نظام جمهوری اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

== مفهوم‌شناسی ==

ظام واژۀ عربی بوده و در معنای لغوی، به نظم، آراستگی، سامان و واسطه‌ای که باعث استواری یک چیز می‌شود، اشاره دارد،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85/ دهخدا،  فرهنگ فارسی  دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وب‌سایت آبادیس.]</ref> اما در علوم سیاسی به مجموعه دستگاه‌ها و نهادهایی گفته می‌شود که در درون حکومت با یکدیگر روابط متقابل دارند<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/587797-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA حجاریان، «نظام چیست؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref> و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال می‌کنند.<ref>[https://en.civilica.com/note/7988/ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وب‌سایت سیلویکا.]</ref> جمهوری از مادۀ جمهور به‌معنای تودۀ مردم<ref>* انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضى شریعت پناهى، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و به‌صورت موقت قرار دارند<ref>جعفرى لنگرودى، ترمینولوژى حقوق، 1367ش، ص199؛ پیش‌نویس بحث:نظام جمهوری اسلامی ایران؛ آشورى، دانشنامه سیاسى، 1370ش، ص111.</ref> و ارکان آن عبارت است از انتخابی‌بودن رئیس حکومت، محدود و موقت‌بودن م‌مدت زمامداری، غیرموروثی‌بودن و مسئول بودن رئیس حکومت.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران،  1389ش، ص481</ref> ترکیب این دو مفهوم در «نظام جمهوری اسلامی ایران» معنای خاصی یافته است: مجموعه‌ای منسجم و درهم‌تنیدۀ از نهادها و ساختارهای حکومتی که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدت‌دار استوار است، و در عین حال مشروعیت، قوانین و جهت‌گیری‌های کلان خود را از مبانی، احکام و ارزش‌های دین اسلام می‌گیرد.<ref>فاضلی‌نیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref> قانون اساسی نیز این نظام را حکومتی معرفی می‌کند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روح‌الله خمینی، به آن رأی مثبت داده‌اند.<ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص42.</ref>

== تاریخچه ==

اندیشۀ حکومت اسلامی ریشه در تفکر سیاسی سده‌های نخستین اسلام دارد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.</ref> قرآن کریم حکومت را از آن خداوند می‌داند و این حق را به پیامبران واگذار کرده است.<ref>سورۀ انعام، آیۀ ۵۷؛ سورۀ یوسف، آیۀ ۴۰ و ۶۷.</ref> به‌گواهی تاریخ پیامبر اسلام پس از هجرت به مدینه، نخستین دولت اسلامی را با تدوین پیمان‌نامه تشکیل داد که در آن، همزیستی مسالمت‌آمیز گروه‌های قومی، مذهبی و نژادی با برابری در حقوق و تکالیف، به جای برتری‌های قبیله‌ای جاهلی، مبنا قرار گرفت.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/109858/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%22%D8%B5%22%D8%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D9%87%E2%80%8C-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «پیامبر (ص)، ارتباطات در مدینه‌ النبی و آموزه‌ های نخستین حاکمیت اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> سید روح‌الله خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشه تازه‌ای نیست، بلکه از صدر اسلام مطرح بوده، اما غفلت مسلمانان و دست‌های استعمار در سده‌های اخیر مانع تحقق آن شد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.

پیشینۀ طرح نظام جمهوری در ایران به دورۀ پهلوی اول<ref>سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، بی‌تا، ص۲۱.</ref> و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمی‌گردد، اما آن طرح‌ها به‌دلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.<ref>ملک‌افضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.</ref> ایده جمهوری اسلامی نخستین‌بار در مهر ۱۳۵۷ش توسط [[سید روح‌الله خمینی]]<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج3، ص514-515.</ref> با تأکید بر دو رکن محوریت اسلام و رأی مردم مطرح شد.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج6، ص358، 388، 428 و 433. 

</ref> در برابر پیشنهاد عناوینی چون جمهوری دموکراتیک یا جمهوری خلق از سوی گروه‌های چپ و لیبرال، وی الگوهای غربی را رد کرد و خواستار استقرار این نظام «بدون یک کلمه کم یا زیاد» شد.<ref>خامنه‌ای، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، 1360ش، ص۶۷–۶۸؛ [[فوزی، «الگوی تاسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالش‌های نظری»، 1378ش، ص285-293.]]</ref> در نهایت، نظام جمهوری اسلامی در همه‌پرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸/۲ درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷ درصد واجدان شرایط به تصویب رسید و در ۱۲ فروردین رسماً اعلام موجودیت کرد.<ref>روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش‌، ج‌۱، ص‌۸۱.</ref>افزون بر ایران، پاکستان (۱۹۵۶م) و موریتانی (۱۹۵۹م) از نخستین کشورهایی هستند که عنوان جمهوری اسلامی را در قانون اساسی خود تثبیت کردند؛ این عنوان در افغانستان نیز از سال ۲۰۰۴م تا زمان تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱م رسمیت داشت.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛]</ref>

به نظر تحلیلگران شکل‌گیری جمهوری اسلامی ایران نتیجه تعامل زمینه‌های خارجی و داخلی بود. از سوی خارج، اشغال ایران در جنگ‌های جهانی اول و دوم، قراردادهای دورۀ قاجار مانند قراردادهای ترکمنچای، قرداد گلستان و قرارداد وثوق الدوله (۱۹۱۹م)، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، وابستگی رژیم پهلوی به غرب، اعطای کاپیتولاسیون 1342ش، واگذاری بحرین و سلطه بر نفت ایران، حاکمیت ملی را تضعیف کرد.<ref name=":0">[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/86516/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%DA%86%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%A8%D8%A7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.]</ref> از سوی داخل، ساختار استبدادی نظام شاهی، سیاست‌های ضد دینی پهلوی اول و دوم، عقب‌ماندگی اقتصادی و نقش رهبری روحانیت (از مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷ش) به مطالبه عمومی برای استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی انجامید.<ref name=":1">مسعودی، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، 1387ش، ص60-67.</ref>

بر اساس اصل دوم قانون اساسی، نظام جمهوری اسلامی ایران بر شش مبنا استوار است: ایمان به خدای یکتا و حاکمیت او، وحی الهی، معاد، عدل الهی، امامت و رهبری مستمر و کرامت انسانی همراه با مسئولیت در برابر خدا.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> این مبانی از طریق اجتهاد مستمر فقهای جامع‌الشرایط، بهره‌گیری از دانش و تجارب بشری، نفی ستم و سلطه‌پذیری، تحقق قسط و عدل، استقلال در ابعاد گوناگون و همبستگی ملی تأمین می‌شوند.<ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، 42.</ref>

مردم در ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران از طریق مشارکت در رفراندم و انتخابات نقش مهم دارد. برای مثال چهار انتخابات اصلی شامل ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی، شوراهای شهر و روستا (هر چهار سال) و [[مجلس خبرگان رهبری]] (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار می‌شود.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/448/1/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.] </ref>