همبستگی اجتماعی

همبستگی اجتماعی؛ انسجام، پیوند و احساس تعلق مشترک میان اعضای یک جامعه.

همبستگی اجتماعی؛ به‌معنای پیوندها و احساس مسئولیت متقابلی است که موجب انسجام، ثبات و همکاری اعضای جامعه برای دستیابی به خیر عمومی می‌شود. این مفهوم علاوه‌بر ابعاد ساختاری، ریشه در بنیان‌های فرهنگی و مذهبی دارد و بقای نظام‌های اجتماعی را تضمین می‌کند. در حالی که جامعه‌شناسی کلاسیک غرب بیشتر بر ضرورت‌های ساختاری و قراردادهای اجتماعی تأکید دارد، اندیشۀ اسلامی این پیوند را بر پایه‌های فطری، ایمان، محبت و عدالت استوار می‌بیند. تقویت این همبستگی در گرو نهادهایی چون آموزش، مناسک جمعی و رفتارهایی نظیر مدارا و وفای به عهد است؛ در حالی که بی‌عدالتی، فردگرایی مفرط و رذایل اخلاقی از مهم‌ترین موانع و عوامل واگرایی اجتماعی به شمار می‌روند.

مفهوم‌شناسی

همبستگی اجتماعی به‌عنوان یک مفهوم بنیادین در مطالعات اجتماعی در لغت به‌معنای وحدت، وفاق، وفاداری و با واژگانی چون یکپارچگی اجتماعی، انسجام اجتماعی، وفاق اجتماعی و نظم اجتماعی هم‌خانواده است. تعریف جامع این اصطلاح در جامعه‌شناسی عبارت است از: احساس مسئولیت متقابل میان افراد یا گروه‌های آگاه و اراده‌مند که دربرگیرندۀ پیوندهای انسانی، حس برادری و وابستگی متقابل حیات و منافع جمعی است. مسأله همبستگی اجتماعی در میانه فردگرایی و جمع‌گرایی افراطی جانمایی شده است. در فلسفه تحت عناوین چون نسبت جزء و کل و نسبت خاص و عام؛ در علوم سیاسی تحت دوگانه ثبات و تغییر؛ در انسان شناسی تحت عناوین انسان اجتماعی و انسان اقتصادی بیان شده است. همسبتگی اجتماعی می‌تواند حافظ وضعیت موجود یا ناقد آن باشد.

اهمیت همبستگی اجتماعی

اهمیت همبستگی اجتماعی در ابعاد گوناگونی قابل صورت‌بندی است. در گام نخست و در زمینه ثبات و بقای نظام اجتماعی یا نقد آن، از منظر جامعه‌شناختی این پدیده نقشی حیاتی در اداره، انتظام‌بخشی امور و حفظ ثبات یا تغییر نظام سیاسی-اجتماعی ایفا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که بدون وجود انسجام، ساختار قدرت دچار تزلزل شده و جامعه به‌سوی فروپاشی حرکت می‌کند. در بُعد امنیت ملی نیز پیوندهای مستحکم آحاد مردم به‌مثابه سدی دفاعی عمل می‌کند که ضمن خنثی‌سازی توطئه‌ها و جلوگیری از نفوذ بیگانگان، استقلال و اقتدار جامعه را تضمین می‌نماید. در سطح کلان توسعه و مدیریت، انسجام اجتماعی با تجمیع و بسیج کارآمد منابع مادی و سرمایه‌های انسانی، پیش‌شرط بنیادین رشد، شکوفایی و دستیابی به توسعه پایدار به‌شمار می‌رود. این پدیده با تقویت وجدان جمعی و بسط اعتماد متقابل، متضمن بقای نظام اجتماعی بوده و امنیت پایدار روانی و مدنی را برای شهروندان به ارمغان می‌آورد. همبستگی از طریق تعدیل نابرابری‌ها و تقلیل شکاف‌های اجتماعی، به‌عنوان مکانیسمی پیشگیرانه مانع از تشدید اختلافات و بروز منازعات فرقه‌ای یا مسلکی شده و بستر ساختاری لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب را فراهم می‌سازد. از بعد دانشی نیز چگونگی بازسازی همبستگی جامعه فرانسه عامل اصلی شکل‌گیری جامعه‌شناسی ذکر شده است.

مبانی دینی همبستگی اجتماعی

در دیدگاه قرآنی، همبستگی اجتماعی بر شالوده‌های فطری و تکوینی استوار است. یکی از غایات اصلی تشریع دین، رفع اختلافات بشری است. متون دینی، اعتصام به حبل‌الله، جامعه سازی بر محوریت عقیده و هدف، ارائه تفسیر واقعی از دنیا به‌عنوان محل منازعه، تربیت روحیه ایثار، تأکید بر اصول مشترک انسانی و الهی در تعاملات فرهنگی و اجتماعی در روابط میان ادیان، ارائه الگوی نظارت و کنترل اجتماعی، پایان‌بخشی به تفرقه جاهلی، عدالت، التزام به دستورات اخلاقی و عمل به مناسک جمعی دین، برخی از سازوکارهای انسجام بخش دین ذکر شده است.

نظریه‌های جامعه‌شناختی همبستگی اجتماعی

شارل ژید مسیحیت اجتماعی و همبستگی‌گرایی را مطرح کرد. وی تأکید داشت که به دلیل دلالت‌های گسترده همبستگی به‌جای مکتب همبستگی از جنبش همبستگی استفاده شود. مکتب همبستگی بر سه اصل استوار بود: عادلانه بودن وضعیت طبیعی، بدهی اجتماعی و اجتماعی بودن خطر. برهمین همبستگی‌گرایان از تمام اشکال تشکل‌گرایی؛ مخصوصا از سازمان‌های همیاری، اتحادیه‌های کارگری و تعاون‌گرایی حمایت می‌کردند. طبق نظریه مونتسکیو همبستگی اجتماعی با سازمان اجتماعی در ارتباط است. از نظر وی همبستگی اجتماعی تلاقی آداب‌ورسوم، عادات، افکار و خلقایت جمعی است که در نهایت در روح ملت‌ها تحقق پیدا می‌کند. از نظر ژان ژاگ روسو قرارداد اجتماعی نانوشته و تعهد متقابل منشأ همبستگی اجتماعی است. در اندیشه افراد چون ژان ژورس از پیروان سوسیالیسم فرانسوی همبستگی اجتماعی به‌مثابه آرمانی جمعی مطرح بود. شارل فوریه چهار معنا برای همبستگی اجتماعی ذکر نموده است: مسئولیت جمعی برای بیمه و بازپرداخت قرض، آمادگی برای توزیع منابع با افراد نیازمند، حس عمومی جمع بودن و در جمع بودن و حمایت عمومی از خانواده‌های نیازمند از طریق تضمین حداقل درآمد. و پی‌یر لورو مدعی است که اولین شخص است که این اصطلاح را استفاده کرده است. هدف او از این اصطلاح نقد نیکوکاری مسیحی، ایده قرارداد اجتماعی به‌مثابه بنیان جامعه و مفهوم پردازی جامعه به‌مثابه ارگانیسم بوده است. ژورس همبستگی اخلاقی را مطرح کرد تا بتواند جلو خودخواهی فردی گرفته شود.

امیل دورکیم

دیدگاه‌های دورکیم در بستری شکل‌گرفت که مواجه با فایده‌گرایی اقتصاد بازار و بازسازی همبستگی اجتماعی دو مساله اصلی فرانسه بود. وی همبستگی را به دو نوع مکانیکی؛ مبتنی بر شباهت و وجدان جمعی در جوامع سنتی و ارگانیک؛ مبتنی بر تخصص، تقسیم کار و وابستگی متقابل در جوامع مدرن، تقسیم کرده است. در کتاب تقسیم کار دورکیم در گام اول نفس تقسیم کار را به‌عنوان علت همبستگی اجتماعی مطرح کرده است، ولی در ادامه بهره‌مندی برابر از فرصت‌های شغلی و موقعیت‌های اجتماعی برای همۀ اقشار اجتماعی را به‌عنوان شرط اصلی همبستگی اجتماعی مطرح کرده است. در درس‌های جامعه شناسی شکل‌گرفتن گروهای واسط را علت اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی ذکر نموده است. اما در اینجا هم تصریح نموده است که شکل‌گیری اخلاقیات معین پشتوانۀ اعضای این گروه است. شکل‌گیری این اخلاقیات نیز محصول آموزش و مسئولیت پذیری دولت است. در کتاب صوربنیانی حیات دینی همبستگی اجتماعی با دین گره خورده است. تنها اخلاق قدسی است که می‌تواند خود خواهی‌های افراد را مهار و همبستگی اجتماعی را شکل بدهد. از نظر دورکیم همبستگی اجتماعی در هنگام غلیان‌های اجتماعی به اوج خود می‌رسد. در این شرایط قواعد قدیم می‌میرد و قواعد جدید شکل می‌گیرد و همبستگی جدید بر مبنای این قواعد خلق می‌شود. جوهر دین همین آرمان‌های جمعی است که انسان‌ها را به فراتر رفتن از خود تشویق می‌کند. اینجاست که ایثار متولد شده و عدالت را تضمین می‌کند. دورکیم مدعی است که عدالت، نیکوکاری و خیریه‌گرایی شرط لازم همبستگی اجتماعی است. فعالیت اقصتادی بیشتر نیز منوط به همبستگی اجتماعی و روحیه برادری است.

مارسل موس و پارادایم هدیه

مارسل موس با طرح پارادایم هدیه در برابر منطق فایده‌گرایی صرف، استدلال می‌کند که پایه‌های اخلاقی همبستگی اجتماعی از طریق چرخه دادن، گرفتن و پس دادن و ادای بدهی اجتماعی یعنی مسئولیت فرد در قبال جامعه‌ای که از مواهب آن بهره‌مند شده، شکل می‌گیرد. وی برای تبیین همبستگی اجتماعی فرد و دولت ایدۀ بدهکاری متقابل را مطرح کرد. وی تلاش داشت که با طرح همبستگی اجتماعی در برابر نیولیبرالیسم مقاومت کند.

ژرژ باتای امر قدسی را به‌عنوان فعال‌ترین، تام‌ترین و حیاتی‌ترین بیان حیات اجتماعی مطرح کرد و بیان داشت که امر قدسی همان پدیده مشخصی است که جامعه را پیوند می‌دهد. امری که قابل کاستن به قرارداد اجتماعی نیست و در برابر ارزش‌های فایده‌گریانه است. در این دیدگاه آغاز جامعه با منفت‌جویی، گرفتن و انباشت نیست. مخاطره و دهش است که همبستگی اجتماعی تولید می‌کند. قربانی کردن نقطه اوج چنین مخاطره‌ای است. چون قربانی در حد انتهای منطق هدیه است که در برابر منطق مبادله اقتصادی می‌ایستد و آن را نفی می‌کند. با قربانی شدن جامعه ساخته می‌شود. تخطی همان غلیان جمعی است که در آن لحظه فرد به کمک آرمان پردازی جمعی از خود فراتر رفته و از طریق پیوستن به جمع جامعه دوباره بازتولید می‌شود. براساس غلیان جمعی معطوف به قبول ناهمگونی‌ها و عدم قبول ناهمگونی‌ها باتای دو نوع همبستگی اجتماعی مطرح کرده است: همبستگی عام‌گرا/ مثبت؛ مبتنی بر انسانیت مشترک و پذیرش تفاوت‌ها و خاص‌گرا/ فاشیستی؛ مبتنی بر عدم پذیرش و طرد دیگری تقسیم شده است. براساس منطق دو نوع منطق کنش منفعت‌گرا و بری از منفعت هم هبستگی اجتماعی با عام و خاص دسته‌بندی شده است.

از نظر لوی استراوس همبستگی اجتماعی محصول عمل کنشگران در درون ساختارها است. مبادله نوعی ساختار اجتماعی است که اهداف بسیار آن اقتصادی نیست، بلکه تقویت همبستگی اجتماعی است. پی‌یربوردیو در برابر جریان جهانی تجزیه کنندۀ نیولیبرالیزم از همبستگی اجتماعی جنبش‌های جهان و همبستگی اجتماعی جنبش‌های محلی یاد کرده است. فرد قابل توجه دیگر کیه از اعضای جنبش ضدفایده گرایی در علوم اجتماعی است. وی نیز همبستگی اجتماعی را در ارتباط با هدیه، مراقبت و رشدزدایی مطرح کرده است. از نظر بولتانسکی اخلاقیات جامعه عامل همسبتگی اجتماعی است. وی براساس انواع رژیم مشروعیت بخش و نقد چهار نوع همبستگی اجتماعی را برمبنای صلح-منازعه و هم‌ارزی-ناهم‌ارزی مطرح کرده است. بولتانسکی احیای نقد لیبرالیزم متأخر و ایجاد ارتباط میان نقد اجتماعی و نقدهنری را شرط تحقق همبستگی اجتماعی ذکر کرده است.

در وضعیت امروز مکتب همبستگی به‌منظور دفاع از جامعه در برابر سلطه فاشیزم و نئوفایده‌گرایی شکل‌گرفته و در کانون رشته‌های علمی مطرح شده است. این مکتب در عرصه علم به فایده‌گرایی علمی را با خلق اصطلاحاتی چون اقتصاد همبستگی، اقتصاد اجتماعی، اقتصاد دهش و اقتصاد نهادگرا نقد کرده است. در بعد اجتماعی محو شرایط نابرابر خارجی را اصل بنیادین همبستگی اجتماعی معرفی کرده است.

تالکوت پارسنز

وی عامل تقویت همبستگی اجتماعی را در تعادل و هماهنگی میان ایده‌ها، باورها و ارزش‌های مشترک با محیط می‌داند. این ارزش‌ها و هنجارهای مشترک به خودی خود نمی‌توانند همبستگی میان افراد جامعه را تأمین کنند، مگر این که محیط را با خود سازگار کنند. وی ریشه ستیز را در کمیابی منابع می‌بیند و معتقد است عدم انطباق نیازها با ارزش‌های حاکم، همبستگی اجتماعی را تهدید می‌کند.

نظریه انتخاب عقلانی (مایکل هچتر)

این نظریه همبستگی را تابعی از میزان وابستگی فرد به گروه برای تأمین نیازها و پاداش‌ها می‌داند. اگر فرد احساس کند منافعش در گروی بقای جمع است، به هنجارها وفادار می‌ماند.

دیدگاه اندیشمندان مسلمان

• ابن خلدون: او از مفهوم عصبیت برای تبیین همبستگی استفاده می‌کند. عصبیت در ابتدا بر پیوندهای خویشاوندی استوار است، اما با پیوند یافتن به دین، قدرت نفوذ آن دوچندان شده و منجر به تشکیل تمدن و دولت می‌شود. او اضمحلال عصبیت را ناشی از تجمل‌خواهی و تن‌پروری دانسته که منجر به تضعیف پیوندهای انسانی می‌شود.

• فارابی: در اندیشه فارابی، عامل اصلی ایجاد همبستگی اجتماعی در جامعه «محبت» است که در سه قالب اشتراک در فضیلت، منفعت و لذت شکل می‌گیرد. در مدینه فاضله به‌عنوان یک جامعه به‌هم‌پیوسته است و در پرتو این سه نوع محبت، افراد برای کسب «سعادت» در کنار یکدیگر تلاش می‌کنند.
• خواجه نصیر الدین طوسی: از نظر خواجه نصیر الدین طوسی نیز محبت عامل اصلی اتحاد است. وی دو نوع محبت را مطرح کرده است که از به محبت طبیعی و ارادی یادکرده است. انواع محبت ارادی عبارتند از: سریع العقد و انحلال، بطی‌ء العقد و انحلال، بطی‌ء العقد و سریع انحلال و سریع العد و بطیء انحلال است.

• سید روح‌الله خمینی: در اندیشه سیاسی و اجتماعی امام خمینی، اتحاد حول محور اسلام، مهم‌ترین عامل ایجاد همبستگی اجتماعی است. وی ملی‌گرایی منهای اسلام را رد کرده و هدف مشترک جامعه را نهادینه سازی اسلام معرفی کرده است. دشمن‌شناسی مشترک، مشارکت همه‌جانبه مردم در امور جامعه، روحانیت و مناسک جمعی اسلامی عرصه‌های مهم همسبتگی اجتماعی از نظر وی ذکر شده است.

• سید محمدحسین طباطبایی: نقطۀ عزیمت تحلیل همبستگی اجتماعی در دیدگاه سید محمد حسین طباطبایی، نظریه «اعتباریات» و مفهوم «استخدام» است. او معتقد است انسان به حکم اضطرار و برای تأمین منافع خویش، دیگران را به استخدام می‌کند که منجر به تشکیل جامعه می‌شود. وی معتقد است همانگونه که انسان ذاتا مدنی الطبع است، فطرتا بدنبال اختلاف هم است. در نتیجه همبستگی پایدار تنها در سایه دین و نبوت به‌عنوان عامل فراطبیعی ممکن است. طباطبایی تحت عنوان مُرابطه، سازوکارهای همبستگی اجتماعی را در سه مرحله تبیین کرده است: صبر فردی (خویشتن‌داری)، مصابره (اتصال نیروهای پایداری جمعیت آسیب‌دیده) و مرابطه (وصل کردن نیروها در تمامی شئون زندگی). در این الگو، جامعه به یک شخصیت واحد تبدیل شده و «تفکر اجتماعی» جایگزین تفکر فردی می‌گردد. عامل اصلی همبستگی هم عقیده و هدف است نه سرزمین و نژاد.

• محمدعلی شاه‌آبادی: محمد علی شاه‌آبادی در کتاب «شذرات المعارف»، همبستگی اجتماعی را بر دو پایه خیط نبوت و ولایت (انسجام عمودی) و خیط اخوت (انسجام افقی) تبیین کرده است. وی خطرناک‌ترین عامل انحطاط جامعه را گسست پیوند برادری و پیوند با اجانب می‌داند. نظریه او بر دو رکن استوار است:

1. سیاست عِدّه (نیروی انسانی): مبتنی بر قاعده «لا عِدَّةَ إلا بالأخوة»؛ که پایداری آن منوط به چهار ناموسِ انس، کمال، عزت و عون است.
2. سیاست عُدّه (قدرت اقتصادی): مبتنی بر قاعده «لا عُدَّةَ إلا بالإعانة»؛ که شکل‌گیری قدرت اقتصادی را تنها در سایه تعاون ممکن می‌داند.

او انسان محبوس در خودخواهی را به «صفر» تشبیه می‌کند که تنها با عبور از انانیت و گرد آمدن حول آرمان‌های اسلام به «عدد» تبدیل می‌شود.

نهادهای مؤثر بر همبستگی اجتماعی

دین یکی از مهم‌ترین عامل همبستگی اجتماعی معرفی شده است. پژوهش‌های تجربی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که میان نهاد دین و همبستگی اجتماعی رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد. دانشگاه‌ها و نهادهای آموزش عالی با تربیت شهروندی اجتماعی، افراد را از منفعت‌گرایی فردی به سمت مصالح عمومی و التزام به قرارداد‌های اجتماعی سوق می‌دهند. برای ارتقای همبستگی اجتماعی، تطابق قانون با خواسته‌های جامعه ضروری است. اخلاقیات همبستگی‌ساز تنها در صورتی پایدار می‌مانند که به کدهای حقوقی و رویه‌های قانونی تبدیل شوند. رسانه‌های جمعی با ایجاد لایه‌های هویتی مشترک می‌توانند همبسگی اجتماعی را تقویت کنند. شکل‌گیری نهادهای واسط نظیر شوراها، سندیکاها، انجمن‌های علمی، اصناف و سازمان‌های مردم‌نهاد، از ارکان حفظ همبستگی اجتماعی به شمار می‌روند.

عوامل تهدیدکنندۀ همبستگی اجتماعی

موانع اخلاقی و رفتاری

رذایل اخلاقی با تخریب اعتماد و ایجاد شکاف، زمینه‌ساز واگرایی اجتماعی می‌شوند:

• ناهنجاری‌های ارتباطی: سوءظن، تهمت و افترا با از بین بردن اطمینان عمومی، زیربنای همبستگی جمعی را نابود می‌کنند.
• زیاده‌خواهی و جاه‌طلبی: توقعات نامعقول، طمع و برتری‌جویی منجر به شکل‌گیری نظام‌های طبقاتی ناعادلانه، خودخواهی و در نهایت تفرقه می‌گردد.
• رذایل درونی: حسادت، بخل، کینه و پیروی از هواهای نفسانی از عوامل نیرومند تشتت هستند که حتی در جوامع علمی نیز می‌توانند منجر به بروز رفتارهای نابهنجار و حق‌کشی شوند.

• بی‌عدالتی اجتماعی: اصلی‌ترین عامل گسست پیوندهای جمعی است.
• فردگرایی مفرط: ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی.
• بیماری‌های اخلاقی: سوءظن، تهمت و تفرقه که ریشه‌های همدلی را از بین می‌برد.

موانع ساختاری و اقتصاد سیاسی

در رویکردهای انتقادی و اقتصاد سیاسی، علاوه بر موانع رفتاری، دو مانع کلان ساختاری به عنوان دشمنان اصلی همبستگی اجتماعی معرفی می‌شوند:

اقتصادگرایی و سیاست‌های نئولیبرال: رویکردهایی که با تقلیل امر اجتماعی به امر اقتصادی، به گسترش مناسبات بازار در تمام شئون حیات بشری می‌پردازند. پیامدهایی نظیر موقتی‌سازی قراردادهای نیروی کار، کالایی‌شدن آموزش و بهداشت، و مقررات‌زدایی‌های افراطی، با تضعیف طبقه متوسط و گسترش فقر، جامعه را اتمیزه (منزوی) کرده و با تولد سوژه‌های «فردگرای خودخواه»، پیوندهای اجتماعی را تهدید می‌کند.

دولت‌گرایی افراطی و اقتدارگرایی: رویکردهایی که با اصالت بخشیدن مطلق به ساختار دولت، مانع از شکل‌گیری قراردادهای اجتماعیِ مبتنی بر اراده آزاد شهروندان می‌شوند. تضعیف و سرکوب نهادهای مستقل مدنی و هراس از تشکل‌یابی اصناف و گروه‌ها، از قدرت گرفتن جامعه برای دفاع از حقوق خود جلوگیری کرده و انسجام ارگانیک را به گسیختگی تبدیل می‌کند.

پیامدها

احساس تعلق به هویت ملی، سطح اعتماد متقابل، مشارکت داوطلبانه و مسئولیت‌پذیری، تساهل و مدارا ایجاد امنیت پایدار، استقلال ملی و فراهم‌شدن منابع برای آبادانی کشور از پیامدهای مستقیم یک جامعه همبسته توصیف شده است.

منابع

• امام جمعه، فرهاد، «تحلیل جامعه شناختی همبستگی اجتماعی و فرهنگی در ایران»، مجله علوم اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۸۷.
• باقی نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی»، فصلنامه حصون، شماره ۶، ۱۳۸۴.
• جهانی نسب، احمد، «بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در آراء و اندیشه های ابن خلدون و امیل دور کیم»، فصلنامه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱.
• حاجیانی، ابراهیم، «شاخص‌های همبستگی اجتماعی و تأثیر دانشگاه آزاد اسلامی بر آن»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
• حسامی، فاضل، «همبستگی اجتماعی در قرآن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۹۰.
• رستمی کیسمی، علی، «عرصه های مورد تأکید امام خمینی بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، شماره ۵۳، ۱۴۰۲.
• ذاکری، آرمان، همبستگی اجتمعی و دشمنان آن، تهران، نشرنی، 1400ش.
• زارع، بیژن، «بررسی تأثیر میزان و انواع دینداری بر همبستگی اجتماعی»، فصلنامه جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۳۹۴.
• سایه میری، علی، «رابطه عدالت با همبستگی اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)»، فصلنامه اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره ۳۱، ۱۳۹۹.
• شاه‌آبادی، محمدعلی، «شذرات المعارف»، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۰.
• طباطبایی، سید محمدحسین، «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۹۰.
• طباطبایی، سید محمدحسین، «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۹۲.
• عبداله زاده فرد، علیرضا، «ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری راهبردی در شکل گیری همبستگی اجتماعی»، فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال ۹، شماره اول، ۱۳۹۵.
• عطارزاده، مجتبی، «دانشگاه و همبستگی ملی؛ تحول مفهوم فردی شهروندی به رویکرد اجتماعی»، فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، سال ۳، شماره ۱، ۱۴۰۲.
• کریمی، علی، «تأملی نظری درباره نسبت آموزش عالی و همبستگی اجتماعی»، فصلنامه مطالعات ملی، ویژه نامه شماره ۱، ۱۳۹۰.
• محصص، مرضیه، «الگوی همبستگی اجتماعی در کلام امام رضا (ع)»، فصلنامه فرهنگ رضوی، سال ۱۱، شماره ۴۳، ۱۴۰۳.
• مشفقی، بهاره، «رابطه عدالت اجتماعی با همدلی و همبستگی مردم در جامعه»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۰.
• مصطفایی، عبدالمحمد، «تعامل و همبستگی اجتماعی در مکتب امام خمینی»، شماره ۷۲.
• مهدوی زاهد، مهدی، «نقش قانون در ارتقا یا کاستن همبستگی اجتماعی»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۲۱، شماره ۶۶، ۱۴۰۲.
• نصرآبادی، علی، «همبستگی اجتماعی و مشارکت عمومی (دیدگاهها، عوامل تقویت، تهدیدها و راهکارها)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آبان 1390ش.
• «همبستگی اجتماعی و دشمنان آن»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب:12 مهر 1400ش.