دارچین

دارچین

دارچین دارچین

دارچین؛ داروی گیاهی و ادویهٔ معطر.

دارچین، ادویه‌ای با پیشینه کهن و از پوست خشک‌شده شاخه‌های درختی همیشه‌سبز است که در مناطق گرمسیری مانند سریلانکا، چین و هندوستان رشد می‌کند. این گیاه، علاوه‌بر عطر و طعم مطبوع در خوراک‌ها، دارای خواص درمانی فراوانی است؛ از تقویت معده و قلب و درمان سرفه گرفته تا محافظت مغز و کاهش خطر آلزایمر. دارچین در فرهنگ غذایی ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد و در چای، شله‌زرد، حلیم و غذاهای آیینی و نذری به کار می‌رود و ترکیب آن با عسل، زیره و زنجبیل نیز خواص دارویی متنوعی دارد. این ادویه نه‌تنها خوراکی، بلکه دارویی با ارزش و نمادی از سنت و فرهنگ ایرانی است.

معرفی

پرورش بوته دارچین در گلخانه

پرورش بوته دارچین در گلخانه

دارچین، پوست خشک‌شدهٔ شاخه‌های درختی همیشه‌سبز است که ارتفاع آن تا ۷ متر می‌رسد و از تمام قسمت‌های آن بوی خوشی استشمام می‌شود. این درخت عمدتاً در مناطق گرمسیری، به‌ویژه چین، هند و به‌طور خاص سریلانکا می‌روید و دارای گل‌های خوشه‌ای سفید است. برای تهیهٔ دارچین، شاخه‌های تازه و بلند درخت را پیش از آن که سخت شوند، بریده و چند روز زیر نور آفتاب قرار می‌دهند. پس از جدا شدن و پیچیده شدن پوست رویهٔ شاخه‌ها، پوسته‌ها را جدا می‌کنند.

دارچین به‌عنوان یک ادویهٔ معطر یا داروی گیاهی به کار می‌رود و به‌صورت تکه‌های چوبی نازک یا پودر شده در خوراک‌ها استفاده می‌شود. واژهٔ دارچین در عربی: دارصینی، در ارمنی: دری چنیگ، و در زبان فارسی: داری چنیگ، تلفظ می‌شود. این گیاه در هند، لالجین و در اندونزی، کایومانیس به معنی چوب شیرین، نام دارد.

پیشینه

دارچین از ادویه‌هایی است که از دیرباز مورد استفاده بشر بوده است. آثاری از این گیاه، در مقابر عهد فراعنه در مصر و در عهد عتیق دیده شده است. محققان گذشته، در کتب داروشناسی کهن نیز به بررسی این داروی گیاهی و فواید طبی و خوراکی آن پرداخته‌اند. برای مثال ابومنصور موفق هروی، بخشی از کتاب داروشناسی خود را به دارچین اختصاص داده است. ابن‌سینا، دارچین را به چند دستهٔ خوب یا سیاه، سفید، مایل به سبز، دروغین و زنگی تقسیم کرده است.

برداشت دارچین

برداشت دارچین

خواص درمانی

برای دارچین فواید طبی زیادی را عنوان می‌کنند، ازجمله: برخورداری از طبیعت گرم و شادی‌بخش، افزایش قدرت دید و تقویت چشم، رفع درد رحم و رعشه، تقویت معده و قلب، خشک کردن جراحات، بهبود درد مفاصل، پادزهر حشرات موذی، مداوای اگزما، رفع لرزه مفاصل، زکام سر و پالایش دماغ، رفع درد گوش، درمان آب‌مروارید چشم، درمان سرفه و پاک‌سازی سینه، تقویت کبد و معده.

همچنین، ترکیب دارچین و زیره را برای علاج بواسیر، ترکیب آن با روغن زیتون، موم و زرده تخم‌مرغ را برای درمان کلیه و نیز ترکیب دارچین و زنجبیل را برای درمان نفخ و درد مفاصل مؤثر می‌دانند. تحقیقات در رابطه با فواید این گیاه دارویی هنوز پابرجا است و دانشمندان در تحقیقات خود ثابت کرده‌اند که دارچین، حاوی ترکیبات عالی برای محافظت از مغز است که ضمن ممانعت از تجمع پروتئین آسیب‌رسان در مغز، از بروز آلزایمر در افراد جلوگیری می‌کند. همچنین ترکیب دارچین و عسل برای درمان چاقی مؤثر است زیرا از یک طرف، اشتها را کاهش می‌دهد و از طرف دیگر چربی‌سوز است. از دیگر آثار طبی دارچین، خاصیت ضددیابتی آن است.

کاربرد در فرهنگ غذایی ایران

برداشت دارچین در تیهاگودا، جنوب کلمبو، پایتخت سریلانکا

برداشت دارچین در تیهاگودا، شهری کوچک در ۱۶۰ کیلومتری جنوب کلمبو، پایتخت سریلانکا

چای دارچین که از ترکیب دارچین و چای حاصل می‌شود از قدیم میان ایرانیان محبوبیت داشته است. در بساط چای‌خانه‌ها و قهوه‌خانه‌ها، این ادویهٔ خوش‌بو و شادی‌بخش همواره پرطرفدار بوده است. استفاده از دارچین در تزئین شله‌زرد، حلیم و سایر غذاهای نذری و آیینی نیز کاربرد دارد؛ ازجمله اینکه در مراسم بزرگداشت پیشوایان دینی، زنان ایرانی، اسامی آن امام یا امام‌زاده را با دارچین روی نذری‌های خود می‌نویسند. علاوه بر آن، نوعی غذا به نام آرد روغن، میان عشایر ایران مرسوم است که از دارچین درست می‌شود. آش آبادانی میبدی‌ها، رنگینک، نوعی حلوای نذری و بسیاری از غذاهای مشهور ایرانی با استفاده از دارچین، خوش‌رنگ، معطر و زیبا می‌شوند.

منابع

• ابن‌سینا، قانون، ترجمهٔ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۷۰ش.
• ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، به‌تحقیق احمد بهمن‌یار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
• باورچی بغدادی، محمدعلی، «کارنامه، در باب طباخی و صنعت آن»، کارنامه و مادة الحیاة (متن دو رساله در آشپزی از دورهٔ صفوی)، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، سروش، ۱۳۶۰ش.
• پایندهٔ لنگرودی، محمود، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۵ش.
• توکلی، غلامرضا، ایل باصری از ترناس تا لَهباز، تهران، هفت، ۱۳۷۹ش.
• جانب‌اللهی، محمدسعید، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، تهران، گنجینه هنر، ۱۳۸۵ش.
• جرجانی، اسماعیل، ذخیرهٔ خوارزمشاهی، به‌تحقیق محمدرضا محرری، تهران، دانشگاه علوم پزشکی ایران، ۱۳۸۲ش.
• «خواص چوب دارچین چیست؟»، وب‌سایت زغفران توکلی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ش.
• شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمهٔ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵–۱۳۳۶ش.
• عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• غافقی، احمد، جامع‌المفردات، به انتخاب ابن‌عبری، به‌تحقیق ماکس مایرهف و جورجی صبحی، قاهره، بی‌نا، ۱۹۴۰م.
• قندهاری یزدی، امیرپویا و دیگران، «مروری بر خواص دارویی و کاربردی دارچین»، نشریه داروهای گیاهی، دوره ۵، شماره ۳، ۱۳۹۳ش.
• کاسانی، ابوبکر، ترجمه و تحریر کهن فارسی الصیدنهٔ بیرونی، به‌تحقیق منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۸ش.
• فلاندن، اوژن، سفرنامه، ترجمهٔ حسین نورصادقی، تهران، اشراقی، ۱۳۵۶ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ مهر ۱۴۰۰ش.
• مظلوم‌زاده، محمدمهدی، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، تهران، کازرونیه، ۱۳۸۳ش.
• Hübschmann, Heinrich, Armenische Grammatik, Leipzig, 1895.