|
|
| خط ۴۱: |
خط ۴۱: |
| === ساختار === | | === ساختار === |
| ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران بر خلاف نظریۀ کلاسیک تفکیک قوا که فاقد عامل هماهنگکنندۀ فراقوهای است،<ref>با همین یک خط نطفه ضد شناختی را کاشتید. یعنی در نظریه تفکیک قوای کلاسیک هیچ فرا قوای وجود ندارد. تفکیک قوا در هر کشور به حسبه است. </ref> هرم قدرت در نقطۀ رأس نظام به ولایتفقیه منتهی میشود که ضمن استقلال قوای سهگانۀ مقننه، مجریه و قضائیه وحدت و هماهنگی میان آنها را تأمین میکند. مجلس شورای اسلامی در این ساختار نه بهعنوان منشأ مشروعیت قوانین (که از آن خداوند و سپس ولیفقیه است)، بلکه بهعنوان ابزاری برای کشف مصلحت، جلب مشارکت عمومی و آموزش سیاسی جامعه عمل میکند. رأی مجلس شورای اسلامی هرچند میتواند در تصمیمسازی مؤثر باشد، اما قانونیت نهایی به امضای ولیفقیه میرسد. به باور صاحبنظران این رویکرد، ضمن حفظ انسجام ملی، از تمرکز قدرت مطلق و نیز از بحرانهای ناشی از نبود هماهنگی میان قوا جلوگیری کرده و نظامی متعادل و واقعبینانه ارائه میدهد.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص276-297.</ref> نهادهای مختلف در ساختار نظام جمهوری اسلامی و وظایف آن بهطور خلاصه در جدول ذیل آمده است: | | ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران بر خلاف نظریۀ کلاسیک تفکیک قوا که فاقد عامل هماهنگکنندۀ فراقوهای است،<ref>با همین یک خط نطفه ضد شناختی را کاشتید. یعنی در نظریه تفکیک قوای کلاسیک هیچ فرا قوای وجود ندارد. تفکیک قوا در هر کشور به حسبه است. </ref> هرم قدرت در نقطۀ رأس نظام به ولایتفقیه منتهی میشود که ضمن استقلال قوای سهگانۀ مقننه، مجریه و قضائیه وحدت و هماهنگی میان آنها را تأمین میکند. مجلس شورای اسلامی در این ساختار نه بهعنوان منشأ مشروعیت قوانین (که از آن خداوند و سپس ولیفقیه است)، بلکه بهعنوان ابزاری برای کشف مصلحت، جلب مشارکت عمومی و آموزش سیاسی جامعه عمل میکند. رأی مجلس شورای اسلامی هرچند میتواند در تصمیمسازی مؤثر باشد، اما قانونیت نهایی به امضای ولیفقیه میرسد. به باور صاحبنظران این رویکرد، ضمن حفظ انسجام ملی، از تمرکز قدرت مطلق و نیز از بحرانهای ناشی از نبود هماهنگی میان قوا جلوگیری کرده و نظامی متعادل و واقعبینانه ارائه میدهد.<ref>مصباح یزدی، حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص276-297.</ref> نهادهای مختلف در ساختار نظام جمهوری اسلامی و وظایف آن بهطور خلاصه در جدول ذیل آمده است: |
| {| class="wikitable"
| | |
| !'''نهاد'''
| | * '''رهبری:''' عالیترین مقام رسمی و فرمانده کل قوا، برگزیده خبرگان، با اختیارات تعیین سیاستهای کلی، نظارت بر قوا، فرماندهی نیروهای مسلح، حل اختلاف قوا، تنفیذ و عزل رئیسجمهور و عفو محکومان.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم : رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> |
| !'''ترکیب/ارکان داخلی'''
| | * '''مجلس خبرگان رهبری:''' مرکب از مجتهدان منتخب مردم، مسئول انتخاب، نظارت و عزل رهبر؛<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.</ref> |
| !'''نحوه انتخاب / انتصاب'''
| | * '''شورای موقت رهبری:''' مرکب از رئیسجمهور، رئیس قوه قضائیه و یک فقیه از شورای نگهبان، انجام وظایف رهبری تا انتخاب رهبر جدید؛<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.</ref> |
| !'''وظایف و اختیارات کلیدی'''
| | * '''قوه مقننه:''' مجلس شورای اسلامی (به همراه نمایندگان اقلیتهای دینی) با انتخابات مستقیم مردم، متصدی قانونگذاری، نظارت بر مجریه، تحقیق و تفحص و استیضاح؛<ref name=":2">[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم : قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> |
| |-
| | * '''قوه مجریه:''' به ریاست رئیسجمهور منتخب مردم، مسئول اجرای قانون اساسی و اداره امور اجرایی کشور؛<ref>«قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم: قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.</ref> |
| !رهبری (ولایت فقیه)
| | * '''قوه قضائیه:''' به ریاست رئیس منصوب رهبری، متصدی رسیدگی به دعاوی، احیای حقوق عامه، مجازات مجرمان و نظارت بر اجرای قوانین؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133636 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل یازدهم: قوه قضائیه - اصل ۱۵۶ الی ۱۷۴»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> |
| | فقیه عادل، با تقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر
| | * '''شورای نگهبان:''' دوازده عضو؛ شش فقیه منصوب رهبری و شش حقوقدان معرفی رئیس قوه قضائیه با رأی مجلس، مسئول تطبیق مصوبات مجلس با موازین اسلام و قانون اساسی؛<ref name=":3">[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> |
| |برگزیدۀ مجلس خبرگان رهبری
| | * '''مجمع تشخیص مصلحت نظام:''' اعضای منصوب رهبری، مسئول حل اختلاف بین مجلس و شورای نگهبان و مشورت به رهبری در تعیین سیاستهای کلی؛<ref name=":3" /> |
| |فرماندهی کل قوا، نظارت بر قوای سهگانه، تعیین سیاستهای کلی نظام پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت، نظارت بر حسن اجرای سیاستها، فرمان همهپرسی، اعلام جنگ و صلح و بسیج نیروها، نصب و عزل فقهای شورای نگهبان، عالیترین مقام قوه قضائیه، رییس سازمان صداوسیما، رییس ستاد مشترک، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و فرماندهان عالی نیروهای نظامی و انتظامی، حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سهگانه، حل معضلات نظام از طریق مجمع تشخیص مصلحت، امضای حکم ریاستجمهوری، عزل رییسجمهور در موارد قانونی، عفو یا تخفیف مجازات محکومان به پیشنهاد رییس قوه قضائیه، و تفویض بخشی از اختیارات به شخص دیگر<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133631 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم : رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
| | * '''نیروهای مسلح:''' شامل ارتش، سپاه و نیروی انتظامی با فرماندهان منصوب رهبری، مسئول پاسداری از استقلال، تمامیت ارضی و دستاوردهای انقلاب؛<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص153-156.</ref> |
| |-
| | * '''سازمان صدا و سیما:''' با رئیس منصوب رهبری، متصدی تأمین آزادی بیان در چارچوب موازین اسلامی و مصالح کشور؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> |
| ![[مجلس خبرگان رهبری]]
| | * '''شوراهای محلی:''' اعضای منتخب مستقیم مردم در سطوح روستا، بخش، شهر، شهرستان و استان، مسئول اداره امور محلی با نظارت عالی؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> |
| |مجتهدان و علمای طراز اول سراسر کشور
| | * '''شورای عالی امنیت ملی:''' به ریاست رئیسجمهور، مسئول تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی و هماهنگی فعالیتهای مرتبط با امنیت ملی.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> |
| |انتخابات مستقیم مردم
| |
| |انتخاب رهبر، نظارت بر اعمال و بقای شرایط رهبری، عزل رهبر در صورت ناتوانی<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.</ref>
| |
| |-
| |
| ![[شورای موقت رهبری]]
| |
| |رییسجمهور، رییس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان
| |
| |تشکیل بهصورت خودکار پس از فوت، کنارهگیری یا عزل رهبر
| |
| |انجام وظایف رهبری تا زمان تعیین رهبر جدید توسط مجلس خبرگان<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.</ref>
| |
| |-
| |
| !قوه مقننه
| |
| |مجلس شورای اسلامی بهاضافه اقلیتهای دینی (زرتشتیان، کلیمیان، مسیحیان آشوری و کلدانی: یک نماینده؛ مسیحیان ارمنی جنوب و شمال: هر کدام یک نماینده)
| |
| |انتخابات مستقیم مردم؛<ref>«قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم: قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.</ref> پس از همهپرسی ۱۳۶۸ش، هر ده سال حداکثر ۲۰ نماینده قابل افزایش است<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/7607/1/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «در مورد مجلس شورای اسلامی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وبسایت تابناک.]</ref>
| |
| |قانونگذاری، نظارت بر قوه مجریه، تحقیق و تفحص، استیضاح وزرا و رییسجمهور<ref name=":2">[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم : قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
| |
| |-
| |
| !قوه مجریه
| |
| |به ریاست رییسجمهور، هیأت وزیران، سازمانها و نهادهای اجرایی کشور
| |
| |رییسجمهور با رأی مستقیم مردم و وزیران با رأی اعتماد مجلس
| |
| |اجرای قانون اساسی، تنظیم روابط قوای سهگانه (به جز امور مربوط به رهبری)، ریاست قوه مجریه، اداره امور اجرایی کشور
| |
| شرایط رییسجمهور: ایرانیالاصل بودن، مدیر و مدبربودن، حسن سابقه و امانت و تقوی، ایمان و اعتقاد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133633 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم : قوه مجریه - اصل ۱۱۳ الی ۱۵۱»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
| |
| |-
| |
| !قوه قضائیه
| |
| |رییس قوه قضائیه، دیوان عالی کشور، دیوان عدالت اداری، دادگاهها و دادسراها
| |
| |رییس قوه قضائیه توسط رهبری از میان مجتهدان عادل و آگاه به امور قضایی (برای مدت ۵ سال) منصوب میشود
| |
| |رسیدگی به شکایات، حل و فصل دعاوی، احیای حقوق عامه، نظارت بر حسن اجرای قوانین، کشف جرم، مجازات مجرمان، پیشگیری از وقوع جرم، نظارت بر اجرای صحیح قوانین (دیوان عالی)، ایجاد وحدت رویه قضایی، رسیدگی به شکایات از مأموران و نهادهای دولتی (دیوان عدالت اداری)<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133636 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل یازدهم: قوه قضائیه - اصل ۱۵۶ الی ۱۷۴»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
| |
| |-
| |
| !شورای نگهبان
| |
| |۱۲ عضو: ۶ فقیه (منصوب رهبری) و ۶ حقوقدان (معرفی رییس قوه قضائیه با رأی مجلس)
| |
| |ترکیبی از انتصاب رهبری و انتخاب غیرمستقیم (حقوقدانان با رأی نمایندگان مجلس)
| |
| |بررسی مصوبات مجلس از نظر انطباق با موازین اسلام و قانون اساسی (مجلس بدون تأیید شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد)<ref name=":3">[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133626 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
| |
| |-
| |
| !مجمع تشخیص مصلحت نظام
| |
| |اعضای حقیقی و حقوقی به دستور رهبری
| |
| |انتصاب توسط رهبری
| |
| |تشخیص مصلحت نظام در موارد اختلاف میان مجلس و شورای نگهبان، مشورت به رهبری در تعیین سیاستهای کلی نظام<ref name=":3" />
| |
| |-
| |
| !نیروهای مسلح
| |
| |ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروی انتظامی
| |
| |فرماندهان عالی توسط رهبری منصوب میشوند
| |
| |پاسداری از استقلال، تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی (ارتش مکتبی و مردمی)؛ نگهبانی از انقلاب و دستاوردهای آن (سپاه)؛ استقرار پایگاه نظامی خارجی ممنوع؛ عدم پذیرش افراد خارجی در عضویت<ref>جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص153-156.</ref>
| |
| |-
| |
| !سازمان صدا و سیما
| |
| |رییس سازمان، شورای نظارت (نمایندگان رییسجمهور، رییس قوه قضائیه و مجلس، هرکدام دو نفر)
| |
| |رییس سازمان توسط رهبری نصب و عزل میشود
| |
| |تأمین آزادی بیان و نشر افکار با رعایت موازین اسلامی و مصالح کشور؛ نظارت شورای مرکب بر سازمان<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
| |
| |-
| |
| !شوراهای محلی
| |
| |شورای ده، بخش، شهر، شهرستان و استان
| |
| |اعضا با انتخابات مستقیم مردم همان محل انتخاب میشوند
| |
| |اداره امور روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان با نظارت؛ تصمیمات نباید مخالف موازین اسلام و قوانین کشور باشد<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
| |
| |-
| |
| !شورای عالی امنیت ملی
| |
| |به ریاست رییسجمهور، ترکیب مشخص بر اساس قانون
| |
| |رییس با سمت (رییسجمهور)؛ سایر اعضا بر اساس قانون
| |
| |تعیین سیاستهای دفاعی-امنیتی کشور، هماهنگی فعالیتهای سیاسی، اطلاعاتی، اجتماعی و فرهنگی مرتبط با امنیت ملی، بهرهگیری از امکانات کشور برای مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref>
| |
| |}
| |
|
| |
|
| === تفاوت با سایر جمهوریهای اسلامی === | | === تفاوت با سایر جمهوریهای اسلامی === |
