ویرایش متن |
پالایش متن |
||
| خط ۱۱۰: | خط ۱۱۰: | ||
* رقص آیینی ترکمنها بهویژه [[ذکر خنجر]] با لباسهای سرخ سنتی و چکمههای چرمی اجرا میشود. حرکات چرخشی نمادین، آواهای خاص و استفاده از خنجر، ویژگیهای این رقص است.<ref>[https://fa.wikizendegi.com/w/index.php?title=اقوام_ایرانی&veaction=edit§ion=74 «آیینها و اسطورههای اقوام ایرانی در رقصهای محلی»، وبسایت همشهریآنلاین.]</ref> | * رقص آیینی ترکمنها بهویژه [[ذکر خنجر]] با لباسهای سرخ سنتی و چکمههای چرمی اجرا میشود. حرکات چرخشی نمادین، آواهای خاص و استفاده از خنجر، ویژگیهای این رقص است.<ref>[https://fa.wikizendegi.com/w/index.php?title=اقوام_ایرانی&veaction=edit§ion=74 «آیینها و اسطورههای اقوام ایرانی در رقصهای محلی»، وبسایت همشهریآنلاین.]</ref> | ||
==عرب== | === عرب === | ||
[[پرونده:Araby karkhah.jpg|جایگزین=عرب خوزستان|بندانگشتی|از اهالی خوزستان، با لباس دشداشه، در حال مشاهده گاومیشها]]عربزبانان ایران در جنوب و جنوب غربی [[ایران]]، بهویژه بخشهایی از استان [[خوزستان]]<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وبسایت بازده،]</ref> و بیشتر در شهرستانهای مرزی [[دشت آزادگان]]، [[خرمشهر]]، [[آبادان]]، [[شادگان]] و [[ماهشهر]] سکونت دارند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چومکامی، «تاریخچه قوم عرب»، وبسایت راسخون.]</ref> تاریخ عربزبانان ایران با تاریخ خاندانهای حاکم بر ایران و حکومتهای اسلامی درهم آمیخته است و آنها همواره تعلق سرزمینی خود را نشان دادهاند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چومکامی، «تاریخچه قوم عرب»، وبسایت راسخون.]</ref> عربهای ایران به [[زبان عربی]] و لهجه نزدیک به لهجۀ عراقی سخن میگویند و البته بهدلیل آمیختگی با [[زبان فارسی]] در خوزستان، دچار تغییراتی شده است. گویش اعراب ساکن در مناطق شمالی خوزستان بهدلیل ارتباط با [[ایل بختیاری|بختیاریها]] دچار تغییرات بیشتری شده است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9461/زبان-قوم-عرب «زبان قوم عرب در ایران»، وبسایت طبیعت.]</ref> عربهای خوزستان، عمدتاً [[شیعه]] دوازدهامامیاند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وبسایت بازده،]</ref> ساختار قوم عرب در خوزستان، بر اساس سلسلهمراتب ایلی شکل گرفته است. کوچکترین واحد اجتماعی، '''بیت''' است که چندین بیت با نیای مشترک، یک '''حموله''' را تشکیل میدهند. چند حموله در کنار هم '''عشیره''' را میسازند. از اتحاد چند عشیره، '''طایفه''' پدید میآید و چند طایفه، '''قبیله''' را تشکیل میدهند. یک قبیله لزوماً متشکل از افراد همتبار نیست و گاهی بر اساس اتحاد سیاسی-اجتماعی شکل میگیرد. قبایل عرب خوزستان عمدتاً در منطقهای میان [[اروندرود]] و [[خلیج فارس|خلیجفارس]] تا [[شوش]] پراکندهاند و هویت قبیلهای خود را حفظ کردهاند. برخی از مهمترین این قبایل شامل '''بنیکعب''' (خرمشهر، شادگان، [[جزیره مینو]] و اطراف اهواز)، '''باوین''' (سماغیله تا اهواز، ویس و رزگان)، '''آلکثیر''' (شهرستان [[اهواز]])، '''بنیمالک''' (ساحل غربی [[کارون]])، '''بنیطرف''' (دشت آزادگان و حوالی هویزه)، '''بنیحروان''' (کنارههای [[کرخه]] و کارون)، '''الخمیس''' (راموز و شادگان)، '''بنیلام''' (امتداد رود کرخه)، '''بنیصالح''' (شمال شویب، با پیشه کشاورزی)، '''بنیتمیم''' (بین [[هویزه]] و اهواز) و '''سلامت''' (مرکز خوزستان، شرق [[رود گرگر]]) است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چومکامی، «تاریخچه قوم عرب»، وبسایت راسخون.]</ref> | [[پرونده:Araby karkhah.jpg|جایگزین=عرب خوزستان|بندانگشتی|از اهالی خوزستان، با لباس دشداشه، در حال مشاهده گاومیشها]]عربزبانان ایران در جنوب و جنوب غربی [[ایران]]، بهویژه بخشهایی از استان [[خوزستان]]<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وبسایت بازده،]</ref> و بیشتر در شهرستانهای مرزی [[دشت آزادگان]]، [[خرمشهر]]، [[آبادان]]، [[شادگان]] و [[ماهشهر]] سکونت دارند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چومکامی، «تاریخچه قوم عرب»، وبسایت راسخون.]</ref> تاریخ عربزبانان ایران با تاریخ خاندانهای حاکم بر ایران و حکومتهای اسلامی درهم آمیخته است و آنها همواره تعلق سرزمینی خود را نشان دادهاند.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چومکامی، «تاریخچه قوم عرب»، وبسایت راسخون.]</ref> عربهای ایران به [[زبان عربی]] و لهجه نزدیک به لهجۀ عراقی سخن میگویند و البته بهدلیل آمیختگی با [[زبان فارسی]] در خوزستان، دچار تغییراتی شده است. گویش اعراب ساکن در مناطق شمالی خوزستان بهدلیل ارتباط با [[ایل بختیاری|بختیاریها]] دچار تغییرات بیشتری شده است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/9461/زبان-قوم-عرب «زبان قوم عرب در ایران»، وبسایت طبیعت.]</ref> عربهای خوزستان، عمدتاً [[شیعه]] دوازدهامامیاند.<ref>[https://bazdeh.org/اقوام-ایرانی-بزرگ-ترین-گروه-قومی-ایران/ جعفری، «اقوام ایرانی»، وبسایت بازده،]</ref> ساختار قوم عرب در خوزستان، بر اساس سلسلهمراتب ایلی شکل گرفته است. کوچکترین واحد اجتماعی، '''بیت''' است که چندین بیت با نیای مشترک، یک '''حموله''' را تشکیل میدهند. چند حموله در کنار هم '''عشیره''' را میسازند. از اتحاد چند عشیره، '''طایفه''' پدید میآید و چند طایفه، '''قبیله''' را تشکیل میدهند. یک قبیله لزوماً متشکل از افراد همتبار نیست و گاهی بر اساس اتحاد سیاسی-اجتماعی شکل میگیرد. قبایل عرب خوزستان عمدتاً در منطقهای میان [[اروندرود]] و [[خلیج فارس|خلیجفارس]] تا [[شوش]] پراکندهاند و هویت قبیلهای خود را حفظ کردهاند. برخی از مهمترین این قبایل شامل '''بنیکعب''' (خرمشهر، شادگان، [[جزیره مینو]] و اطراف اهواز)، '''باوین''' (سماغیله تا اهواز، ویس و رزگان)، '''آلکثیر''' (شهرستان [[اهواز]])، '''بنیمالک''' (ساحل غربی [[کارون]])، '''بنیطرف''' (دشت آزادگان و حوالی هویزه)، '''بنیحروان''' (کنارههای [[کرخه]] و کارون)، '''الخمیس''' (راموز و شادگان)، '''بنیلام''' (امتداد رود کرخه)، '''بنیصالح''' (شمال شویب، با پیشه کشاورزی)، '''بنیتمیم''' (بین [[هویزه]] و اهواز) و '''سلامت''' (مرکز خوزستان، شرق [[رود گرگر]]) است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1056974 باقری چومکامی، «تاریخچه قوم عرب»، وبسایت راسخون.]</ref> | ||
| خط ۱۲۱: | خط ۱۲۱: | ||
* رقص محلی عربهای ایران [[رقص چوبیه|چوبیه]] نام دارد.<ref>[https://miraskhz.ir/rha/mataleb/1863/رقص-محلی-چوبیه؛-رقص-فولکلوریک-مردم-عرب-خوزستان «رقص محلی چوبیه؛ رقص فولکلوریک مردم عرب خوزستان»، وبسایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی.]</ref> | * رقص محلی عربهای ایران [[رقص چوبیه|چوبیه]] نام دارد.<ref>[https://miraskhz.ir/rha/mataleb/1863/رقص-محلی-چوبیه؛-رقص-فولکلوریک-مردم-عرب-خوزستان «رقص محلی چوبیه؛ رقص فولکلوریک مردم عرب خوزستان»، وبسایت ادارۀ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی.]</ref> | ||
==گیلک | === گیلک === | ||
قوم گیلک که امروزه در جلگه مرکزی، سواحل شرقی و ارتفاعات جنوب غربی استان [[گیلان]] سکونت دارند<ref>[https://lifee.ir/blog/view/18 «آشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم محلی استان گیلان»، وبلاگ لایفی.]</ref> بازماندگان اقوام اولیهای مانند کاسپیها، کادوسیها و آماردها هستند.<ref>[https://mysmartgene.com/blog/genealogy/gilak-people/ «قوم گیلانی یا مردم گیلک؛ از تاریخ تا فرهنگ»، وبسایت مای اسمارت ژن.]</ref> پیشینهٔ قوم گیلک به شش هزار سال پیش بازمیگردد. شواهد تاریخی نشان میدهد که این قوم پیش از آریاییها در [[ایران]] سکونت داشتهاند. آثار کشفشده در این ناحیه ثابت کرده است که تمدن قوم گیلک حتی از تمدنهای سومر، بابل، کلده و آشور نیز قدیمیتر است.<ref>[https://www.isna.ir/news/8206-10004/پژوهشگر-گيلاني-گيلك-قومي-با-شش-هزار-سال-پيشينه-تاريخي-غني «پژوهشگر گیلانی: گیلک قومی با ششهزار سال پیشینه تاریخی غنی است شعر گیلکی از سده سوم هجری وجود داشته است»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> اکثر مردم گیلان از قوم گیلک هستند و به دو [[زبان گیلکی]] و [[زبان فارسی|فارسی]] تسلط دارند. زبان گیلکی شامل گویشهای تالشی، هرزندی، گورانی، گیلکی، مازندرانی و برخی از زبانهای [[زبان تاتی|تاتی]] و [[زبان سمنانی|سمنانی]] است که از نظر تاریخی به [[زبان پارتی]] در [[دوره اشکانی]] وابسته هستند. علاوه بر گیلکی، زبانهای [[زبان تالشی|تالشی]]، تاتی و [[زبان ترکی|ترکی]] نیز در این [[گیلان|استان]] رواج دارند.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلکها»، وبسایت نمناک.]</ref> بیشتر مردم گیلان از پیروان مذهب [[شیعه اثنیعشری]] هستند. با این حال، در برخی نواحی استان، جمعیت [[اهلسنت]] نیز وجود دارد و تعداد محدودی از افراد نیز به ادیانی مانند [[مسیحیت]]، [[یهودیت]] و [[دین زرتشت|زرتشت]] گرایش دارند.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلکها»، وبسایت نمناک.]</ref> | |||
قوم گیلک در جلگه مرکزی، سواحل شرقی و ارتفاعات جنوب غربی استان [[گیلان]] سکونت دارند. | |||
* [[جشن خرمن]] در پایان فصل برداشت [[برنج]]<ref>[https://virgool.io/@kooppa/جشن-خرمن-fwtrfkqdzx6q «جشن خرمن»، وبسایت ویرگول.]</ref> و آیین [[علمبندی در گیلان|علمبندی]] در آغاز [[ماه محرم|محرم]]، از سنتهای کهن مردم گیلان است.<ref>بشرا و طاهری، جشنها و آیینهای مردم گیلان، 1387ش، ص15-17.</ref> | |||
* [[لباس مردان گیلک]] شامل [[چوموش]]، جلیقه، کلاه و کت میشود. [[پوشاک سنتی زنان گیلک]] شامل دامنهای [[شلیته]] و پرچین و جلیقههای [[پولکدوزی|پولکدوزیشده]] است.<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلکها»، وبسایت نمناک.]</ref> | |||
* [[حصیربافی]]، [[بامبوبافی]]، [[رشتیدوزی]]، [[چادرشببافی]]، دستبافتههای پشمی، [[گلیمبافی]]، [[چموشدوزی]]، [[سفالگری]]، صنایع چوبی و [[عروسکبافی]] از صنایع دستی گیلکها است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/various-handicrafts02-gilan.html «معرفی انواع صنایعدستی گیلان»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
* قوم گیلک تنوع غذایی چشمگیری دارد، ازجمله: [[میزراقاسمی]]، [[باقلاقاتق]]، [[ترش تره]]، [[سیر قلیه]]، [[آلو مسما]]، [[ماهی فیبیج]]، [[واویشکا]]، [[ترش شامی]]، [[کال کباب]]، [[بورانی بادمجان]]، [[بورانی اسفناج]]، [[بورانی چغندر]]، [[اشپل]]، [[ماهی شور]]، [[ماهی دودی]]، [[اناربیج]]، [[شش انداز]]، [[سیرابیج]]، [[شیرین تره]]، [[خالو آبه]]، [[چخرتمه]]، [[نازخاتون]]، [[لونگی]] و [[موتن جان]].<ref>[https://namnak.com/gilan-traditional-customs.p78898 «تمام آداب و رسوم مردم گیلان+ تحقیق درباره گیلکها»، وبسایت نمناک.]</ref> | |||
* استان گیلان دارای حدود ۱۴۰ [[بازی]] محلی است ازجمله: لپهبازی، پیتگلهبازی، غشبازی، گلمشته، عروسبازی، بیجبیج، آهوچره، برمومبازی، گلپا گلپا، بیزه، سوکسوک، آویزان، لبگود، خورشبازی، گدگد، جفتتاک، اشکل، ورفبازی، آپاربازی، دوبنا، تاببندی، حساببله، کلاهپران، شیریندودو، عروسگولی، آبخوربازی، آتیمار، آسبازی، آغوزبازی، آکلهماربازی، آنیمانی، آونخوتی، اُتوماتو، اَردهبشو، رشتهبیه، اسیربازی (قلعهبازی)، افلاطونی، القرهقوش، انزلیدی، انگوری، ایعنبر دو عنبر، بازآمدی، بایمبایم، برو بیا، بزن و بگیر، بهچنچن، بیستویک، بیلیبیلی مرغونهبکن، پاچوبازی، پلنگبازی، پنبهریسه، پوبوکبازی، پوچمغز، پیتچوماقبازی، پیچاسبازی، تابکش، تختهبره، تعقیب، توپتوپ، توپچی، توپگیر و تهرونیبازی.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/481853/آشنایی-با-بازی-های-محلی-استان-گیلان «آشنایی با بازیهای محلی استان گیلان»، وبسایت همشهریآنلاین.]</ref> | |||
=== | === مازنی === | ||
= | [[پرونده:Nowruz eve mazanderani.jpg|جایگزین=مردم مازندران|بندانگشتی|زنان و مردان مازندرانی با پوشاک مازندرانی هنگام نوروزخوانی در جشن نوروز]][[مازندران]] یا طبرستان که امروز در شمال ایران قرار دارد<ref>[https://vista.ir/article/258464 «موقعیت جغرافیایی مازندران»، وبسایت ویستا.]</ref> در گذشته تاریخی خود، با مردمان جنگجویی شناخته میشد که در برابر امپراتوریهای [[آشوریان]]، [[مادها]]، [[هخامنشیان]]، [[سلوکیان]] و [[ساسانیان]] ایستادگی کردهاند. با ورود [[اسلام]] به [[ایران]]، مازندران بهدلیل جغرافیای کوهستانی و مسیر دشوار، دیرتر از سایر مناطق به اسلام گروید. با حکومت [[علویان طبرستان]]، [[مذهب شیعه]] بهتدریج در مازندران ریشه دواند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/08/15/3193389/مازندران-سرزمین-افسانه-ای-شیعه-با-تاریخ-مقاومت «مازندران؛ سرزمین افسانهای شیعه با تاریخ مقاومت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> [[زبان مازندرانی]] که با نامهای مازنی، مازِرونی، تبری و گِلِکی شناخته میشود، دارای گویشهای شهمیرزادی، گویش گرگانیکهن، گویش طبری استرآبادی، گویش کتولی، گویش طبری رویانی، گویش طبری کجوری، گویش طبری کلارستاقی و گویش قصرانی شمیرانی است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/486220/آشنایی-با-گویش-های-مازندران «آشنایی با گویشهای مازندران»، وبسایت همشهریآنلاین.]</ref> | ||
[[ | |||
[[ورف چال|ورفچال]] در اواسط [[اردیبهشت]]، مراسم [[تیرماه سیزده شو|تِرما سِزدِ شو]] در اواسط [[آبان]]،<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/iranian-customs-mores-mazandaran افشاری، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وبسایت کارناوال.]</ref> جشن مردگان | |||
اهالی مازندران با [[ایمان]] بر این باورند که ۲۸ [[تیر|تیرماه]]، مصادف با ۲۶ عید ماه طبری، روزی است که فریدون پیشدادی ضحاک را در [[دماوند]] به بند کشید. به مناسبت این اتفاق مهم، مردم در شب [[جشن]]، آتشافروزی کرده و فردای آن روز به [[شادی]] و پایکوبی میپردازند. در روستای [[امامزاده|امامزاده]] حسن سوادکوه، این مراسم با شکوه ویژهای برگزار میشود.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/iranian-customs-mores-mazandaran افشاری، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وبسایت کارناوال.]</ref> | اهالی مازندران با [[ایمان]] بر این باورند که ۲۸ [[تیر|تیرماه]]، مصادف با ۲۶ عید ماه طبری، روزی است که فریدون پیشدادی ضحاک را در [[دماوند]] به بند کشید. به مناسبت این اتفاق مهم، مردم در شب [[جشن]]، آتشافروزی کرده و فردای آن روز به [[شادی]] و پایکوبی میپردازند. در روستای [[امامزاده|امامزاده]] حسن سوادکوه، این مراسم با شکوه ویژهای برگزار میشود.<ref>[https://www.karnaval.ir/blog/iranian-customs-mores-mazandaran افشاری، «آداب و رسوم اقوام ایرانی | مازندران»، وبسایت کارناوال.]</ref> | ||
