| خط ۱۴: | خط ۱۴: | ||
* امام خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشه تازهای نیست، بلکه از صدر اسلام مطرح بوده، اما غفلت مسلمانان و دستهای استعمار در سدههای اخیر مانع تحقق آن شد. وی طرح نظریه ولایت فقیه را بهعنوان چارچوب نظری تحقق حکومت اسلامی در عصر غیبت ارائه داد که بر اساس آن، فقیه جامعالشرایط عهدهدار رهبری جامعه میشود و در تجربه عملی نظام جمهوری اسلامی ایران تحقق یافت. | * امام خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشه تازهای نیست، بلکه از صدر اسلام مطرح بوده، اما غفلت مسلمانان و دستهای استعمار در سدههای اخیر مانع تحقق آن شد. وی طرح نظریه ولایت فقیه را بهعنوان چارچوب نظری تحقق حکومت اسلامی در عصر غیبت ارائه داد که بر اساس آن، فقیه جامعالشرایط عهدهدار رهبری جامعه میشود و در تجربه عملی نظام جمهوری اسلامی ایران تحقق یافت. | ||
* اما پیشینه طرح نظام جمهوری در ایران به دورۀ پهلوی اول<ref>سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، بیتا، ص۲۱.</ref> و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمیگردد، اما آن طرحها بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.<ref>ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.</ref> با این حال، در جریان انقلاب ۱۳۵۷ش، [[سید روحالله خمینی]] نخستین بار در بیستم مهر آن سال در پاریس تعبیر «جمهوری اسلامی» را به کار برد و بارها بر آن تأکید کرد. وی با توجه به دو رکن «محوریت اسلام» و «توجه به رأی مردم»، شکل نهایی حکومت را به دست خود مردم میدانست و از آنان خواست به جمهوری اسلامی، نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد، رأی دهند. | * اما پیشینه طرح نظام جمهوری در ایران به دورۀ پهلوی اول<ref>سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، بیتا، ص۲۱.</ref> و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمیگردد، اما آن طرحها بهدلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.<ref>ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.</ref> با این حال، در جریان انقلاب ۱۳۵۷ش، [[سید روحالله خمینی]] نخستین بار در بیستم مهر آن سال در پاریس تعبیر «جمهوری اسلامی» را به کار برد و بارها بر آن تأکید کرد. وی با توجه به دو رکن «محوریت اسلام» و «توجه به رأی مردم»، شکل نهایی حکومت را به دست خود مردم میدانست و از آنان خواست به جمهوری اسلامی، نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد، رأی دهند. | ||
* در برابر این پیشنهاد، گروههای چپ و لیبرال عناوینی مانند | * در برابر این پیشنهاد، گروههای چپ و لیبرال عناوینی مانند «جمهوری»، «جمهوری دموکراتیک» و «جمهوری دموکراتیک اسلامی» را مطرح کردند، اما امام خمینی عناوین را کافی ندانسته و فرمهای غربی آن را نمیپذیرفت.<ref>[[فوزی، «الگوی تاسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالشهای نظری»، 1378ش، ص285-293.]]</ref> سرانجام پس از پیروزی انقلاب، طی همهپرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ با مشارکت ۹۸/۲ درصد از واجدان شرایط و رأی موافق بیش از ۹۷درصد، جمهوری اسلامی به رسمیت شناخته شد و سید روحالله خمینی در ۱۲ فروردین، استقرار رسمی این نظام را اعلام کرد.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۸۱.</ref> | ||
* ایران نخستین کشوری است که این مدل حکومتی را در قانون اساسی خود پیاده کرده است.<ref>عیوضی، درآمدی تحلیلی بر انقلاب اسلامی ایران، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۸؛ [https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛]</ref> پس از آن، پاکستان عنوان «جمهوری اسلامی» را در قانون اساسی ۱۹۵۶م و بهویژه ۱۹۷۳ تثبیت کرد، موریتانی نیز از قانون اساسی ۱۹۵۹م این عنوان را به کار برده است و افغانستان با قانون اساسی ۲۰۰۴ عنوان «جمهوری اسلامی» را داشت که پس از تحولات ۲۰۲۱م نظام آن به «امارت اسلامی» تغییر یافت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛]</ref> | * ایران نخستین کشوری است که این مدل حکومتی را در قانون اساسی خود پیاده کرده است.<ref>عیوضی، درآمدی تحلیلی بر انقلاب اسلامی ایران، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۸؛ [https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛]</ref> پس از آن، پاکستان عنوان «جمهوری اسلامی» را در قانون اساسی ۱۹۵۶م و بهویژه ۱۹۷۳ تثبیت کرد، موریتانی نیز از قانون اساسی ۱۹۵۹م این عنوان را به کار برده است و افغانستان با قانون اساسی ۲۰۰۴ عنوان «جمهوری اسلامی» را داشت که پس از تحولات ۲۰۲۱م نظام آن به «امارت اسلامی» تغییر یافت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وبسایت تابناک؛]</ref> | ||
== زمینههای شکلگیری == | == زمینههای شکلگیری == | ||
به نظر تحلیلگران شکلگیری جمهوری اسلامی ایران نتیجه تعامل زمینههای خارجی و داخلی بود. از سوی خارج، اشغال ایران در جنگهای جهانی اول و دوم،<ref>بجای این هم عنوان انتزاعی سازی و تفصیلات اگر گفته شود اشغال ایران در جنگ جهانی اول و ودوم. چه مشکل پیش میاید؟ </ref> قراردادهای استعماری دوره قاجار مانند قراردادهای | به نظر تحلیلگران شکلگیری جمهوری اسلامی ایران نتیجه تعامل زمینههای خارجی و داخلی بود. از سوی خارج، اشغال ایران در جنگهای جهانی اول و دوم،<ref>بجای این هم عنوان انتزاعی سازی و تفصیلات اگر گفته شود اشغال ایران در جنگ جهانی اول و ودوم. چه مشکل پیش میاید؟ </ref> قراردادهای استعماری دوره قاجار مانند قراردادهای ترکمنچای، قرداد گلستان و قرارداد وثوق الدوله (۱۹۱۹م)، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، وابستگی رژیم پهلوی به غرب، اعطای کاپیتولاسیون 1342ش، واگذاری بحرین و سلطه بر نفت ایران،<ref name=":0">[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/86516/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%A8%D8%A7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.]</ref> حاکمیت ملی را تضعیف کرد. از سوی داخل، ساختار استبدادی نظام شاهی، سیاستهای ضد دینی پهلوی اول و دوم، عقبماندگی اقتصادی و نقش رهبری روحانیت (از مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷ش) به مطالبه عمومی برای استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی انجامید.<ref name=":1">مسعودی، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، 1387ش، ص60-67.</ref> | ||
== مبانی == | == مبانی == | ||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
=== نوع حکومت === | === نوع حکومت === | ||
از منظر پژوهشگران، اسلام چارچوبهای کلی برای حکومت ارائه داده است که بر اساس آن، شکل حکومت متناسب با شرایط زمان و مکان طراحی میشود. نوع حکومتی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر اساس نظریه ولایت فقیه و متناسب با مقتضیات زمانه تجویز شد، «جمهوری اسلامی» نام دارد؛ واژۀ «جمهوری» ناظر بر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود است و واژۀ «اسلامی» مشروعیت الهی نظام و التزام به احکام شرع را نشان میدهد. صاحبنظران معتقدند که بر خلاف برخی تصورات، جمهوریبودن و اسلامیبودن نظام با یکدیگر تعارض ندارند، بلکه اسلامیبودن ناظر بر مشروعیت الهی حکومت و جمهوریبودن ناظر بر مقبولیت مردمی آن است | از منظر پژوهشگران، اسلام چارچوبهای کلی برای حکومت ارائه داده است که بر اساس آن، شکل حکومت متناسب با شرایط زمان و مکان طراحی میشود. نوع حکومتی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر اساس نظریه ولایت فقیه و متناسب با مقتضیات زمانه تجویز شد، «جمهوری اسلامی» نام دارد؛ واژۀ «جمهوری» ناظر بر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود است و واژۀ «اسلامی» مشروعیت الهی نظام و التزام به احکام شرع را نشان میدهد. صاحبنظران معتقدند که بر خلاف برخی تصورات، جمهوریبودن و اسلامیبودن نظام با یکدیگر تعارض ندارند، بلکه اسلامیبودن ناظر بر مشروعیت الهی حکومت و جمهوریبودن ناظر بر مقبولیت مردمی آن است.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص234-239؛ [https://clr.modares.ac.ir/article_14014_2bd0715ad6441bfe81c6644c0c500205.pdf دبیرنیا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، 1397ش، ص88-100.]</ref> از منظر سید علی خامنهای، نظام جمهوری اسلامی از نظر محتوا و اهداف نیز بر اصولی چون عدالتطلبی، استکبارستیزی، وحدت دین و سیاست، مردمسالاری دینی و توجه ویژه به مستضعفان استوار است. در این دیدگاه، جمهوری اسلامی افزون بر تأمین خواستههای مادی، فلسفه وجودی خود را انسانسازی، گسترش معنویت و ایجاد تمدن اسلامی میداند.<ref>«دیدگاه رهبر انقلاب درباره تفاوت نظام جمهوری اسلامی با دیگر نظامها»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: </ref> | ||
=== ساختار === | === ساختار === | ||
| خط ۱۰۵: | خط ۱۰۵: | ||
=== تفاوت با سایر جمهوریها === | === تفاوت با سایر جمهوریها === | ||
بر اساس دیدگاه صاحبنظران، جمهوری اسلامی الگویی مستقل و تأسیسی‑تلفیقی است که در عین برخورداری از برخی وجوه مشترک با جمهوریهای دموکراتیک مانند انتخاب مردم و مشارکت آنان در اداره امور، تفاوتهای بنیادینی با آنها دارد. برای مثال در جمهوری صرف یا دموکراتیک غربی، حاکمیت مطلق از آن مردم دانسته شده و قانون صرفاً مبتنی بر ارادۀ اکثریت و قرارداد اجتماعی است، در حالی که در جمهوری اسلامی، حاکمیت از آن خداوند بوده و مردم پس از پذیرش اسلام بهعنوان مکتب، در چارچوب شریعت حق تعیین سرنوشت دارند. همچنین دموکراسی غربی مبتنی بر جدایی دین از سیاست و گسست از ارزشهای فرامادی است، اما جمهوری اسلامی بر وحدت دین و سیاست، اجرای عدالت اجتماعی، استکبارستیزی و تحقق ارزشهای الهی در عرصه حکمرانی استوار است. همچنین جمهوری اسلامی در عین بهرهمندی از دستاوردهای عقلی و تجارب بشری، قرائتی بومی و دینی از مردمسالاری را ارائه میدهد که در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی ایران «مردمسالاری دینی» نامیده میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101655/%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%84%D9%81%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C فوزی، «الگوی تاسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالشهای نظری»، 1378ش، ص285-293.]</ref> | |||
از | |||
== دین و مذهب رسمی == | == دین و مذهب رسمی == | ||
| خط ۱۹۳: | خط ۱۹۱: | ||
* «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وبسایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1402ش. | * «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وبسایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1402ش. | ||
* فاضلینیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعهشناسی، 1386ش. | * فاضلینیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعهشناسی، 1386ش. | ||
* فوزی، یحیی، «الگوی تاسیسی تلفیقی «جمهوری اسلامی و چالشهای نظری، مجلۀ پژوهشنامیۀ متین، شمارۀ 3-4، 1378ش. | |||
* «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1402ش. | * «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1402ش. | ||
* قاضى شریعت پناهى، ابوالفضل؛ حقوق اساسى و نهادهاى سیاسى، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1368ش. | * قاضى شریعت پناهى، ابوالفضل؛ حقوق اساسى و نهادهاى سیاسى، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1368ش. | ||
