پیش‌نویس:ایران در دوران صفویه: تفاوت میان نسخه‌ها

به‌لحاظ ساخت سیاسی، دولت در دوران صفویه از نوع پاتریمونیالیسم بوده است.  در این دوره، شاه نقش‌آفرین اصلی و در رأس نظام حکومتی و ساختار سیاسی-اداری ایران قرار داشت. ایجاد و انحلال سازمان‌های اداری، تعیین حدود اختیارات و مسئولیت‌ها، تقسیمات کشوری و انتخاب کارکنان عالی‌رتبه، همه به ارادة شاه بود. نظام اداری این دوره، برگرفته و تلفیقی از نظام‌های اداری دوران حکومت عباسی، مغولان و تیموریان بود. با توجه به نقش قزلباشان نظام سیاسی-اداری ایران در آغاز به صورت غیرمتمرکز بود.  مشاغل دربار یک‌ساله بودند و چنانچه صاحب‌منصبان بر اثر خطا و اشتباه عزل می‌شدند، اموال و املاک‌شان به نفع دیوان ضبط می‌شد. در ایران نهادهای اداری شامل درگاه مُعّلی شاهی، مجالس مشورتی (شاهی) و امرای غیردولت‌خانه بود.  با توجه به تغییر مذهب کشور، مهمترین تفاوت، جایگزینی قواعد فقه شیعه به جای فقه اهل‌سنت بود.  

شاه اسماعیل اول با تداوم حمایت قزلباشان و حکومت‌های محلی شمال ایران از جمله خاندان آل¬کیا، در آستانه سده ۱۰ق/۱۶م پس از پیروزی بر مهمترین و آخرین رقیب الوند بیگ آق‌قویونلو در نبرد شرور  به سال 907ق/1501م. در تبریز تشکیل دولت صفوی را اعلام کرد. او پس از جلوس بر تخت سلطنت، خطبه را به نام ائمه اثنی‌عشر خواند و تشیّع را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام نمود و وحدت ملی ایرانیان در قالب پدیده دولت-ملت که برای نخستین بار در ایران اسلامی شکل گرفت، در این آیین تجلی یافت.  وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، اذان را با عبارت «أشهَدُ أَنّ عَلیاً ولیُّ الله» به شیوه شیعیان تغییر داد و با تأسیس نهاد تبرائیان دستور لعن خلفای سه‌گانه را صادر کرد.  

== نهاد مدیریتیِ تعلیم و تربیت رسمی ==

استاد یا مدرس مسلط و متبحر در علوم مختلف اسلامی و شیعی بود که معمولاً در مدارس وابسته به حکومت مستقیماً از طرف پادشاهان پس از مشورت با مقام ملاباشی، صدر و شیخ‌الاسلام انتخاب و منصوب می‌‌گردید. در سایر مدارس نیز انتخاب مدرس از اختیارات صدر بود که پس از توافق با واقف برگزیده و منصوب می‌شد. جدا از ساختار اداری در هر مدرسه براساس وظایف در یک تقسیم‌بندی متولّی، ناظر، مدرس، طلبه، مؤذن، خادم و آبکش مشخص می‌شدند.  

دوران صفويان به لحاظ تعدد و تغییر کارکرد مراکز‌ آموزشي‌ از‌ شکوفاترين دوره¬هاي تاريخ ايران است به گونه‌¬اي‌ که حتي موجب حيرت سياحان اروپايي شده است. در اين زمان، مهاجرت علماي اماميه به ايران‌ زمينه را براي توسعه هرچه بيشتر مراکز‌ آموزشي فراهم کرد. نظام آموزشی ایران در این دوره محاسن و کاستی‌هایی به همراه داشت. از نظر کمّی در اغلب شهرهای بزرگ و کوچک و حتی برخی روستاهای ایران مانند اصفهان، مشهد، شیراز، قزوین، تبریز، کرمان، کاشان، قم، همدان، سبزوار، هرات و سایر شهرهای دیگر و از نظر کیفی به‌مثابه مدارس دینی و شیعی روند رُشد فزاینده‌ای داشته است. به‌عنوان نمونه در اصفهان ۵۷، تبریز ۴۷، شیراز ۱۰، مشهد ۷ مدرسه ساخته شده بود.  تعدد مدارس وقفی و غیروقفی و سلطنتی و غیرسلطنتی تأسیس شده و فراهم شدن امکان تحصیل برای عموم افراد جامعه، فارغ از پایگاه طبقاتی آنها، گویای عام شدن پدیده علم در ایران است.  

نظام آموزشی

تدریس در صفویه، از مکتب¬خانه آغاز و به مدرسه تداوم می¬یافت. ساختار نظام آموزشی در ایران شامل اتاق¬های بزرگ یا مجالس، استاد، و روش¬های آموزشی املا، پرسش و پاسخ، سماع، قرائت و مناظره و مباحثه بود. مهمترین مجالس یک مدرسه به لحاظ علمی و تعداد حضور شاگردان به استاد بزرگ مدرسه تعلق داشت. علاوه بر مدرسان اصلی، در برخی از مدارس، مدرسان دیگری که غالباً انتصابی نبودند، حضور داشتند که در تدریس به مدرس اصلی کمک می¬کردند. شهرت و اعتبار هر مدرسه به مدرس اصلی آن که در یک حوزه از علوم دینی-شیعی متخصص بود، بستگی داشت.  

برنامه تدریس

برنامه تدریس در مدارس نیز در مرحله اول، شامل صرف و نحو عربی، علم لغت، معنای و بیان و منطق تدریس می‌شد و مرحله بعد تدریس علم تفسیر قرآن، کلام، رجال، فقه و حدیث بود. ضمناً تدریس فلسفه، نجوم و هیئت، ریاضی و طب در برنامه‌های آموزشی این عصر کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت.  

در این دوران در ایران علوم شامل علوم عقلی یا تعمیمی، علوم نقلی یا تفریدی و علوم ادبی است.  این دسته‎بندی در عصر صفویه توسط دو جریان فکری نیز نمایندگی می‌شده است؛ جریان اصولی عموماً متکی بر علوم عقلی، به سبب رسمیت‌دادن به اجتهاد و اجماع بوده و جریان اخباری اغلب متکی بر علوم نقلی، به سبب استنادات تاریخی، روایی و حدیثی بوده است.

۱) ایرانیان علاقه شدیدی به علوم نقلی و عقلی داشتند.

۲) با وجود وقوع رنسانس علمی در اروپا و تحولات جدید در عرصه فنون و علوم، به‌علت ضعف ارتباطات و بی‌اعتنایی برخی شاهان صفوی، شخصیت‌های علمی و عدم قطعیت نظریه‌های علمی جدید، گفتمان علمی و جنبش علمی جدید میان ایران و غرب شکل نگرفت.

۳) وضعیت علمی ایران در برخی زمینه‌ها از غرب رشد داشته و در برخی جنبه‌ها یا مشابه و یا در ضعف و عقب‌ماندگی بوده است.  

* نهاد مدیریتیِ تعلیم و تربیت غیررسمی

این نهاد شامل  زروخانه، تکایا و قهوه‌خانه‌ها می‌شد که بر تمرکز مردم به آموزه‌های مذهب تشیع توجه می‌شد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزه‌های تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوه¬خانه¬ها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگي و ادبي كه در آن عنوان تفریحات، سرگرمی¬ها و بازي¬ها از قبيل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخم¬مرغ¬بازي، نقالي و قصه¬خواني، شاهنامه¬خوانی، ابومسلم¬خوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشي و نظایر آن انجام مي¬شده است.  

پایه‌گذاری و دوره تعصب مذهبی: با وجود نوسانات رفتاری، نمی‌توان قاطعانه گفت که برخورد شاهان صفوی با همه اقلیت‌های دینی یکسان بوده است. گزارشی هم در خصوص اعمال تبعیض خاصی در مورد اقلیت‌ها وجود ندارد.

تثبیت و دوره تسامح مذهبی: پادشاهان حقوق مسلم آنان مانند اصل پرهیز از تبعیض، اصل احترام به سنت‌ها، اصل رعایت آزادی‌های مشروع، حق آزادی انتخاب مسکن و شعل، آزادی عقیده و بیان، وفای به پیمان و مهمتر از همه، نوع نگاه به انسان را نقص می‌کردند و در حق این اقلیت‌ها اجحاف می‌کردند. هرچند هنوز آزار و اذیت گسترده گزارش نشده است.

اضمحلال صفوی و تعصب دگرباره مذهبی: با آغاز پادشاهی حاکمان ضعیف تا انحطاط آنان، افزایش فشار و آزار رساندن به اقلیت‌های دینی و مذهبی گزارش شده است.  

* طبقات اجتماعی ایران

زنان در همة طبقات اجتماعی عصر صفوی حضور داشتند، اما موقعیت آنان در بیشتر موارد بر پایة موقعیت اجتماعی مردان تعیین می‌شد و تقریباً همگی زیر سلطة مردان بودند. زنان افزون بر خانه‌داری، در کارهای تولیدی مانند قالی‌بافی، گلیم‌بافی و جاجیم‌بافی نیز اشتغال داشتند. با این حال، به دلیل محدودیت‌های فرهنگی آن دوران، شرایط و موقعیت مناسبی نداشتند و بیشتر آنان فاقد قدرت تصمیم‌گیری در زمینه‌های مختلف زندگی اجتماعی بودند.

در ایران، زنان این دوره به شش دسته تقسیم می‌شدند:

۱) زنان متأهل طبقة مرفه

۲) زنان علم‌آموز، هنرمند و صنعتگری که در شهرها به تحصیل، کارهای ظریف دستی و فعالیت‌های صنعتی سازمان‌یافته می‌پرداختند

۳) زنان روستایی که در جامعة قومی و قبیله‌ای زندگی می‌کردند

۴) زنان دارای ازدواج موقت

۵) کنیزان

۶) روسپی‌ها.  

1) نوشتن نامه¬ها و ارسال مکاتبات به کشورهای خارجی دو گونه بوده است. گونه اوّل که به مقاصد صلح¬جویانه می-نوشتند و گونه دوم بیشتر ماهیتی دوستانه و مسالمت¬آمیز داشتند و لحن و سبک این مکاتبات مبتنی بر جلب¬نظر طرف مقابل برای حفظ مناسبات و مراودات تجاری و جلوگیری از هم¬پیمانی با دشمن و احتمالاً جلب¬نظر برای ایجاد نوعی پیوند سیاسی با نظامی هم بوده است.

2) انعقاد پیمان¬¬نامه و قراردادهای سیاسی و تجاری که اکثر این قراردادها و معاهدات صفویان با دولت عثمانی حول محور مسائل سیاسی مانند آماسیه، استانبول اوّل و دوم و زهاب و برخی دول اروپایی به ویژه با شرکت‌های تجاری اروپایی بوده است.

3) ارسال و پدیرش سفیران و هیأت¬های نمایندگی در پیوند و برقراری مناسبات با کشورهای خارجی مانند پادشاهان مشرق، هند، آلمان، اسپانیا-پرتغال، هلند، روسیه، انگلستان و فرانسه.  

ساختار اقتصادی ایران