آرش کمان‌گیر: تفاوت میان نسخه‌ها

آرش کمانگیر، پهلوان اسطوره‌ای ایران، در جنگ منوچهر و افراسیاب جان خود را فدای تعیین مرز ایران و توران کرد. او تیری از کوه رویان در طبرستان، به سوی جیحون پرتاب کرد و بدنش از فشار کمان از هم پاشید. این افسانه در اوستا، شاهنامه و ادبیات معاصر ایران بازتاب گسترده‌ای دارد.

شخصیت آرش کمانگیر را شخصیتی نیمه اسطوره‌ای_نیمه تاریخی می‌دانند. نیمه اسطوره‌ای، از آن جهت که این اتفاق مربوط به دوران پیشدادی است و از زمان و مکان آن اطلاعات دقیقی در دسترس نیست؛ و نیمه تاریخی، زیرا در بسیاری از کتب ادبی و تاریخی ایران‌باستان و پس از آن، به‌خصوص دوران پس از [[اسلام]]، از این اتفاق بسیار یاد شده است.<ref>[https://www.academia.edu/43149856/از_آرش_اساطیری_تاریخی_تا_آرش_برخوانی_بیضایی_یک_بررسی_تطبیقی_صدرالدین_طاهری_From_mythohistorical_Arash_to_Arash_in_Beyzais_recitation_a_comparative_study_Sadreddin_Taheri_ طاهری، «از آرش اساطیری/ تاریخی تا آرش برخوانی بیضایی»، ص80.]</ref>

آرش، پهلوان ایرانی، کماندار لشکر منوچهر، شاه پیشدادی، بود. زمانی‌که افراسیاب تورانی به ایرانشهر حمله کرد، میان منوچهر و افراسیاب بر سر قلمرو حکمرانی آن‌ها جنگی درگرفت.<ref>Bundahishn, 1908, 211. بلعمی، تاریخ، ج1، ۱۳۵۳ش، ص345 و 346؛ مقدسی، البدء و التاریخ، ج3، ۱۹۰۳م، ص146؛ ابوعلی مسکویه، تجارب الامم، ج1، ۱۳۶۶ش، ص12؛ ثعالبی مرغنی، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ۱۹۰۰م، ص107؛ گردیزی، زین‌الاخبار، ۱۳۴۷ش، ص7؛ ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۳۶۳ش، ص37.</ref> افراسیاب به تخریب [[چشمه]]‌ها، [[قنات]]‌ها و شهرها پرداخت و با انحراف مسیر رودخانه‌ها، آب را از ایران‌زمین دریغ کرد.<ref>مینوی خرد، ۱۳۶۴ش، ص۴۴؛ مجمل التواریخ و القصص، ۱۳۱۸ش، ص۴۳.</ref> زمانی‌که منوچهر مغلوب شد، به [[مازندران]] رفت. در آن‌جا برای ایجاد صلح بین هر دو فرمانده، چنین مقرر شد که کمانداری از [[ایران]]، تیری بیندازد و هر کجا که تیر بر زمین نشست، مرز ایران و توران باشد. منوچهر از آرش، پهلوان نامدار ایرانی خواست تا این تیر را بیفکند. هرچند بسیاری از افراد در لشکر ایران، بر آرش خُرده گرفتند که چنین کاری حماقت است و فقط در راستای کوچک‌انگاری ایرانیان طراحی شده، اما آرش این کار را پذیرفت. وی، برهنه شد و تن خود را مطهر ساخت و به مردم گفت که پس از تیراندازی نابود خواهد شد؛ زیرا تمام توانش را بر سر این کار فدا خواهد کرد. آرش بر فراز قله‌ای رفت و آنچنان کمان را کشید که بدن وی، بی‌درنگ از آسیبِ آن چندپاره شد. تیر آرش، از بامداد تا نیمروز رفت و در کنار جیحون فرود آمد؛ بنابراین، جیحون به‌عنوان مرز ایران و توران شناخته شد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/کمانگیر دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه آرش.]</ref>

مبدأ و مقصد تیرِ آرش در منابع مختلف، به صورت‌های متفاوتی ذکر شده است. بیشتر منابع، مبدأ را طبرستان (سرزمینی بین [[دریای خزر]] و رشته‌کوه البرز)<ref>مقدسی، البدء و التاریخ، ج3، ۱۹۰۳م، ص146؛ گردیزی، زین‌الاخبار، ۱۳۴۷ش، ص۲۴۳. بیرونی، القانون المسعودی، ج1، ۱۳۷۳ق، ص262.</ref> و مقصد را [[بلخ]]<ref>ثعالبی مرغنی، غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، ۱۹۰۰م، ص107.</ref> دانسته‌اند. در اوستا بیان شده که آرش، تیری را از کوه «اِیْرخْشَئُوتَه» همان «کوه رویان» در طبرستان به کوه «خْوَنْوَنْت» روان کرده است.<ref>تفضّلی، «آرش»، 1356ش، ص77 و 78.</ref> مردم فارسی‌زبان سین‌کیانگ (تُرکستان) در غرب چین معتقدند که این تیر به درخت گردویی برخورده کرده و بنابراین، این مردم آن درخت را درخت آرش نامیده‌اند. به‌همین دلیل، کوه افراسیاب و درهٔ شینگان را که در نزدیکی این درخت است، مرز ایران و توران می‌دانند.<ref>بدیعی، «سین‌کیان و تاج‌گوران؛ مرز ایران و توران»، ۱۳۸۸ش.</ref> حمدالله مستوفی<ref>مستوفی، تاریخ گزیده، 1364ش، ص86 و 87.</ref> و فخرالدین اسعدگرگانی نیز محل پرتاب تیر را جایی در ساری عنوان کرده‌اند.<ref>[https://ganjoor.net/asad/veysoramin/sh65/ اسعد گرگانی، ویس و رامین، بیت39.]</ref>