آناهیتا: تفاوت میان نسخه‌ها

'''آناهیتا'''، ایزدبانوی اسطوره‌ای در ایران باستان است که از او با عنوان «الههٔ آب‌ها» نیز یاد می‌شود. آناهیتا در باور ایرانیان، پاسدار چشمه‌ها و باران و نماد پاکی، طهارت، باروری، عشق و توجه به زن به‌عنوان خاستگاه [[خانواده]] و جامعهٔ انسانی بوده است. آناهیتا در فرهنگ باستانی ایران، در جایگاه خدایی نبوده است، بلکه الهه‌ای است در رتبهٔ فرشتگان که اختیار آب را در کنترل دارد و در عین حال، انگاره‌ای موعودگرایانه است که پایان روشنی از تاریخ، ترسیم می‌کند. آناهیتا در قالب استعاره‌ها و تمثیل‌های مختلف پیرامون [[آب]] در سبک زندگی جریان داشته و ادیان توحیدی ایران نیز به جنگ آن نرفته، بلکه با زدودن انگاره‌های شرک‌آلود، آن را در قالب مفهوم توحیدی بازتولید کرده‌اند.

آناهیتا، یکی از ارجمندترین ایزدبانوان ایران باستان با نام اصلی «اَردَوی‌سورهَ آناهیتا»<ref>arǝdvī sura anāhītā.</ref> است. این نام ترکیبی از کلمات «اَرِدوی»<ref>Arədvī</ref> به معنای رطوبت، برکت و حاصل‌خیزی است که با لفظ «سورهَ»<ref>Sūrā</ref> یا «سورا» به معنای قوی و توانا و «آناهیتا» به معنای پاکی و طهارت همراه شده است. همچنین، برخی بر این باورند که اردوی نام یک رود افسانه‌ای بوده که آبی از جنس مینوی داشته، از مرتفع‌ترین قلهٔ البرز سرچشمه گرفته و هزاران رود و دریا از آن منشعب می‌شده‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/figures/191732-the-goddes-of-water-anahita/ گودرزی، «الهۀ آناهیتا کیست/ همه چیز دربارۀ اسطوره و ایزدبانوی آب»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

کارشناسان بر این باورند که پیشینهٔ باور به ایزدبانوی آب، به دوره‌های پیش از زرتشت می‌رسد. برخی این قدمت را به هزارهٔ دوم پیش از میلاد نسبت داده‌اند. آناهیتا، در ابتدا از ایزدان کهن آریایی بوده که در چشم زرتشتیان، دیو تلقی شده و تا زمان پادشاهی اردشیر دوم و براساس ضرورت‌های فرهنگی آن زمان، او را به ایزدکدهٔ زرتشتیان پیوند می‌زند.<ref>[https://sepandarmaz.ir/آناهیتا-ایزدبانوی-آب/ کاوه، «آناهیتا، ایزدبانوی آب»، وب‌سایت سپندارمذ.]</ref> بسیاری بر این باورند که معضل خشکسالی در ایران که از گذشته‌های دور همواره با مردمان این سرزمین دست به گریبان بوده، ایرانیان را بر آن داشت تا به الههٔ آناهیتا باور داشته باشند.<ref>[https://abin.ir/mag/article/اناهیتا-الهه-اب-در-ایران-باستان «آناهیتا الهۀ آب در ایران باستان»، وب‌سایت آبین.]</ref>

در منابع تاریخی آمده است که مردمانی در سرزمین‌های مجاور ایران، از جمله ارمنستان نیز برای آناهیتا قربانی کرده و شهرها و معابدی را برای او بنا کرده بودند. مردم ارمنستان، الههٔ آناهیتا را دختر اورمزد بزرگ، بانوی شکوهمند و مادر تمامی دانش‌ها می‌دانستند. پس از آن، آیین ناهیدپرستی که بسیاری آن را همان آناهیتا می‌دانند، به سایر کشورها مانند بابل نیز منتقل شد. در بابل، آناهیتا را هم‌ردیف با ایشتار (خدای جنگ و عشق) و در هند او را هم‌ردیف با سرسوتی (خدای آب) می‌دانستند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

مورخان معتقدند که اعتبار این ایزدبانو، در دورهٔ هخامنشیان و به‌ویژه در دورهٔ پادشاهی اردشیر دوم به اوج خود رسید. آناهیتا در آن روزگار، مظهر و نماد سه نیروی روحانی، جنگاوری و تولید بود. در این دوران، معابد مختلفی برای آناهیتا در شهرهای مختلفی همچون همدان و شوش ساخته شد. همچنین، در دورهٔ هخامنشیان، ناهید به‌همراه هرمزد و مهر، از جمله ایزدان سه‌گانهٔ بسیار مهم بودند.<ref>Boyce, “Anāhīd”, Vol. I, Fasc. 9, 2011, P48.</ref>

اعتبار آناهیتا در دورهٔ اشکانیان نیز ادامه داشت و تاج‌گذاری پادشاهان در معابد آناهیتا انجام می‌شد. نام خاص «آب‌ناهید» برای نخستین‌بار در این دوره برای زنان درباری به کار گرفته شد.<ref>Boyce, “Anāhīd”, Vol. I, Fasc. 9, 2011, P48.</ref> از این دوران سکه‌های بسیاری برجای‌مانده که تصاویری از آناهیتا بر آنها حک شده است. همچنین، معابد دیگری در شهرهای بیشاپور، آذربایجان، هگمتانه و کنگاور برای آناهیتا ساخته شد.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> در شهر ری، کنار چشمه‌ای بر فراز کوه، آرامگاهی به‌نام شهربانو یا بانوی سرزمین، بنا شد که هم‌اکنون نیز با نام بی‌بی شهربانو، میان ایرانیان مشهور است. نام بی‌بی شهربانو، همسر [[امام حسین]] و مادر زین‌العابدین، چهارمین امام [[شیعه|شیعیان]]، نشانهٔ پیوند مذهبی شیعیان ایرانی با مفاهیم بی‌بی و شهربانو است.<ref>[https://www.destinationiran.com/fa/نیایش-آناهیتا.htm «نیایش آناهیتا (ناهید)؛ ایزدبانوی آب و مادر تمام دانش‌ها»، وب‌سایت دستی بر ایران.]</ref>

اسلام با شرک و مظاهر آن مخالف است؛ در این دوران از ساختن هر نوع پرستشگاهی که نمود شرک باشد، منع شد. اسلام، آناهیتا یا الههٔ آب را از تفسیرهای نادرست فرهنگی و مشرکانهٔ آن بیرون کرده و در چارچوب تفکر توحیدی بازتعریف کرد؛ تقدس‌بخشی به آب،<ref>[https://www.sid.ir/paper/870485/fa علیزاده نمدمال، «تقدس آب، نگاهی مشترک در ادیان الهی»، 1393ش، ص1.]</ref> رحمت‌انگاری باران،<ref>[https://vista.ir/w/a/16/1pd5r «باران رحمت الهی»، وب‌سایت ویستا.]</ref> روشنایی دانستن آب و معرفی آب به‌عنوان مایهٔ حیات،<ref>[https://quran.inoor.ir/fa/ayah/21/30/ سورۀ نبأ، آیۀ 30.]</ref> ازجمله مصادیق آن هستند.

آب، در طول تاریخ بشر، همواره نمادی از سازندگی، جریان داشتن زندگی، پاکی، طهارت و آبادانی بوده است. آب را همچنین به‌عنوان یکی از چهار عنصر اصلی تشکیل‌دهندهٔ حیات می‌شناسند. در اساطیر ایرانی، آب را دومین مخلوق جهان و خلق‌شده توسط اهورامزدا می‌دانستند که از جنوب البرز به تمامی جهان راه یافته است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/goddess-anahita02-goddesses.html «الهۀ آناهیتا از ایزدبانوان ایران باستان معروف به الهۀ آب»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> اهمیت آب، میان ایرانیان چنان بالا بود که برای آن رب‌النوعی را برگزیده و آن را آناهیتا نامیدند. البته اهمیت آن فراتر از آن چیزی بوده است که برخی اندیشمندان مدرن، صرفاً از منظر نقش‌آفرینی آن در ارتباط با زندگی دنیوی و مالکیت تولید بحث کرده و تمدن آسیایی را تمدن مبتنی بر آب معرفی کرده‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/figures/191732-the-goddes-of-water-anahita/ گودرزی، «الهۀ آناهیتا کیست/ همه چیز دربارۀ اسطوره و ایزدبانوی آب»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

# تاج هشت‌پر: این نماد که در اوستا نیز به آن اشاره شده، در حکاکی‌های ایران باستان در کنار تصاویر پادشاهان و قهرمانان نیز دیده می‌شود.

# انار: ایرانیان، انار را به‌دلیل زیاد بودن تعداد دانه‌ها و بارور بودن آن، نمادی از آناهیتا می‌دانستند. به‌همین دلیل، آنها، در جشن‌هایی که با آب پیوند داشت، انار را تزئین کرده و هدیه می‌دادند.

# نیلوفر: گل نیلوفر در دل آب‌ها می‌روید. به‌همین دلیل، آن را همتای ایزدبانوی آب می‌خواندند.. میان مردم ایران، نیلوفر، نماد زندگی و آفرینش است.<ref>دادور و منصوری، درآمدی بر اسطوره‌ها و نمادهای ایران در عهد باستان، 1385ش، ص105.</ref>

# [[کودک]]: در بیشتر آثار هنری که تصویر آناهیتا را شامل می‌شوند، تصویر یک نوزاد یا کودک نیز وجود دارد. نوزاد یا کودک در ایران باستان، نماد تولد، رشد، زایندگی و باروری بوده است. این نماد همچنین، بیانگر مهر مادری بوده و فرزند را به‌عنوان برکت و حاصل معرفی می‌کند نه هزینه و مخل آسایش.

# در بندهش، آناهیتا را پدر و مادر آب‌ها معرفی کرده‌اند که هرمز او را ستوده و شخصیت‌های اساطیری و قهرمانانی همچون جمشید، فریدون و هوشنگ برای او قربانی کرده‌اند.