نظام جمهوری اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

نظام جمهوری اسلامی، نظام سیاسی حاکم بر ایران است که پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]] در ۱۳۵۷ش شکل گرفت.<ref>عیوضی، درآمدی تحلیلی بر انقلاب اسلامی ایران، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۸.</ref> این نظام در همه‌پرسی برگزارشده در روزهای ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸/۲درصد از واجدین شرایط رأی‌دهی، به رسمیت شناخته شد.<ref>ملک‌افضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.</ref> از مجموع ۲۰ میلیون و ۴۳۸ هزار و ۴۲۲ رأی گرفته‌شده، بیش از ۲۰ میلیون و ۸۳۴ هزار رأی (بیش از ۹۷درصد) موافق با استقرار جمهوری اسلامی و ۳۶۷ هزار و ۶۰۴ رأی مخالف بود.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=3723 «بررسی فرایند برگزاری همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در فروردین 1358»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref> با اعلام این نتایج، [[سید روح‌الله خمینی]]، رهبر انقلاب، در پیامی ۱۲ فروردین را روز حکومت الهی خواند و استقرار نظام جمهوری اسلامی را به‌طور رسمی اعلام کرد.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش‌، ج‌۱، ص‌۸۱.</ref> پیش از این، نظام جمهوری در مقاطع گوناگونی از جمله در دوران رضاخان و نیز میان دو کودتای ۱۳۳۲ش توسط ملی‌گرایان مطرح شده بود، اما هر دو طرح به‌دلایلی چون ریشه‌های خارجی، عدم تطابق با فقه اسلامی، نبود بسترسازی مناسب و فقدان پایگاه اجتماعی گسترده، با شکست مواجه شدند. در جریان انقلاب اسلامی، امام خمینی با تبیین همه‌جانبۀ ابعاد جمهوری اسلامی و ارائه الگویی بومی که در آن مردم حاکم بر سرنوشت خود بوده و در عین حال احکام اسلام اجرا می‌شد، توانست این نظریه را با مقتضیات زمانه و فرهنگ ایرانی-اسلامی هماهنگ سازد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4261038/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «سیر تطور «جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر.] </ref>

|فرماندهی کل قوا، نظارت بر قوای سه‌گانه، تعیین سیاست‌های کلی نظام پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت، نظارت بر حسن اجرای سیاست‌ها، فرمان همه‌پرسی، اعلام جنگ و صلح و بسیج نیروها، نصب و عزل فقهای شورای نگهبان، عالی‌ترین مقام قوه قضائیه، رئیس سازمان صداوسیما، رئیس ستاد مشترک، فرمانده کل سپاه پاسداران و فرماندهان عالی نیروهای نظامی و انتظامی، حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه‌گانه، حل معضلات نظام از طریق مجمع تشخیص مصلحت، امضای حکم ریاست‌جمهوری، عزل رئیس‌جمهور در موارد قانونی، عفو یا تخفیف مجازات محکومان به پیشنهاد رئیس قوه قضائیه، و تفویض بخشی از اختیارات به شخص دیگر<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم ‎: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>                                                                                 

|'''[[مجلس خبرگان رهبری]]'''

|رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان

|مجلس شورای اسلامی  به اضافه اقلیت‌های دینی (زرتشتیان، کلیمیان، مسیحیان آشوری و کلدانی: یک نماینده؛ مسیحیان ارمنی جنوب و شمال: هرکدام یک نماینده)

|قانون‌گذاری، نظارت بر قوه مجریه، تحقیق و تفحص، استیضاح وزرا و رئیس‌جمهور<ref name=":2">[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم : قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

|به ریاست رئیس‌جمهور، هیأت وزیران، سازمانها و نهادهای اجرایی کشور

|رئیس‌جمهور با رأی مستقیم مردم و وزیران با رأی اعتماد مجلس

شرایط رئیس‌جمهور: ایرانی‌الاصل بودن، مدیر و مدبربودن، حسن سابقه و امانت و تقوی، ایمان و اعتقاد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133633 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم ‎: قوه مجریه - اصل ۱۱۳ الی ۱۵۱»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

|رئیس قوه قضائیه، دیوان عالی کشور، دیوان عدالت اداری، دادگاه‌ها و دادسراها

|رئیس قوه قضائیه توسط رهبری از میان مجتهدان عادل و آگاه به امور قضایی (برای مدت ۵ سال) منصوب می‌شود

|۱۲ عضو: ۶ فقیه (منصوب رهبری) و ۶ حقوقدان (معرفی رئیس قوه قضائیه با رأی مجلس)

|'''مجمع تشخیص مصلحت نظام'''

|رئیس سازمان، شورای نظارت (نمایندگان رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضائیه و مجلس، هرکدام دو نفر)

|رئیس سازمان توسط رهبری نصب و عزل می‌شود

|به ریاست رئیس‌جمهور، ترکیب مشخص بر اساس قانون

|رئیس با سمت (رئیس‌جمهور)؛ سایر اعضا بر اساس قانون

در نظام جمهوری اسلامی ایران، احزاب و گروه‌های سیاسی دارای پروانه فعالیت معتبر، موظف به برگزاری مجامع عمومی و تشکیل ارکان خود بر اساس اساسنامه و نصاب قانونی هستند. بر اساس آخرین اعلام ستاد انتخابات کشور، فهرست احزاب و گروه‌های سیاسی قانونی و فعال شامل ۷۴ حزب ملی، ۳۱ حزب استانی و ۲۱ جبهه و ائتلاف سیاسی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85393420/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در این میان، سه جریان اصلی اصول‌گرایان (با زیرشاخه‌هایی نظیر سنتی‌ها، نواصول‌گرایان، جبهه پیشرفت و رفاه و جبهۀ پایداری )، اصلاح‌طلبان (مشتمل بر سه طیف در شورای عالی جبهه اصلاح‌طلبان) و مستقلین و اعتدال‌گرایان حضور فعال و اثرگذاری در عرصۀ سیاسی و انتخابات داشته و کاندیداهای خود را معرفی می‌کنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/469385/-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87-%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 « طبقه‌بندی سه جریان سیاسی کشور»، خبرگزاری آنا.]</ref>

۱۲ فروردین به‌دلیل برگزاری همه‌پرسی تعیین‌کنندۀ نوع حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رأی قاطع  مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، به‌عنوان «روز جمهوری اسلامی ایران» نام‌گذاری شده است. این روز که از سوی امام خمینی از بزرگ‌ترین اعیاد مذهبی و ملی خوانده شده، نماد تحقق آرمان‌های استقلال، آزادی و حکومت مبتنی بر اسلام است و در تقویم رسمی کشور به‌عنوان تعطیل رسمی ثبت شده است. درباره این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتاب‌های «انتخاب صالحان» اثر سید علی خامنه‌ای، «با چشم باز: ۱۲ فروردین» اثر سعید زاهدی، «صعود چهل ساله» اثر جمعی از نویسندگان، «آینده انقلاب اسلامی ایران» توسط مرتضی مطهری و نیز فیلم‌هایی با موضوع رفراندوم ۱۲ فروردین، معنای این روز به روایت آیت‌الله خامنه‌ای و رای‌دادن امام خمینی در این همه‌پرسی.<ref>[https://www.jahannews.com/news/758741/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%DB%B1%DB%B2-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%AF%D9%81-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%DA%A9%DB%8C «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار‌ جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وب‌سایت جهان‌ نیوز.]</ref>