عبدالعلی مزاری: تفاوت میان نسخه‌ها

عبدالعلی مزاری، چهرۀ مشهور سیاسی و رهبر مقاومت ضد استبداد در [[افغانستان]] که نام او به‌دلیل اندیشه‌ و مبارزات عدالت‌خواهانه، به نماد عدالت‌خواهی در خاطرۀ جمعی اقوام محروم این کشور بدل شده است. عبدالعلی مزاری، وحدت ملی در افغانستان را یک اصل می‌دانست و راهبرد مبارزاتی او، ایجاد حکومت اسلامی بر قاعدۀ وسیع و مبتنی بر خواست مردم بود که همۀ اقوام افغانستان به‌اندازۀ شعاع وجودی خود در آن حضور فعال داشته باشند.

عبدالعلی مزاری، فرزند حاجی خداداد، در پنجم [[خرداد]] (جوزا)<ref>[https://www.andisha.af/fa/events/477/%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85-%D8%AC%D9%88%D8%B2%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA%E2%80%8C%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DA%A9 «پنجم جوزا سال‌روز ولادت رهبر شهید وحدت‌ ملی عبدالعلی مزاری بر عدالت‌خواهان مبارک»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref> سال 1326ش، در یک خانوادۀ مسلمان و محب [[اهل‌بیت]] [[پیامبر اسلام]] در روستای «نانوایی» منطقۀ «چهاركِنت»، از توابع ولایت [[بلخ]] افغانستان به دنیا آمد. [[پدر]] عبدالعلی مزاری از طریق کشاورزی معیشت خانواده را تأمین می‌کرد و از نظر قومی به [[قوم هزاره]] تعلق داشت و به [[فارسی دری]] تکلم می‌کرد.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>   

عبدالعلی مزاری، به‌اقتضای شرایط حاکم بر جامعه، تابستان‌ها با [[خانواده]] در قشلاق می‌رفت و کار می‌کرد و زمستان‌ها در ییلاق، در مدرسۀ ابتدایی روستا، درس می‌خواند. او بعد از اتمام دورۀ ابتدایی، به تحصیل و [[آموزش علوم دینی در افغانستان|آموزش علوم دینی]] علاقه‌مند شد و دورۀ مقدماتی علوم دینی را در مدرسۀ دینی چهارکنت و در مزارشریف آموخت.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>   

عبدالعلی مزاری، در سال 1348ش به‌خدمت سربازي رفت. در 1350ش، در مدرسۀ علوم ديني [[شیخ سلطان ترکستانی|شيخ سلطان]] که در آن زمان معروف بود، ثبت‌نام كرد و به‌مدت یک‌سال درس خواند. عبدالعلی مزاری، در [[بهار]] سال 1351ش،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref> به‌منظور ادامه و تکمیل تحصیلات دینی از [[وطن]] به [[ایران]] [[مهاجرت]] کرد و در حوزۀ علميۀ مشهد و  [[حوزه علمیه قم|حوزه علمیۀ قم]]، به‌ فراگیری [[علم‌آموزی|علوم]]  و معارف اسلامی پرداخت.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>  او در زمان تحصیل در ایران، برای [[زیارت]] مزار امامان [[شیعه]]، مخصوصا زیارت [[امام علی]] و [[امام حسین]] و دیدن [[حوزۀ علميۀ نجف]]، به‌کشور عراق [[مسافرت]] کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>   

===فضای سیاسی افغانستان===  

فضای سیاسی دوران [[کودکی]] و [[نوجوانی]] عبدالعلی مزاری، فضای انقلابی و مبارزه با حاکمیت و رفتار استبدادی ظاهرشاه (پادشاه) و داوودخان (نخست‌وزیر) بود. تاریخ نگاری [[فیض‌محمد کاتب هزاره]]، مبارزات [[سید اسماعیل بلخی]]، قیام مسلحانۀ [[ابراهیم گاوسوار|ابراهیم‌ گاو سوار]] و مبارزات فکری [[محمداسماعیل مبلغ|محمد اسماعیل مبلغ]] و جریان اسلام‌گرایی در رأس همه اندیشه‌های انقلابی [[امام خمینی]] و جریان مبارزات ضداستبدادی در مناطق مختلف [[افغانستان]]، در پرورش روحیۀ انقلابی، دگرگونی فکری و مشی سیاسی آیندۀ عبدالعلی مزاری، تأثیرگذار بود.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>   

===آشنایی با چهره‌های مبارز و انقلابی===

عبدالعلی مزاری، در دوران نوجوانی و تحصیل، با چهره‌های انقلابی مانند [[سید جمال الدین اسدآبادی|سید جمال‌الدین]]، [[امام خمینی|امام خمینی،]] سیدقطب، حسن‌البنا و کواکبی آشنا شد<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>  و با سید اسماعیل بلخی که از فعالان ضداستبداد در [[افغانستان]] بود، از نزدیک مراوده داشت. سید اسماعیل بلخی در سفری به‌زادگاه مزاری، او را به‌ ادامۀ تحصیل، داشتن همت بالا و رفتن به‌خدمت سربازی تشویق کرد که برای او الهام‌بخش و منشأ تحولی بزرگ بود.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>     

===دوران سربازی عبدالعلی مزاری===

از ویژگی‌های بارز عبدالعلی مزاری، [[صداقت]] در گفتار و رفتار، صراحت بیان،<ref>[http://bonyadesaba.com/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/543-%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D8%AD%D8%AF%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%87.html صالحی مالستانی، «تبیین وحدت ملی، در اندیشه و عمل شهید بابه مزاری»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>  [[عزت نفس]]، پشتكار، [[قناعت]]،<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/441650 «مزاري از ولادت تا شهادت/ بررسي زندگی‌نامه شهيد وحدت ملی»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>  [[ساده‌زیستی]]، [[امانت داری|امانت‌ داری،]] مردمی‌بودن بود.<ref>[https://www.mizan.news/283382/%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7/ «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفه‌های اصلی اندیشه‌های شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان.]</ref>  او علاقۀ شدیدی به مطالعه داشت و از [[مصرف‌گرایی]] و [[تجمل‌گرایی]]، گریزان بود. پایبندی به احکام دین اسلام و داشتن اعتقاد راسخ به [[ولایت‌پذیری در سبک زندگی|ولایت]]، [[امامت]] و [[مرجع دینی]] از دیگر ویژگی‌های بارز او بود. برای مزاری، نسبت‌های قومی، زبانی، منطقه‌ای و خانوادگی، ملاک خدمت و ارزش‌گذاری تلقی نمی‌شد و [[کرامت انسانی|کرامت ذاتی]] انسان‌ها برای او مهم بود.<ref> [http://www.dailyafghanistan.com/opinion_detail.php?post_id=142952 دانش، «شهید مزاری؛ پیوند امروز، دیروز و فردا»، وب‌سایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref>

#جمع‌آوری کتاب و تأسیس کتابخانۀ جوادیه در سال 1355ش در زادگاه خود و تشویق مردم، به‌ویژه جوانان به مطالعه؛

#فراهم‌کردن زمینۀ [[تحصیلات عالی افغانستان|تحصیلات عالی]] برای دانشجویان و طلاب [[مهاجران افغانستانی در ایران|مهاجر افغانستانی]] در دانشگاه‌<nowiki/>ها و حوزه‌های علمیۀ ایران به خصوص [[حوزه علمیه قم|حوز علمیه قم]]؛

#طراحی و انتشار مجلۀ«پیام نصر در مدرسۀ حضرت قائم [[تهران]]؛

#طراحی و انتشار بُولتَن خبری سازمان نصر افغانستان در مدرسۀ حضرت قائم تهران؛

#به‌دست‌آوردن نسخۀ خطی جلد سوم «[[سراج‌التواریخ]]»، و چاپ آن.

#تأسیس مجمتع آموزش عالی شهید بلخی به‌عنون مرکز تحصیلات عالی خصوصی در چهار رشتۀ علوم انسانی در سال 1369ش در [[قم]]؛<ref> [https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/289/%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C امیری، «فعالیتهای فرهنگی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>

#تأسیس [[مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان]] در سال 1372ش در قم با عضویت هفت نفر از شخصیت‌ها از جمله [[بصیراحمد دولت‌آبادی]].<ref>[https://www.andisha.af/fa/events/1612/mazari-Khorasani «گرامی‌داشت سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد مزاری و تجلیل از مقام آیتالله محقق خراسانی»، وب‌سیات بنیاد اندیشه.] </ref>

===فعالیت عبدالعلی مزاری در حزب حسینی===

====عضویت عبدالعلی مزاری در شورای رهبری سازمان نصر افغانستان====

====فعالیت عبدالعی مزاری در حزب وحدت اسلامی افغانستان====

از مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی عبدالعلی مزاری، تلاش بی‌وقفه او برای تأسیس حزب وحدت اسلامی [[افغانستان]]، با هدف اتحاد احزاب مختلف شیعی، رسمیت پیداکردن مذهب جعفری و سهم‌گیری موثر در معادلات نظامی و سیاسی افغانستان بود. او که در ساختار سازمان نصر به‌تدریج قدرت پیدا کرده و به رهبر برجستۀ این سازمان بدل شده بود، در ۱۳۶۵ش به افغانستان بازگشت و تلاش خود برای متحدکردن گروه‌های شیعی را آغاز کرد. نخست، منشور اتحاد، توسط سازمان نصر و گروه رقیب او پاسداران جهاد اسلامی، در [[بهار]] ۱۳۶۷ش امضاء شد و سپس در 25 [[تیر]] ۱۳۶۸ش، مسئولان اکثر احزاب شیعۀ افغانستان، گروه‌های خود را منحل و میثاق وحدت را امضاء و حزب وحدت اسلامی افغانستان را تأسیس کردند که مقر اصلی آن [[بامیان]] انتخاب شد.  

افراد معروف این حزب پیش از انشعاب در [[کابل]] در سال 1373ش، عبدالعلی مزاری، [[محمدکریم خلیلی]]، [[سید علی بهشتی ورسی|سیدعلی بهشتی]]، محمد محقق، محمد اکبری، [[قربانعلی عرفانی یکه ولنگی|قربانعلی عرفانی]]، صادقی نیلی، سید عبدالحمید سجادی، [[میرحسین صادقی پروانی]] و سید محمد امین سجادی بودند. این حزب، پس از آغاز رهبری مزاری، به قدرتمندترین حزب سیاسی در افغانستان تبدیل شد.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>   

====حضور در کابل====  

بعد از شکست دولت نجیب‌الله در 1371ش و آمدن مجاهدین در [[کابل]]، نیروهای حزب وحدت اسلامی نیز به پایتخت آمدند و در مناطق مختلف غرب کابل، مستقر شدند.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>  بعد از تشکیل دولت موقت مجاهدین به ریاست [[صبغت‌الله مجددی|صبغت‌الله مجددی]]، حزب وحدت اسلامی در دولت اسلامی عضو شد و با اعضای آن تعامل سازنده داشت؛ اما حزب جمعیت اسلامی [[افغانستان]] به‌رهبری [[برهان‌الدین ربانی]] و شورای نظار به‌ریاست [[احمدشاه مسعود]]، به توافقات قبلی خود عمل نکردند و جایگاه [[قوم هزاره|هزاره‌ها]] و [[شیعیان افغانستان|شیعیان]] را در دولت مجاهدین نادیده گرفتند. به‌همین دلیل، حزب وحدت اسلامی به‌رهبری عبدالعلی مزاری، با دولت برهان‌الدین ربانی همراهی نکرد. بعد از آن، مناطق هزاره‌نشین کابل مورد حملۀ نیروهای ربانی، مسعود و عبدالرب‌رسول سیاف قرار گرفت.<ref>بهمنی قاجار، جایگاه سیاسی و اجتماعی شیعیان در افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص ۴۱.</ref>

در اندیشۀ سیاسی عبدالعلی مزاری، تأمین عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانۀ سیاسی همۀ اقوام در ساختار حکومت، یک اصل است. ضرورت وحدت ملی، فاجعه‌آمیز بودن دشمنی میان اقوام، تأکید بر حقوق شهروندی و [[مشارکت سیاسی زنان افغانستان|مشارکت سیاسی]]، [[اشتغال زنان افغانستان|اشتغال]] و [[آموزش زنان در افغانستان|تحصیل زنان]] و دختران، لزوم تعدیل واحد‌های اداری، نظام فدرالیزم، سرشماری، برگزاری انتخابات و مشارکت عادلانه اقوام در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور، از دیگر اصول فکری عبدالعلی مزاری است.<ref>[https://www.mizan.news/283382/%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7/ «عدالت اجتماعی و مشارکت عادلانه سیاسی از مولفه‌های اصلی اندیشه‌های شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری بود»، خبرگزاری میزان.]</ref>  

عبدالعلی مزاری، در زمان تحصیل در ایران، به‌ملاقات [[سید روح‌الله خمینی]] در [[عراق]] می‌رفت و پیام‌ها، نوارهای سخنرانی و کتاب ولایت فقیه او را به‌ ایران می‌آورد و یک‌بار به‌دلیل همراه‌داشتن آثار سید روح‌الله خمینی، توسط ساواک دستگیر، زندانی و به‌شدت شکنجه شد. او در زندان اوین، پنج‌ماه با [[محمدعلی رجایی]]، هم‌سلول بود. عبدالعلی مزاری، بعد از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، با [[سید علی خامنه‌ای]] (در زمان ریاست جمهوری)، عبدالله جوادی آملی، علی مشکینی، اکبر هاشمی رفسنجانی، محسن رضایی و سیدعباس موسوی دبیرکل پیشین [[حزب‌الله لبنان|حزب‌اللّه لبنان]]، ارتباط نزدیک داشت و با آنها دربارۀ مسائل جهان اسلام و افغانستان، تبادل نظر می‌کرد.<ref> [https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/191/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C احمدی، «نگاهی به مبانی اصولی شهید مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>

==وکالت امام خمینی==

عبدالعلی مزاری در تحصیل علوم دینی، تقوا و پاکدستی به جایگاهی رسیده بود که [[امام خمینی]]، در 1 تیر 1359ش، با صدور اجازه‌نامۀ شرعی، به وی اجازه می‌دهد که در چندین ولسوالی (شهرستان) ولایت [[بلخ]]، وجوهات شرعی را جمع‌آوری و مصرف کند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/C207_43148/_%D8%AA%D8%B5%D8%AF%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%D8%A8%DB%8C%D9%87_%D9%88_%D8%B4%D8%B1%D8%B9%DB%8C%D9%87 «اجازه‌نامه تصدی امور حسبیه و شرعیه اجازه‌نامه به آقای عبدالعلی مزاری، در امور حسبیه و شرعیه»، پرتال امام خمینی.]</ref>

در اوج جنگ‌های داخلی، گروهی به‌نام طالبان با رهبری [[ملا عمر]] در [[قندهار]] ظاهر شد که مناطق جنوبی [[افغانستان]] را خیلی سریع تصرف کرد و به‌ سرعت با عبور از [[غزنی]] به‌دروازه‌های کابل رسید. در آن زمان، درگیری حزب جمعیت اسلامی، شورای نظار و متحدان آنها، با حزب وحدت اسلامی شدت یافته بود. مزاری با طالبان، موافقت‌نامه‌ای امضاء کرد که بر اساس آن، نباید میان آنها درگیری مسلحانه صورت می‌گرفت؛ اما طالبان به [[وفای به عهد|عهد]] خود وفا نکرد و با ورود به کابل، سربازان حزب وحدت اسلامی را خلع سلاح و مناطق تحت کنترل آنها را تصرف کردند. سپس عبدالعلی مزاری و چند نفر از یاران نزدیک او از جمله [[حسینعلی ابوذر]] توسط طالبان دستگیر و در ۲۲ اسفند ۱۳۷۳ش، به‌طرز فجیعی در چهار آسیاب و از توابع ولایت لوگر به [[شهادت]] رسیدند و جنازه‌های ایشان در بیابان‌های شهر [[غزنی]] رها شده بود.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص۲۵۹-۲۶۰.</ref>  

پیکر عبدالعلی مزاری از شهر غزنی تا مزار شریف در شمال افغانستان، با عبور از مناطق مختلف از جمله [[بهسود]]، بامیان و [[یکه‌ولنگ]]، به‌مدت 15 شبانه‌روز، بر روی شانه‌های مردم با پای پیاده [[تشییع جنازه|تشییع]] شد که طولانی‌ترین و باشکوه‌ترین [[آیین تدفین]] در تاریخ [[افغانستان]] بود. آیین [[خاک‌سپاری]] پیکر شهید مزاری و سیدعلی در روز هفتم [[فروردین|فروردين]] 1374ش در مزار شریف برگزار شد. <ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>

===نماد عدالت‌خواهی و مقاومت===

در حال‌حاضر، نام عبدالعلی مزاری، به نماد مظلومیت، عدالت‌خواهی و مقاومت در خاطرۀ جمعی هزاره‌ها و [[شیعیان افغانستان]]، تبدیل شده است و هرساله بیش از پیش در داخل و خارج از کشور، تجلیل می‌شود.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>   

===آثار مکتوب درباره مزاری===

بعد از شهادت مزاری، ده‌ها عنوان کتاب، صدها عنوان پایان‌نامه و مقاله، ده‌ها ویژه‌نامه، خاطره و یادداشت دربارۀ شخصیت، اندیشه، فعالیت‌های سیاسی و نقش او در تحولات معاصر افغانستان نوشته شده است.<ref>[https://www.andisha.af/fa/journals/266/adalat3 «ویژهنامۀ بیست‌وچهارمین سالیاد شهادت شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، ۱۳۹۷ش، ص222-235.]</ref>  تولید آثار مکتوب از نظر کمی و کیفی دربارۀ عبدالعلی مزاری، بی‌سابقه بوده و تاکنون دربارۀ هیچ شخصیتی در تاریخ افغانستان، به این پیمانه متن تولید نشده است.<ref>[https://www.andisha.af/fa/martyrMazari/385/Mazari-biography آیتی، «زندگی‌نامۀ شهید وحدت ملی استاد عبدالعلی مزاری»، وب‌سایت بنیاد اندیشه.]</ref>

صدها شاعر [[زبان فارسی|فارسی‌زبان]] دربارۀ عبدالعلی مزاری، شعر سروده‌اند که در نوع خود بی‌نظیر تشخیص شده است. برخی از این اشعار، در 8 مجموعه، به‌نام‌های هجرت خورشید، مرثیۀ آفتاب، در مرز گل و آیینه، زیارت‌نامۀ گل‌سرخ و تبر و باغ گل‌سرخ در چهار مجموعه با یک‌نام، گردآوری و چاپ شده است.<ref>[https://www.andisha.af/fa/journals/266/adalat3 امیری و دیگران، «نمایۀ آثار مکتوب در مورد شهید مزاری»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، ۱۳۹۷ش، ص222-224.]</ref>  سیدعلی موسوی گرمارودی شاعر و نویسندۀ معاصر ایرانی، در این مجموعه، چنین سروده است:<ref>[http://bonyadesaba.com/index.php?option=com_content&view=article&id=166:din-va-aseb-hayi-ajtimaei&catid=24&Itemid=199 «اشعار در رثای شهید مزاری»، وب‌سایت سروش صبا.] </ref>   

===آثار هنری===

بعد از شهادت عبدالعلی مزاری، آثار هنری زیادی در قالب‌ [[نقاشی]]، [[منبت کاری|منبت‌کاری]]، تذهیب‌کاری، خوشنویسی، [[صنایع‌دستی]]، عکاسی، پوستر، تندیس و بنر در بزرگداشت نام او، خلق شده ‌است.<ref>[https://www.andisha.af/fa/journals/266/adalat3 رجبیان، «یادمان گل‌سرخ»، فصل‌نامۀ عدالت و امید، ۱۳۹۷ش، ص217.]</ref>  

===لقب شهید وحدت ملی===

حامد کرزی رئيس‌جمهوری پیشین افغانستان، شهید عبدالعلی مزاری را از شخصیت‌های برجستۀ افغانستان می‌داند که اندیشه‌های بلند او برای تحکیم وحدت ملی، ارزشمند است.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref> [[محمدکریم خلیلی|محمد کریم خلیلی]] معاون پیشین رياست جمهوری افغانستان شهید مزاری را رهبر آزادانديش و مبارز می‌داند که در راستای استقلال، آزادی و پاسداری از ارزش‌های دینی و ملی مردم افغانستان، تلاش می‌کرد.<ref>[http://www.bonyadesaba.com/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C/155-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8%B4%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86.html شفق، «شهيد مزاري در نگاه شخصيت‌ها و انديشمندان»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref>

هویت‌یابی ملی: بعد از مبارزات و تلاش‌های سیاسی عبدالعلی مزاری، هزاره‌ها و شیعیان افغانستان  به هویت‌یابی ملی رسیدند و جایگاه اجتماعی و سیاسی خود در رابطه با هویت‌های دیگر، عقب‌ماندگی‌های فرهنگی و سیاسی و راه جبران آنها را شناختند.

 

احیای هویت هزاره‌ها: به‌دلیل حاکمیت استبداد طولانی در افغانستان و اِعمال تبعیض سازمان‌یافته و سیاست حذف و کشتار علیه گروه قومی هزاره، این مردم [[اعتمادبه‌نفس]] خود را از دست داده بودند و کتمان هویت خود، به‌استراتژی حفظ موجودیت بدل شده بود؛ اما با تلاش‌های سیاسی عبدالعلی مزاری، هویت هزاره‌ها دوباره زند شد.

 

رسمیت مذهب شیعه: یکی از اصول مبارزاتی او تلاش برای رسمیت مذهب [[شیعه]] در افغانستان بود که به ثمر نشست و بر اساس مادۀ 131 قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی افغانستان، مذهب جعفری به‌عنوان یکی از مذاهب رسمی در کشور، وجهۀ قانونی و رسمی پیدا کرد.

 

تثبیت مرجعیت قربانعلی محقق: مرجعیت [[قربانعلی محقق کابلی]] در افغانستان، با حمایت سیاسی و تلاش‌های فرهنگی عبدالعلی مزاری، تثبیت شد. بعد از آن، فضا و شرایط لازم برای اعلام مرجعیت سایر فقهای بزرگ افغانستانی نیز فراهم شد.