فوتبال زنان در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

حضور زنان در عرصهٔ فوتبال ایران از دههٔ ۱۳۴۰ش با فعالیت‌های غیررسمی در تیم‌های محلی آغاز شد و باشگاه تاج به‌عنوان نخستین تیم رسمی شناخته شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این رشته تا اوایل دههٔ ۱۳۷۰ش تعطیل بود و سپس فعالیت خود را از سر گرفت. تیم ملی زنان ایران در رقابت‌های بین‌المللی ازجمله جام ملت‌های آسیا و المپیک نوجوانان سنگاپور حضور یافته و موفق به کسب جواز حضور در جام ملت‌های آسیا شده است. در سطح باشگاهی، لیگ برتر با حضور تیم‌هایی در ۲۴ استان برگزار می‌شود. بر اساس یافته‌های تحقیقی، مهم‌ترین موانع توسعه فوتبال قهرمانی زنان ایران شامل کمبود زیرساخت‌های استاندارد، نبود حمایت شغلی و مالی از ورزشکاران، ضعف در استعدادیابی و مربیگری و فقدان جایگاه زنان در مدیریت ورزشی کشور است. موضوع حجاب که در گذشته مانعی برای حضور بین‌المللی محسوب می‌شد، با پیگیری‌های فدراسیون ایران و رایزنی‌های بین‌المللی حل شده و فیفا لباس استانداردی را برای زنان محجبه تأیید کرده است.

فوتبال زنان در ایران از ۱۳۴۹ش با حضور غیررسمی دختران در تیم‌های محلی و خیابانی مردان آغاز شد. فدراسیون فوتبال ایران با شناسایی استعدادهای زنان، گروهی را برای آموزش مربیگری به کلاس‌های فیفا اعزام کرد. باشگاه تاج (استقلال) نخستین تیم رسمی فوتبال زنان را تشکیل داد و در ۱۳۴۹ش در بازی مقابل دیهیم به برتری ۶ بر صفر دست یافت.<ref>[https://www.jahannews.com/analysis/173507/ماجراي-فوتبال-زنان-ايران «ماجرای فوتبال زنان در ایران»، وب‌سایت جهان نیوز.]</ref> سپس باشگاه‌های پرسپولیس، دیهیم و عقاب نیز به تیم‌داری در این حوزه پرداختند.<ref>[https://footballdokht.ir/577-تاریخچه-فوتبال-زنان-در-ایران-عکس.html «تاریخچه فوتبال زنان در ایران + عکس»، وب‌سایت فوتبال‌دخت.]</ref> با پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] [[انقلاب اسلامی ایران|ایران]] در ۱۳۵۷ش ورزش زنان تقریباً تعطیل بود. در ۱۳۷۱ش فوتبال زنان با برگزاری مسابقات فوتبال سالنی در دانشگاه الزهرا دوباره فعالیت خود را آغاز کرد. در دوران ریاست‌جمهوری [[سید محمد خاتمی]]، نسبت به سال‌های اول انقلاب توجه بیشتری به فوتبال زنان شد و امکانات گسترده‌تری در اختیار آن قرار گرفت. با حمایت برخی چهره‌ها از جمله [[فائزه هاشمی]] در عرصهٔ ورزش زنان و محسن صفایی فراهانی در ریاست فدراسیون فوتبال، فوتبال دختران از فضای سالن به فضای باز و زمین چمن منتقل شد. در هشتم اردیبهشت ۱۳۸۵ش نخستین دیدار تدارکاتی تیم ملی زنان ایران در فضای باز پس از انقلاب برگزار شد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/173440/تاریخچه-پر-ماجرای-فوتبال-زنان-در-ایران#comments «تاریخچه پر ماجرای فوتبال زنان در ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

امروزه فوتبال زنان در قالب ۸۰ تیم باشگاهی شناسایی شده که در ۲۴ استان کشور پراکنده هستند که عبارتند از: تهران، اصفهان، فارس، خوزستان، کرمان، مازندران، گیلان، خراسان رضوی، البرز، کرمانشاه، کردستان، همدان، آذربایجان غربی، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، یزد، مرکزی، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد، قزوین، گلستان، خراسان شمالی، سمنان. بیشترین تمرکز تیم‌ها در استان تهران و پس از آن در استان‌های فارس و اصفهان است.<ref>[https://footballdokht.ir/teams «تیم‌های باشگاهی فوتبال زنان ایران»، وب‌سایت فوتبال‌دخت.]</ref> برخی از این باشگاه‌ها در قالب لیگ برتر فوتبال زنان هر ساله باهم رقابت می‌کنند. نخستین دورهٔ این لیگ طی سال‌های ۱۳۸۶ش تا ۱۳۸۷ش برگزار شد<ref>[https://footballdokht.ir/254-تاریخچه-لیگ-فوتبال-بانوان-قهرمان-ها.html «نخستین دوره لیگ برتر فوتبال زنان ایران طی سال‌های 1386 تا 1387 برگزار شد.»، وب‌سایت فوتبال‌دخت؛] [https://www.hazfi-cup.com/champions/Kowsar_Women_Football_League «لیست قهرمانان لیگ برتر کوثر بانوان فوتبال ایران»، وب‌سایت جام حذفی.]</ref> و در ۱۴۰۴ش هجدهمین دورهٔ این لیگ با قهرمانی تیم خاتون بم پایان یافت.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6745276/خاتون-بم-قهرمان-لیگ-هجدهم-شد-سپاهان-در-برابر-بمی-ها-ناکام-ماند «خاتون‌بم قهرمان لیگ هجدهم شد/ سپاهان در برابر بمی‌ها ناکام ماند.]</ref>

* '''تیم ملی فوتبال بانوان:''' کسب دو نایب‌قهرمانی غرب آسیا (۱۳۸۴ش و ۱۳۹۰ش)، حضور در جام ملت‌های آسیا (۲۰۲۲م هند و ۲۰۲۶م استرالیا) و سه دورهٔ صعود به مرحلهٔ دوم انتخابی [[المپیک]].<ref>[https://the-ffiri.com/fa/services/20 «تیم ملی فوتبال بانوان ایران»، وب‌بایت فدراسیون فوتبال جمهوری اسلامی ایران.]</ref>

* '''تیم ملی فوتبال جوانان (دختران''' '''زیر ۲۰ سال):''' صعود به مرحله دوم مسابقات مقدماتی قهرمانی آسیا.<ref>[https://the-ffiri.com/fa/news/154/تیم-ملی-فوتبال-جواناندختران «تیم ملی فوتبال جوانان(دختران)»، وب‌سایت فوتبال‌دخت.]</ref>

* '''تیم ملی فوتبال''' '''نوجوانان (دختران زیر ۱۷ سال):''' راهیابی به دور دوم مقدماتی قهرمانی آسیا (۱۳۹۷ش، تاجیکستان).<ref>[https://the-ffiri.com/fa/news/161/تیم-ملی-فوتبال-نوجواناندختران «تیم ملی فوتبال نوجوانان(دختران)»، وب‌سایت فوتبال‌دخت.]</ref>

* '''تیم ملی فوتبال''' '''نونهالان (دختران زیر ۱۴ سال):''' نایب‌قهرمانی مسابقات زیر ۱۴ سال آسیا (۱۳۹۱ش، سریلانکا) و کسب دو مقام سومی در این رقابت‌ها (۱۳۹۳ش و ۱۳۹۵ش).<ref>[https://the-ffiri.com/fa/news/214/تیم-ملی-فوتبال-نونهالاندختران «تیم ملی فوتبال نونهالان(دختران)»، وب‌سایت فوتبال‌دخت.]</ref>

تا قبل از سال ۱۳۹۰ش، مسئله [[حجاب]] و سخت‌گیری فیفا به‌عنوان یکی از چالش‌های اصلی در مسیر فعالیت بین‌المللی ورزشکاران زن ایرانی مطرح است. برای مثال، در مسابقات انتخابی المپیک ۲۰۱۲م لندن که خرداد ۱۳۹۰ش در اردن برگزار می‌شد، تیم ملی فوتبال زنان ایران به‌دلیل عدم تأیید لباس توسط داوران فیفا، اجازهٔ حضور در زمین را پیدا نکرد. اما به دنبال پیگیری‌های فدراسیون فوتبال ایران و رایزنی‌های شاهزاده اردنی، فیفا لباسی استاندارد برای زنان محجبه به تأیید رساند که مورد پذیرش ایران، بحرین و اردن قرار گرفت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1318499/فوتبال-زنان-ایران-از-اردن-تا-اردن-منع-حجاب-و-گرفتن-حق-حساب «فوتبال زنان ایران از اردن تا اردن؛ منع حجاب و گرفتن حق حساب»، وب‌سایت تابناک.]</ref> بر اساس اظهارات مسئولین فدراسیون در امور بانوان، موضوع حجاب حل شده است و مقامات فیفا نیز از نظر علمی متقاعد شدند که پوشش اسلامی سلامت بازیکنان را به خطر نمی‌اندازد. بدین ترتیب، حجاب دیگر به‌عنوان مانعی برای حضور زنان در رقابت‌های مهم بین‌المللی تلقی نمی‌شود و فوتبالیست‌های ایرانی با حفظ پوشش اسلامی خود توانسته‌اند به عرصه‌های جهانی راه یابند.<ref>[https://fararu.com/fa/news/96777/موضوع-حجاب-دختران-فوتبالیست-99-درصد-حل-است «موضوع حجاب دختران فوتبالیست ۹۹ درصد حل است»، خبرگزاری فرارو.]</ref>

دستمزد بازیکنان فوتبال زنان در ایران در مقایسه با مردان پایین‌تر است. کارشناسان دلایل اصلی این نابرابری را موارد زیر ارزیابی می‌کنند:

* '''ارزش تجاری:''' پایین‌بودن میزان مخاطب و درآمدزایی، که معیار اصلی تعیین دستمزد در فوتبال.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-ورزش-18/327766-اختلاف-دستمزد-فوتبال-زنان-مر «اختلاف دستمزد فوتبال زنان و مردان»، اعتماد آنلاین.]</ref>

جایگاه فوتبال زنان ایران در رنکینگ فدراسیون جهانی فوتبال (فیفا) همواره دارای فراز و فرودهایی بوده است. برای مثال تیم ملی فوتبال زنان ایران در سال‌های آغازین فعالیت خود با هدایت شهرزاد مظفر تا رتبهٔ چهل‌وهشتم جهان پیشرفت داشت<ref>[https://football360.ir/post/2023061413/واکاوی-شرایط-فوتبال-زنان-ایران-در-رنکینگ-فیفا-از-خودمان-14-سال-عقبتریم «واکاوی شرایط فوتبال زنان ایران در رنکینگ فیفا؛ از خودمان 14 سال عقب‌تریم!»، وب‌سایت فوتبال 360.]</ref> و در رتبه‌بندی ۱۳۸۹ش فیفا جایگاه ۵۵ جهان را کسب کرد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/173440/تاریخچه-پر-ماجرای-فوتبال-زنان-در-ایران#comments «تاریخچه پر ماجرای فوتبال زنان در ایران»، وب‌سایت تابناک.]</ref> بر اساس جدیدترین رنکینگ اعلام‌شده از سوی فدراسیون جهانی فوتبال، تیم ملی زنان ایران با دو پله صعود نسبت به رتبهٔ قبلی، از جایگاه ۷۰ به رتبهٔ ۶۸ جهان ارتقا یافته است.<ref>[https://nournews.ir/fa/news/262169/صعود-دو-پله-ای-زنان-فوتبال-ایران-در-رنکینگ-FIFA «صعود دو پله‌ای زنان فوتبال ایران در رنکینگ FIFA»، وب‌سایت نور نیوز.]</ref>

در سطح فردی نیز بازیکنانی که موفق به ثبت رکوردهایی شده‌اند: زهرا قنبری در فصل ۹۸–۱۳۹۷ش با ۵۱ گل زده، خانم گل فوتبال ایران شد و به‌عنوان نخستین لژیونر فوتبال بانوان ایران شناخته می‌شود. سارا قمی نیز رکورددار بیش‌ترین گل‌زنی در لیگ بانوان ایران است و تا ۱۳۹۶ش ۳۵ بازی ملی و ۲۳ گل زده برای تیم ملی در کارنامهٔ خود داشته است. شقایق نوری‌زاده از ۱۳۹۰ش تا ۱۳۹۶ش در تمامی رده‌های تیم ملی فوتبال بانوان حضور داشته و در مسابقات آسیایی و تورنمنت‌های بین‌المللی و اروپایی متعددی به میدان رفته است. مریم ایراندوست نیز به‌عنوان بازیکن سابق تیم ملی و مدرس بین‌المللی فوتبال، در چندین کشور به تدریس فوتبال پرداخته است.<ref>[https://fbtv3.ir/news/23107 «پیشرفت ورزش بانوان بعد از انقلاب اسلامی»، وب‌سایت فوتبال برتر.]</ref>

* اماکن و تسهیلات ورزشی: کم‌توجهی به زیرساخت‌های استاندارد و مناسب، مهم‌ترین مانع این حوزه شناخته شده است؛

* حمایت شغلی و ورزشی: نبود حمایت از ورزشکاران ازجمله بیمه و حقوق پس از دوران قهرمانی؛

* توسعه استعدادیابی ورزشی: کم‌توجهی به توسعه فوتبال بانوان در سطوح پایه باشگاه‌ها؛

* مشارکت ورزشی: عدم تخصیص عادلانه منابع فدراسیون‌ها بین زنان و مردان؛

* رقابت‌های ملی: نبود استراتژی ملی برای سازماندهی رقابت‌های بین‌المللی در کشور؛

* پژوهش علمی: اولویت ندادن به تحقیقات علمی در حوزه فوتبال زنان در ایران است؛

* توسعه مربیگری: عدم وجود نظام نوین مربیگری در ورزش کشور؛

* سازماندهی و سیاست‌های ورزشی: مدیریت ضعیف در تیم‌های فوتبال زنان و نبود جایگاه زنان در مدیریت و سیاست‌های ورزشی کشور؛

* حمایت مالی: نبود سرمایه‌گذاری مناسب از طرف بخش‌های خصوصی.<ref>[https://journals.guilan.ac.ir/article_3260_25af7a8f4b2370f994887ed3d0e65e1f.pdf افتخاری و دیگران، «شناسایی موانع توسعه مدیریتی فوتبال زنان در ایران»،  1397ش، ص155-160.]</ref>

پس از پایان جام ملت‌های آسیای زنان ۲۰۲۶م در استرالیا و به‌دلیل حمله آمریکا و اسرائیل به ایران و بسته‌بودن حریم هوایی ایران، بازگشت تیم ملی با تأخیر مواجه شد و برخی رسانه‌ها از [[پناهندگی بازیکنان فوتبال زنان ایران]] خبر دادند.<ref>[https://www.jamaran.news/بخش-ورزشی-160/1700865-سیر-تا-پیاز-پناهندگی-بازیکنان-تیم-ملی-فوتبال-زنان-در-استرالیا «سیر تا پیاز پناهندگی بازیکنان تیم ملی فوتبال زنان در استرالیا»، خبرگزاری جماران.]</ref> در این مدت، ۷ عضو تیم (شش بازیکن و یک عضو کادر فنی) هتل را ترک کرده و درخواست پناهندگی دادند؛<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1362977/کامبک-زنان-ایران-از-دل-پناهندگی-به-آغوش-وطن-منتظر-تصمیم-نهایی-۳-نفر-دیگر «کامبک زنان ایران از دل پناهندگی به آغوش وطن؛ منتظر تصمیم نهایی ۳ نفر دیگر!»، وب‌سایت تابناک؛] [https://www.asriran.com/fa/news/1149803/زهرا-قنبری-هم-از-پناهندگی-در-استرالیا-پشیمان-شد-کاپیتان-تیم-ملی-در-راه-مالزی «زهرا قنبری هم از پناهندگی در استرالیا پشیمان شد؛ کاپیتان تیم ملی در راه مالزی»، وب‌سایت عصر ایران؛] [https://www.tabnak.ir/fa/news/1362342/انصراف-یکی-از-دختران-فوتبالیست-از-پناهندگی «انصراف یکی از دختران فوتبالیست از پناهندگی»، وب‌سایت تابناک.]</ref> با این حال، پس از پیگیری‌های فدراسیون و دستگاه دیپلماسی، ۵ نفر از آنان منصرف شده و تیم ملی در نهایت بدون ۲ عضو باقی‌مانده به ایران بازگشت.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6779171/برگزاری-مراسم-استقبال-از-تیم-ملی-فوتبال-زنان-در-میدان-ولیعصر «استقبال با شکوه از تیم ملی فوتبال زنان/ دختران «وطن» در آغوش ملت»، خبرگزاری مهر.]</ref>