانی به‌علت محبوبیت باعث ترویج روشی در بستن  دستار پس از مرگ خود شد. <ref> [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، 1398ش، ص150.]</ref>
-==عمامه==
-در کتاب فرهنگ البسه مسلمانان از دستار نام برده نشده است؛ اما به واژه‌ای به‌نام «[[عمامه|عَمّامه]]» اشاره شده است و دو معنی برای آن آورده شده است. عمامه‌ای شامل عرقچین به‌همراه قطعه‌ پارچه‌ای که به دور آن می‌پیچند و دیگری قطعه پارچه‌ای که چند مرتبه به دور عرقچین پیچیده می‌شود.<ref> [https://ensani.ir/file/download/article/1615796531-10346-46-2.pdf رضا‌زاده و همکاران، «بررسی نقش دستار در هویت‌سازی فرهنگی پوشش مردان عصر صفوی با تکیه بر شعر صائب»، 1399ش، ص38-39.] </ref>
-عمامه‌ای که پیامبر می‌پوشید، السحاب (ابر) نامیده می‌شد.<ref>  دُزی، فرهنگ البسه مسلمانان، 1345ش، ص288.</ref>  سادات و بازماندگان از اهل پیامبر عمامه سبز می‌پوشیدند. در قدیم یک تکه پارچه‌ای سبز رنگ‌ به‌قصد پنهان‌کردن چیزی در آن، به عمامه متصل می‌کردند، در داستان هزارو یک شب به پنهان‌کردن نامه در زیر عمامه اشاره شده است.<ref>   بی‌نام، هزارویک شب، ج1، 1390ش،ص313.</ref>  به عقیده برخی از مستشرقین در شرق برای تشخیص قبر یک زن از یک مرد، با نقش کردن تصویر عمامۀ مرد روی قبر نشانه می‌گذاشتند.<ref> دُزی، فرهنگ البسه مسلمانان، 1345ش، ص293.</ref>
+نحوه دستار بستن و ‌پیچ و تاپ آن نزد شاعران خیال‌پرداز، استعاره از غنچه، گل و شکوفه گرفته شده است «دستار گل امروز نگر گشته پریشان ..... دیروز، گر از غنچه به سر تاج کیان داشت».<ref>   [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، 1398ش، ص151.]</ref>
-==دستار در تاریخ ایرانی - اسلامی==
+==طرز پوشیدن دستار==
-پیامبر عمامۀ امام علی را با دست خود می‌بست و یک طرف عمامه را به سمت جلو و به میزان چهار انگشت از پارچه عمامه را از پشت آویزان می‌کرد.<ref>   مجلسی، حلیه‌المتقین، 1369ش، ص9.</ref>
+در گذشته، به دلیل سختی پیچیدن عمامه، افرادی بودند که پیشة آن‌ها عمامه‌پیچی بود. برخی از مردان دو سر دستار را از پشت سر یا کنار سر رها می‌کردند. گروهی آن را بر روی عرق‌چین خود روی سر قرار می‌دادند. در بسیاری از نواحی ایران، مردم دنباله عمامه را از پشت گوش چپ عبور داده و روی شانه می‌انداختند. در خراسان دهقان‌ها یک سر دستار را مانند تاج بر روی سر به سمت بالا نگه‌ می‌داشتند که نشانه‌ای از میزان دارایی آن‌ها بود. هرچه فرد متمول‌تر بود، تاج دستار را بالاتر می‌نهاد. زاهدان و صوفیان یک پیچ از دستار را از زیر زنخدان عبور داده و به دور سر می‌پیچیدند. آن‌ها سر دیگر دستار را روی شانه می‌انداختند.<ref>خزائلی، واژه‌نامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۶۲و۶۵.</ref>  این نوع دستار را «تحت‌الحنک» می‌نامیدند.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۷.</ref>
+==عوامل مؤثر در شیوه بستن دستار==
+عوامل پیدا و نا‌پیدایی در بستن دستار دخیل هستند؛ به‌طور مثال سنت‌ها و سفارشات دینی یکی از مواردی است که بر نحوه بستن دستار تأثیر‌گذار بوده است. نوع دیگر آن، تقلید از رفتار مرشد و یا شخصیتی محبوب در اجتماع است که مردم برای نمایش هم‌فکری و هم‌سویی خود با او به تقلید پوشش می‌پردازند. دستار بستن امیرعلی‌شیر نوایی که بعد‌ها به‌طرز میرعلی شیری از آن یاد شده یکی از این برخوردها است و یا «ابازه پاشا» عثمانی به‌علت محبوبیت باعث ترویج روشی در بستن  دستار پس از مرگ خود شد. <ref> [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، 1398ش، ص150.]</ref>
-در روایت داستانی بیژن و منیژه زمانی که بیژن در چاهی می‌افتد، منیژه دستاری را برای نجات او درون چاه می‌اندازد. در داستان جنگ گشتاسب و ارجاسب وقتی که اسفندیار برادرانش را بی‌جان در بیابان می‌یابد؛ به-دلیل نبودن امکانات، دستار و پیراهن برادر را از تن او خارج کرده و با همان پارچه او را کفن کرده و به خاک می‌سپارد.<ref>  خالقی مطلق، شاهنامه فردوسی، ج3، 1386ش، ص201-202 و 375.</ref>
+==دستار در فرهنگ ایرانی - اسلامی==
+در روایت داستانی بیژن و منیژه زمانی که بیژن در چاهی می‌افتد، منیژه دستاری را برای نجات او درون چاه می‌اندازد. در داستان جنگ گشتاسب و ارجاسب وقتی که اسفندیار برادرانش را بی‌جان در بیابان می‌یابد؛ به‌دلیل نبودن امکانات، دستار و پیراهن برادر را از تن او خارج کرده و با همان پارچه او را کفن کرده و به خاک می‌سپارد.<ref>  خالقی مطلق، شاهنامه فردوسی، ج3، 1386ش، ص201-202 و 375.</ref>
-غازان‌خان نیز دستار را از اجزای مهم و رسمی لباس اعلام کرد و این پوشش وجه تمایزی میان دولت ایلخانیان و تمدن ماقبل خود شد‌.<ref>  اقبال آشتیانی، تاریخ مغول، 1397ش،ص259.</ref>  در زمان شاه‌عباس صفوی (‌996-1038ق) پادشاه در مراسم‌های رسمی که سفیران خارجی و مهمانان ویژه حضور داشتند، کلاه قزلباش به‌همراه دستاری سبز‌رنگ از جنس ابریشم بر سر می‌نهاد و در روزهای عادی دستاری با پارچه ساده سفید‌رنگ که به‌صورتی پراکنده در بالای سر بسته شده بود، استفاده می‌کرد.<ref>  فلسفی، زندگانی شاه عباس اول، ج1، 1347ش،ص102.</ref>  شاردن سیاح فرانسوی در سده یازدهم قمری از دستار ایرانی با نام «دلنواز» یاد کرده است. در زمان نادرشاه نیز روحانیون از دستار سفید استفاده می‌کردند و پادشاه تاج و دستار خود را با جواهرات می‌آراست.<ref>  شارن، سیاحت‌نامه شارحان، 1335ش، ص51.</ref>
+غازان‌خان نیز دستار را از اجزای مهم و رسمی لباس اعلام کرد و این پوشش وجه تمایزی میان دولت ایلخانیان و تمدن ماقبل خود شد‌.<ref>  اقبال آشتیانی، تاریخ مغول، 1397ش،ص259.</ref> در زمان شاه‌عباس صفوی (‌996-1038ق) پادشاه در مراسم‌های رسمی که سفیران خارجی و مهمانان ویژه حضور داشتند، کلاه قزلباش به‌همراه دستاری سبز‌رنگ از جنس ابریشم بر سر می‌نهاد و در روزهای عادی دستاری با پارچه ساده سفید‌رنگ که به‌صورتی پراکنده در بالای سر بسته شده بود، استفاده می‌کرد.<ref>  فلسفی، زندگانی شاه عباس اول، ج1، 1347ش،ص102.</ref>  شاردن سیاح فرانسوی در سده یازدهم قمری از دستار ایرانی با نام «دلنواز» یاد کرده است. در زمان نادرشاه نیز روحانیون از دستار سفید استفاده می‌کردند و پادشاه تاج و دستار خود را با جواهرات می‌آراست.<ref>  شارن، سیاحت‌نامه شارحان، 1335ش، ص51.</ref>
 ==دستار در اشعار فارسی==
@@ خط ۹۱: / خط ۹۳: @@
 منابع موجود نشان از تزیین دستار‌ها با مواد گران‌بهایی چون سنگ‌های قیمتی، طلا و جواهرات و همچنین‌ برخی مواد غیرقیمتی، مانند پر و ‌یا گل دارند. استفاده از گل برای تزیین دستار بیشتر در ادبیات به‌ویژه شاعران سبک هندی بازتاب داشته است.<ref>  [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون¬های دستار و دستاربندی در ادبیات»، 1398ش، ص162-163.]</ref>  در عصر صفوی علاوه بر پر و گل استفاده از مروارید برای تزیین دستار نیز رایج بوده است.<ref>   شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، 1374ش، ص130.</ref>
 ==دستار در میان اقوام مختلف ایرانی==
-کُردها، معتقد هستند که سر مردان نباید لخت باشد و با انواع پوشش‌ها سر را می‌پوشانند.<ref>  [https://www.homsa.net/blog/kurdish-dress/ «لباس کردی؛ همنشینی رنگ و سلیقه و هنر»، وب‌سایت هومسا.]</ref>  مردان کُرد به‌جای کلاه از دستار، کلاغه، دشلمه، مندلی، رشتی و سروین استفاده می‌کنند.<ref>  [https://jazebeha.com/1398/12/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ «لباس محلی استان کردستان (لباس کردی اقوام ایران)»، وب‌سایت جاذبه‌ها.]</ref>  دور عرقچین‌ یا کلاه مخروطی تعدادی دستمال از پارچه ابریشم (‌پارچه کلاغی) می‌پیچند و از سر‌بند‌های رنگی و طرح‌دار (‌گلدار) استفاده می‌کنند. در برخی مو‌اقع دستمال را شُل و در برخی زمان تعداد بیشتری از یک دستمال را به هم گره زده و دور کلاه می‌پیچند؛ به‌طوری که ریشه‌های آن از اطراف سر و صورت‌ها آویزان باشد.<ref>   ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستائیان ایران، 1346ش، ص67.</ref>
+کُردها، معتقد هستند که سر مردان نباید لخت باشد و با انواع پوشش‌ها سر را می‌پوشانند.<ref>  [https://www.homsa.net/blog/kurdish-dress/ «لباس کردی؛ همنشینی رنگ و سلیقه و هنر»، وب‌سایت هومسا.]</ref> مردان کرد به دور عرق‌چین خود دستاری از جنس ابریشم و به رنگ مشکی می‌پیچند. این دستارها ریشه دارند که بر روی صورت آن‌ها قرار می‌گیرد.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۶۷؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش، تصویر ۵۷.</ref>  بانوان کرد نیز بر روی سر خود دستار می‌بندند. دستار آن‌ها دو قسمت دارد. قسمت نخست کلاهی کوتاه با کلّگی مسطح و پولک‌دوزی شده و قسمت دوم پارچة مشکی که به دور کلاه روی هم انباشته و با استفاده از سنجاق به یکدیگر وصل می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۲؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش، تصویر ۵۱. </ref> بانوان کرد قوچان، دستار را روی روسری خود می‌بندند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۷و۶۰و۹۰؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش، تصویر ۱۱۷-۱۲۰.</ref> زنان بختیاری جهت پوشاندن سر خود از لچک یا روسری و بر روی آن از دستار مشکی استفاده می‌کنند. آن‌ها دستار را چند تا می‌زنند تا به عرض ۳ سانتی‌متر برسد. میانی دستار را روی پیشانی گذاشته و از پشت سر دو طرف آن را گره می‌زنند.<ref>امیراحمدیان، ایل بختیاری، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۲و۲۲۶؛ بهارناز، عشایر همگام پرستوها، ۱۳۸۴ش، ص۱۳۱.</ref>
-پیچ نیز پارچه‌ای است دستمالی‌شکل که به دور کلاه پیچیده می‌شود. اعراب نیز از این نوع پوشش برای بستن کلاه خود استفاده می‌کنند. رنگ پارچه در میان مردم عادی کُرد، سیاه و سفید است. اعراب نیز به‌طور مشترک از رنگ سیاه و سفید و یا قرمز و سفید در پوشش خود استفاده می‌کنند.<ref>  [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1679598/%d8%a8%d8%b1%d8%b1%d8%b3%db%8c-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%ae%db%8c-%d9%be%d9%88%d8%b4%d8%b4-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d9%88-%d9%85%d8%b1%d8%af%d8%a7%d9%86-%da%a9%d8%b1%d8%af محمدی و امینی، «بررسی تاریخی پوشش مردان و زنان کرد»، 1398ش، ص30.]</ref>
 == دستار در دیگر کشورها ==
@@ خط ۱۰۰: / خط ۱۰۱: @@
 پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، الگوهای پوشش مردان در افغانستان دستخوش تغییرات گسترده‌ای شده است.<ref>[https://www.independentpersian.com/node/415928/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 «طالبان و تغییر سبک پوشش مردان»، وب‌سایت ایندیپندنت فارسی]
 </ref> وزارت معارف طالبان با تصویب «لایحه لباس»، پوشیدن پیراهن و تنبان به همراه «کلاه» یا «دستار» را برای دانش‌آموزان پسر و آموزگاران مکاتب افغانستان اجباری اعلام کرده است. بر اساس این لایحه، دانش‌آموزان دوره ابتدایی تا متوسطه اول لباس آسمانی‌رنگ و دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم لباس سفید همراه با کلاه یا دستار خواهند پوشید. آموزگاران نیز ملزم به رعایت همین نوع پوشش هستند. این لایحه هدف خود را ایجاد نظم، یکسان‌سازی پوشش و تقویت «فرهنگ لباس اسلامی» عنوان کرده و در صورت عدم رعایت، مراحل تذکر و تعهد در نظر گرفته شده است.<ref>[https://atlaspress.news/%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%88%D8%B4%DB%8C%D8%AF%D9%86-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87-%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7/ «طالبان پوشیدن «کلاه» یا «دستار» را برای شاگردان مکتب اجباری کردند»، وب‌سایت اطلس‌پرس.]</ref>
@@ خط ۱۳۵: / خط ۱۳۵: @@
 دستار، قطعه پارچه‌ای است که چند بار به دور سر یا عرق‌چین بسته می‌شود.<ref>اسلامی تنها، لباس روحانیت شیعه به مثابه دال سیاسی در ایران معاصر، ۱۳۹۱ش، ص۱۱۳.</ref>  در عربی به آن عمّامه، مِندیل یا مَندیل می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=مندیل&f=moein معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه مندیل.]</ref>  عمامه از پوشش‌های امروزی روحانیون شیعه و از جمله پوشش‌های قدیمی مردان است.
-==واژه‌شناسی==
-دستار از ترکیب واژة «دست» و «ار» تشکیل شده است.<ref>معین، حاشیه بر جلد ۲ برهان قاطع، [بی‌تا]، ص۸۵۵، حاشیه ۵. </ref>  دستار دستمال، روپاک (دستمالی که مردان جهت خشک کردن سر و صورت خود استفاده کرده و گاهی روی سر قرار می‌دهند) و رومال نیز خوانده می‌شود.<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه مندیل؛ محمدپادشاه، آنندراج، ذیل واژه مندیل.</ref>
-==پیشینه==
-مادها به کلاه خود دستاری می‌بستند.<ref>ضیاءپور،‌ پوشاک ایرانیان، ۱۳۴۹ش، ص۱۱۷.</ref>  در تخت جمشید، نقش برجسته خدمت‌گذار پارسی دیده می‌شود که دستاری بر سر دارد.<ref>ضیاءپور، پوشاک هخامنشی‌ها و مادیها در تخت جمشید، ۱۳۵۰ش، ص۱۳، تصویر ۶.</ref>  خسرو پرویز ساسانی (۵۹۰-۶۲۸) دستاری داشت که در آتش نمی‌سوخت.<ref>بلعمی، تاریخ بلعمی، ۱۳۴۱ش، ص۱۰۹۲.</ref>  عمامه‌پوشی از صدر اسلام، رواج داشت. پیامبر عمامة سیاهی بر سر می‌بست<ref>[https://lib.eshia.ir/11013/2/214 ابن ابی جمهور، عوالی اللئالی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۱۴.] </ref>  که «سحاب» نام داشت.<ref>طباطبایی، سنن النبی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۷۴. </ref>  پیامبر در روز عید غدیر امام علی را معمّم کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/5/57 حر عاملی، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۵۷.]</ref>  پس از گسترش اسلام در ایران، بر سر نهادن عمّامه در میان گروه‌های برگزیده جامعه، افزایش یافت.<ref>خزائلی، واژه‌نامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۶۷و۶۹.</ref>  در زمان امویان (۴۱-۱۳۲ق) و عباسیان (۱۳۲-۶۵۶ق) در شهر بم دستارهایی بافته می‌شد که به «دستار بمی» معروف بود.<ref>متین، پوشاک ایرانیان، ۱۳۸۳ش، ص۳۶.</ref>  شاهان آل‌بویه (۳۲۰-۴۴۸قمری) کلاه بلندی بر روی سر قرار داده و دستاری روی آن می‌بستند.<ref>فقیهی، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، ۱۳۵۷ش، ص۳۴۱.</ref>
-==رنگ دستار==
-در گذشته، رنگ دستار، نشان‌دهنده جایگاه اجتماعی افراد بود. دستار سفید، مخصوص روحانیون غیر سادات، دستار سبز و سیاه ویژه سادات و دستار شیروشکری مخصوص بازاریان بود.<ref>خزائلی، واژه‌نامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۶۵.</ref>  پارچه دستار شیروشکر از جنس ابریشم و به رنگ نخودی یا سفید بوده که روی آن با ابریشم قهوه‌ای رنگ، سوزن‌دوزی می‌شد.<ref>ماهیار نوابی، «عمامه شیروشکری»، ۱۳۵۰ش،  ص۴۴۵.</ref>
-==طرز پوشیدن دستار==
-در گذشته، به دلیل سختی پیچیدن عمامه، افرادی بودند که پیشة آن‌ها عمامه‌پیچی بود. برخی از مردان دو سر دستار را از پشت سر یا کنار سر رها می‌کردند. گروهی آن را بر روی عرق‌چین خود روی سر قرار می‌دادند. در بسیاری از نواحی ایران، مردم دنباله عمامه را از پشت گوش چپ عبور داده و روی شانه می‌انداختند. در خراسان دهقان‌ها یک سر دستار را مانند تاج بر روی سر به سمت بالا نگه‌ می‌داشتند که نشانه‌ای از میزان دارایی آن‌ها بود. هرچه فرد متمول‌تر بود، تاج دستار را بالاتر می‌نهاد. زاهدان و صوفیان یک پیچ از دستار را از زیر زنخدان عبور داده و به دور سر می‌پیچیدند. آن‌ها سر دیگر دستار را روی شانه می‌انداختند.<ref>خزائلی، واژه‌نامه پوشش سر در ایران، ۱۳۸۰ش، ص۶۲و۶۵.</ref>  این نوع دستار را «تحت‌الحنک» می‌نامیدند.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۷.</ref>
-==دستار در احکام اسلامی==
-استفاده از دستار، جهت اقامه نماز مستحب است.<ref>[http://shohadayeiran.com/fa/news/50927/نظر-مراجع-درباره-استفاده-از-عبا-در-نماز «نظر مراجع درباره استفاده از عبا در نماز»، سایت شهدای ایران.]</ref>  مستحب است انتهای دستار، باز شده و بر روی شانه قرار گیرد.<ref>[https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&mid=254631&catid=44589 «استحباب بستن تحت‌الحنک»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.]</ref>
 ==دستار در پوشش اقوام ایرانی==
-مردان کرد به دور عرق‌چین خود دستاری از جنس ابریشم و به رنگ مشکی می‌پیچند. این دستارها ریشه دارند که بر روی صورت آن‌ها قرار می‌گیرد.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۶۷؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش، تصویر ۵۷.</ref>  بانوان کرد نیز بر روی سر خود دستار می‌بندند. دستار آن‌ها دو قسمت دارد. قسمت نخست کلاهی کوتاه با کلّگی مسطح و پولک‌دوزی شده و قسمت دوم پارچة مشکی که به دور کلاه روی هم انباشته و با استفاده از سنجاق به یکدیگر وصل می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۲؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش، تصویر ۵۱. </ref>  بانوان کرد قوچان، دستار را روی روسری خود می‌بندند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۷و۶۰و۹۰؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش، تصویر ۱۱۷-۱۲۰.</ref>  زنان بختیاری جهت پوشاندن سر خود از لچک یا روسری و بر روی آن از دستار مشکی استفاده می‌کنند. آن‌ها دستار را چند تا می‌زنند تا به عرض ۳ سانتی‌متر برسد. میانی دستار را روی پیشانی گذاشته و از پشت سر دو طرف آن را گره می‌زنند.<ref>امیراحمدیان، ایل بختیاری، ۱۳۷۸ش، ص۲۲۲و۲۲۶؛ بهارناز، عشایر همگام پرستوها، ۱۳۸۴ش، ص۱۳۱.</ref>
 ==پانویس==
 {{پانویس}}