شهر سوخته: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''شهر سوخته'''</big>؛ از قدیمی‌ترین تمدن‌های جهان در دل شهر زابل.

شهر سوخته، بزرگ‌ترین شهر باستانی در منطقۀ سیستان ایران است که از سلسله تپه‌های کم‌ارتفاع تشکیل شده است. این شهر به‌ هزارۀ سوم قبل از میلاد که به عصر مفرغ معروف است، مربوط می‌شود. ساکنان شکوه تمدنی مردمان این شهر چنان بوده که باستان‌شناسان آن را مهم‌ترین و بزرگ‌ترین محل استقرار و پایتخت فرهنگی آن دوره می‌دانند. شهر سوخته به‌دلیل کشف آثار هنری و [[صنایع دستی]] به «شهر هنر» و به‌دلیل کشف یافته‌های علمی برجسته در آن، به «شهر علم» معروف است. در این شهر دروازه، برج و سلاح‌های جنگی وجود نداشته و به همین دلیل، لقب «شهر صلح» را نیز به خود اختصاص داده است.  

==نام‌گذاری==

در اسناد یافت شده از تمدن سومری، از شهری با نام «ارته» یاد شده که با توصیف‌های موجود، این احتمال وجود دارد که همان شهر سوخته باشد. <ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8121-شهر-سوخته-زابل/ «شهر سوخته»، سایت کجارو.]</ref>. «شهر سوخته»، اسم جدید این منطقه است که برای اولین‌بار «اورل اشتاین» باستان‌شناس انگلیسی در سال 1937م آن را ذکر کرده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/goharenab/View/82492/%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%A2%D9%86 «شهر سوخته و تاریخچۀ آن»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref>  دلیل انتخاب این اسم را وجود خاکستر و آثار سوختگی در آن می‌دانند، اما برخی بر این نظرند که شهرسوخته تغییر یافتۀ «شهر سوته» به معنای شهر بزرگ است. برخی معتقدند که اسم محلی گذشتۀ این منطقه، شهر سوخته بوده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/414598/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%B8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%A حجازی، «بازخوانی مداخلات و ملاحظات معمارانۀ ساکنان شهر سوخته در چهارمین دورۀ استقرار بر اساس حفاری‌های باستان‌شناسی»، 1398ش، ص57-58.]</ref> این شهر به شهر هنر، علم و صلح نیز شهرت دارد.<ref>[https://www.eligasht.com/Blog/tourism/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%84-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%9F/ «آشنایی با شگفتیهای شهر سوخته سیستان»، وبسایت مجلۀ گردشگری اِلیگشت].</ref>

==معماری==

در ساخت این شهر با مساحت ۲۸۰ هکتار، نوعی تفکر آینده‌نگر وجود داشت. اولین فضا در بدو ورود به خانه، حیاط بود. خانه‌ها بر روی سکویی ساخته شده و اختلاف ارتفاع، خانه را از کوچه مجزا کرده بود. بعد از حیاط، یک فضای نسبتا کوچک بسته وجود داشت که در حکم فضایی برای تبادل حرارت فضای خانه و خارج آن بود؛ می‌توان گفت این فضا حریم خانه را از بیرون جدا می‌کرد. مصالح ساختمانی خانه‌ها چینه، خشت، چوب و حصیر بوده است. دیوار خانه‌ها معمولأ حجیم بوده و سقف‌ها از کاهگل، حصیر و چوب ساخته می‌شد. کف خانه‌ها نیز از خاک کوبیده فرش شده بود. معماری این خانه‌ها نشان از این دارد که سایه برای تعدیل هوا در فضای باز خانه وجود داشت و در تمام ساعات روز، بخشی از دیوار در حیاط خانه، سایه می‌انداخت.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/414598/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%B8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%A حجازی، «بازخوانی مداخلات و ملاحظات معمارانة ساکنان شهر سوخته در چهارمین دوره استقرار بر اساس حفاری‌های باستان‌شناسی»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲.]</ref>  تپه‌های شهر سوخته به ۴ منطقه تقسیم می‌شدند. منطقة مرکزی با وسعت ۲۰ هکتار، منطقة مسکونی شرق با وسعت ۱۶ هکتار، قسمت شمال شرقی یا منطقة صنعتی و قسمت جنوب غربی شامل گورستان‌ها با وسعت ۲۰ تا ۲۵ هکتار.  بخش صنعتی در خارج از شهر و در فاصله زیاد با مناطق مسکونی قرار داشت.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/194481 «هزاره‌ها معماران اولین شهر جهان (شهر سوخته سیستان)»، سایت شقفنا.]</ref>

براساس یافته‌های باستان‌شناسی، گوشت در سیستم غذایی این شهر اهمیت زیاد داشته که از گوسفند، بز و گاو تهیه می‌کرده‌اند. گوشت پرندگان و ماهی‌ها در رتبۀ بعد از چهارپایان بوده است.<ref>[https://sid.ir/paper/856654/fa سروانی، «بررسی نقوش حیوانی سفالینه‌های شهر سوخته»، 1394ش، ص7.]</ref>  کاوش‌ها نشان می‌دهد که پخت‌وپز در این شهر رایج بوده و در سیستم غذایی ساکنین آن، تنوع وجود داشته است. این مردم از 25 نوع دانۀ خوراکی و گیاهی استفاده می‌کرده‌اند. ساکنین این شهر از [[انگور]]، [[خربزه]]، هندوانه، پستۀ وحشی، [[زیره]]، گشنیز و [[سیر]] استفادۀ فراوان داشته‌اند. [[دوغ]]، ماست، آب جو تخمیرنشده و آب انگور، نوشیدنی این مردم بوده است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/54362/منوی-غذای-شهر-سوخته-دلمه-ماهی-با-تخم-غاز-و-نان-کنجدی-همراه-ماءالشعیر «منوی غذایی شهر سوخته: دلمه‌ماهی با تخم غاز و نان کنجدی همراه ماءالشعیر و خربزه»، خبرگزاری تحلیلی ایران.]</ref>  

==گورستان شهرسوخته==

این گورستان در خارج از محل مسکونی با وسعت 25 هکتار زمین موقعیت دارد که تا 1392ش، هشت گونه ‌قبر شامل گودال ساده و دوقسمتی، شبه سردابه‌ای، دودیواری، دایره‌ای، خشتی مستطیل، خشتی مربع و گورهای سردابه‌ای، کشف شده است. گورهای سردابه‌ای با دیگر گورها متفاوت است که از چالۀ ورودی و محل دفن تشکیل می‌شود. صاحبان آنها افراد متمول جامعه بوده و تعداد اشیای کنار جسد آنها 20 الی 120 در نوسان است. این مردم، مرده‌ها را در پارچه پیچانده و در جهات مختلف جغرافیایی و شکل‌های مختلف، اما به‌طور معمول به حالت جنینی و چمباتمه خاکسپاری کرده‌اند. در کنار جسد تمام لوازم شخصی متوفی، ابزار کار و مقداری غذا و نوشیدنی می‌گذاشته‌اند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2049045/%DA%AF%D9%88%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%D9%87-%DA%AF%D9%86%D8%AC-%D9%BE%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3 رحیم‌بان، «گورستان شهر سوخته؛ گنج پنهان تمدن ایرانی است / پیشرفته‌ترین شهر عاری از سلاح جنگی»، خبرگزاری مهر.]</ref>  

   

بقایای شهر سوخته، نشان از پیشرفت علم پزشکی در آن دوران دارد. در میان اسکلت‌های کشف شده در این شهر، جمجمه دختر ۱۳ ساله‌ای یافت شد که بریدگی عمیق مثلث شکل در قسمت راست جمجمه او مشهود بود. این بریدگی نشان از عمل جراحی روی او دارد. تاریخ‌شناسان این جراحی را نخستین جراحی مغز در دوران باستان دانسته‌اند. این جمجمه از مهم‌ترین کشفیات باستان‌شناسی جهان به‌شمار می‌رود.

چشم مصنوعی؛ باستان‌شناسان در میان اجساد باقی‌مانده در گورستان این شهر چشم مصنوعی کشف کردند که ترکیبی از قیر طبیعی و نوعی چربی جانوری است. بر روی این چشم، طراحی‌هایی با سیم‌های ریز طلایی شبیه به مویرگ‌های چشم انجام شده بود. این چشم متعلق به زنی حدود ۳۲ سال بود. قاب چرمی چشم مصنوعی نیز در کنار جسد او یافت شد. قدمت چشم مصنوعی کشف شده به ۲۸۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد. در سال ۱۳۹۴ش، باستان‌شناسان ایرانی توانستند اسکلت جمجمه این زن با چشم مصنوعی را بازسازی کنند. این چشم مصنوعی هم‌اکنون در موزه‌ای در جنوب شرقی زاهدان نگهداری می‌شود.

از دیگر اشیای کشف‌شده در این شهر می‌توان به کوزه سفالی با امضای سازنده آن، سوزن، چکش، کوره‌های سفالگری، کوره‌های ذوب فلزات، بذر حبوبات، [[برنج]] و زیره اشاره کرد.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8121-شهر-سوخته-زابل/ «شهر سوخته»، سایت کجارو.]</ref>   

==موزۀ شهر سوخته==

برای نمایش و امور تحقیقی و باستان‌شناسی دربارۀ تمدن شهر سوخته، موزه و پژوهشکده‌ای مجهز و تخصصی در زمینی به مساحت 20 هکتار در مقابل شهرسوخته در 1382ش گشایش یافته است. بسیاری از اشیای پیدا شده از این شهر و نمونۀ بازسازی‌شدۀ گورها، در این موزه به نمایش گذاشته شده است.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/800060/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%D9%87 «موزه‌ی شهر سوخته»، خبرگزاری میزان.]</ref>   

==دلایل انحطاط شهر سوخته==