| خط ۷: | خط ۷: | ||
== اهمیت ایران در دوران مشروطه == | == اهمیت ایران در دوران مشروطه == | ||
بر اساس منابع تاریخی ایران در دوره مشروطه، سرزمینی بود که برای نخستینبار ساختار سیاسی-اجتماعی مبتنی بر محدودیتهای قانونی را تجربه کرد؛ ساختاری که به موجب آن، تصمیمگیرندگان سیاسی در چارچوب قوانین مشخص قرار میگرفتند. | بر اساس منابع تاریخی ایران در دوره مشروطه، سرزمینی بود که برای نخستینبار ساختار سیاسی-اجتماعی مبتنی بر محدودیتهای قانونی را تجربه کرد؛ ساختاری که به موجب آن، تصمیمگیرندگان سیاسی در چارچوب قوانین مشخص قرار میگرفتند. به نظر پژوهشگران، این دوره از آن جهت در تاریخ ایران حائز اهمیت است که فرایند گذار از جامعهای مبتنی بر مفهوم رعیت و فرهنگ سیاسی مبتنی بر اطاعت محض از حاکم، به سوی مفهوم شهروندی و فرهنگ سیاسی قانونمدار، در این سرزمین آغاز شد. این تحولات در شرایطی رخ میداد که اروپا دورۀ پیشرفت سریع را طی میکرد و ایرانیان در جستجوی راهی برای خروج از عقبماندگی بودند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعهشناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص79؛] [https://www.imna.ir/news/200552/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 «گزارش/ نگاهی به دستاوردهای انقلاب مشروطه در ايران»، خبرگزاری ایمنا.]</ref> | ||
== ایران پیش از مشروطه == | == ایران پیش از مشروطه == | ||
| خط ۱۴: | خط ۱۴: | ||
'''جغرافیای سیاسی:''' ایران در آغاز دوره قاجار سرزمینی گسترده بود، اما شکستهای نظامی از روسیه و انگلیس به از دست رفتن بخشهایی از قلمرو انجامید. برای مثال عهدنامه گلستان (۱۸۱۳م) و ترکمنچای (۱۸۲۸م) باعث جدایی قفقاز (داغستان، گرجستان، ارمنستان و آذربایجان کنونی) از ایران شد.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۸۷ش، ص94-95؛ [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/265873/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DA%98%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 قائم مقامی، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران»، 1349ش، ص244.]</ref> | '''جغرافیای سیاسی:''' ایران در آغاز دوره قاجار سرزمینی گسترده بود، اما شکستهای نظامی از روسیه و انگلیس به از دست رفتن بخشهایی از قلمرو انجامید. برای مثال عهدنامه گلستان (۱۸۱۳م) و ترکمنچای (۱۸۲۸م) باعث جدایی قفقاز (داغستان، گرجستان، ارمنستان و آذربایجان کنونی) از ایران شد.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۸۷ش، ص94-95؛ [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/265873/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DA%98%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 قائم مقامی، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران»، 1349ش، ص244.]</ref> | ||
'''ساختار سیاسی:''' قدرت شاه نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمیساخت. ماهیت استبدادی سلطنت قاجار و ستم درباریان و مأموران حکومتی نسبت به طبقات مختلف جامعه، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود. در اواخر حکومت ناصرالدین شاه، ضعف نظام سیاسی برای مثال تغییر پنج نخستوزیر در هفت سال و ناتوانی دولت در پاسخگویی به اعتراضات، اوضاع را آشفتهتر ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص268-269.]</ref> | '''ساختار سیاسی:''' قدرت شاه نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمیساخت. ماهیت استبدادی سلطنت قاجار و ستم درباریان و مأموران حکومتی نسبت به طبقات مختلف جامعه، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود. در اواخر حکومت ناصرالدین شاه، ضعف نظام سیاسی برای مثال تغییر پنج نخستوزیر در هفت سال و ناتوانی دولت در پاسخگویی به اعتراضات، اوضاع را آشفتهتر ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص268-269.]</ref> در این ساختار، شاه در مرکز نظام قدرت قرار داشت و سایر عناصر از جمله علما، دیوانسالاری و نهادهای خارجی در پیرامون او جای میگرفتند.<ref>کریمی زنجانی، م و حسینی، «نگاهی به ساختار قدرت سیاسی ایران در عصر قاجار (از ابتدا تا ظهور مشروطیت)»، فصلنامه 15خرداد، شمارۀ 23، 1375ش، ص67-69.</ref> از دیدگاه این تحلیلگران، درباریان و کارگزاران حکومتی، وظیفهای در قبال مردم برای خود قائل نبودند و فعالیتهای آنان بهطور عمده در جهت تأمین منافع شخصی صورت میگرفت. حکام ولایات با پرداخت پیشکشهای سنگین به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست میآوردند و شاهزادگان و امرا برای تصاحب املاک و اموال مردم، از شاه و صدراعظم اجازه میگرفتند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعهشناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص83؛]</ref> | ||
'''روابط خارجی:''' به باور محققان ایران که در طول تاریخ نقش واسطه فرهنگی و تجاری میان تمدنها را ایفا کرده بود، برای نخستینبار از برقراری رابطه متقابل سازنده با تمدن اروپایی بازماند. سطح دو تمدن بهویژه در حوزههای صنعتی و نظامی تفاوت چشمگیری یافت. ایران دورۀ قاجار به عرصۀ رقابت دو قدرت استعماری روسیه و انگلستان تبدیل شد. با عهدنامههای ترکمنچای و پاریس و اعطای حقوق کاپیتولاسیون، ایران به کشوری نیمهمستعمره مبدل شد. وامهای خارجی با گرو گذاشتن گمرکات شمالی و جنوبی همراه بود و ایران متعهد میشد تا بازپرداخت وام، از هیچ دولت دیگری وام نگیرد. این وامها بهطور عمده صرف هزینههای سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان میشد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> | '''روابط خارجی:''' به باور محققان ایران که در طول تاریخ نقش واسطه فرهنگی و تجاری میان تمدنها را ایفا کرده بود، برای نخستینبار از برقراری رابطه متقابل سازنده با تمدن اروپایی بازماند. سطح دو تمدن بهویژه در حوزههای صنعتی و نظامی تفاوت چشمگیری یافت. ایران دورۀ قاجار به عرصۀ رقابت دو قدرت استعماری روسیه و انگلستان تبدیل شد. با عهدنامههای ترکمنچای و پاریس و اعطای حقوق کاپیتولاسیون، ایران به کشوری نیمهمستعمره مبدل شد. وامهای خارجی با گرو گذاشتن گمرکات شمالی و جنوبی همراه بود و ایران متعهد میشد تا بازپرداخت وام، از هیچ دولت دیگری وام نگیرد. این وامها بهطور عمده صرف هزینههای سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان میشد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> | ||
| خط ۲۰: | خط ۲۰: | ||
'''وضعیت اقتصادی و اجتماعی:''' به تدریج با نفوذ غرب در عرصه تصمیمگیریهای سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه تجاری بر جامعه ایرانی، بهویژه تجار و بازار سنتی، تحمیل میشد. صنایع داخلی در رقابت با کالاهای اروپایی رو به افول نهاد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> واگذاری امتیازات تجاری از جمله امتیاز رویتر و امتیاز تنباکو به شرکتهای خارجی، صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص273.]</ref> احساس تحقیر ناشی از عقبماندگی، زمینهساز شکلگیری دو جریان فکری متفاوت بود: جریان درباری که اقتباس فنی از غرب را راهکار میدانست و جریان دینی که بر مهار استبداد و اجرای عدالت تأکید داشت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140611123309-9907-99.pdf رهدار و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»، 1390ش، ص300.]</ref> | '''وضعیت اقتصادی و اجتماعی:''' به تدریج با نفوذ غرب در عرصه تصمیمگیریهای سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه تجاری بر جامعه ایرانی، بهویژه تجار و بازار سنتی، تحمیل میشد. صنایع داخلی در رقابت با کالاهای اروپایی رو به افول نهاد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> واگذاری امتیازات تجاری از جمله امتیاز رویتر و امتیاز تنباکو به شرکتهای خارجی، صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص273.]</ref> احساس تحقیر ناشی از عقبماندگی، زمینهساز شکلگیری دو جریان فکری متفاوت بود: جریان درباری که اقتباس فنی از غرب را راهکار میدانست و جریان دینی که بر مهار استبداد و اجرای عدالت تأکید داشت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140611123309-9907-99.pdf رهدار و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»، 1390ش، ص300.]</ref> | ||
== تحولات زمینهساز دوره مشروطه == | |||
== تحولات | |||
=== سفرهای ایرانیان به غرب و کشورهای همسایه === | === سفرهای ایرانیان به غرب و کشورهای همسایه === | ||
| خط ۳۸: | خط ۳۵: | ||
== نهضت مشروطه == | == نهضت مشروطه == | ||
ایران در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، شاهد یک رشته رویدادهای پیدرپی بود که نارضایتی عمومی را به اوج رساند و به نهضت مشروطه منجر شد: | |||
* انتشار عکس مسیو نوز، رئیس بلژیکی گمرک ایران، در لباس روحانیت و در حال رقص، خشم مذهبی مردم را برانگیخت؛ | |||
* به چوببستن چند تاجر خوشنام تهران توسط علاءالدوله، حاکم تهران، اعتراض بازار را در پی داشت؛ | |||
* کشتهشدن طلبه جوانی به نام سید عبدالحمید در درگیری با نیروهای دولتی و سپس تیراندازی نظامیان به جمعیت تشییعکننده، تهران را به آشوب کشید. در واکنش به این رویدادها، ایران صحنه بستنشینیهای گستردهای شد: نخست تحصن در مسجد شاه، سپس هجرت صغری به حرم عبدالعظیم، هجرت کبری به قم و همزمان بستنشینی گروهی از تجار و علما در سفارت انگلیس؛ | |||
* مظفرالدین شاه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش فرمان مشروطه را صادر کرد و در ایران مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص269-270.]</ref> | |||
=== فرازونشیبهای نظام مشروطه در ایران === | === فرازونشیبهای نظام مشروطه در ایران === | ||
ایران در سالهای پس از صدور فرمان مشروطه، با فرازونشیبهای متعددی روبهرو بود. اختلاف میان دو دیدگاه درباره قانون اساسی (تدوین بر اساس موازین اسلامی یا الگوهای غربی) به تفرقه انجامید و شیخ فضلالله نوری که خواستار «مشروطه مشروعه» (حکومت مبتنی بر شرع) بود، با مشروطهخواهان به مخالفت پرداخت و سرانجام اعدام شد. با مرگ مظفرالدین شاه و روی کار آمدن محمدعلی شاه (مخالف مشروطه)، ایران وارد دوره استبداد صغیر (۱۲۸۷-۱۲۸۸ش) شد؛ مجلس به توپ بسته شد و آزادیخواهان دستگیر، تبعید یا اعدام شدند. یک سال بعد، مشروطهخواهان تبریز، گیلان و اصفهان با فتح تهران، محمدعلی شاه را خلع کردند، اما ایران همچنان از مداخله روسیه و انگلیس | ایران در سالهای پس از صدور فرمان مشروطه، با فرازونشیبهای متعددی روبهرو بود. اختلاف میان دو دیدگاه درباره قانون اساسی (تدوین بر اساس موازین اسلامی یا الگوهای غربی) به تفرقه انجامید و شیخ فضلالله نوری که خواستار «مشروطه مشروعه» (حکومت مبتنی بر شرع) بود، با مشروطهخواهان به مخالفت پرداخت و سرانجام اعدام شد. با مرگ مظفرالدین شاه و روی کار آمدن محمدعلی شاه (مخالف مشروطه)، ایران وارد دوره استبداد صغیر (۱۲۸۷-۱۲۸۸ش) شد؛ مجلس به توپ بسته شد و آزادیخواهان دستگیر، تبعید یا اعدام شدند. یک سال بعد، مشروطهخواهان تبریز، گیلان و اصفهان با فتح تهران، محمدعلی شاه را خلع کردند، اما ایران همچنان از مداخله روسیه و انگلیس رنج میبرد. در نهایت، ایران در ۱۳۰۴ش با کودتای رضاخان و استقرار سلطنت پهلوی، از مسیر اولیه مشروطه خارج شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص-271270.]</ref> | ||
== نهادهای نوپدید و تحولات اجتماعی در ایران == | == نهادهای نوپدید و تحولات اجتماعی در ایران == | ||
| خط ۶۸: | خط ۶۸: | ||
== ساختار اجتماعی ایران در دوره مشروطه == | == ساختار اجتماعی ایران در دوره مشروطه == | ||
به گفته برخی پژوهشگران، ایران در | به گفته برخی پژوهشگران، ایران در دورۀ مشروطه کشوری غیر صنعتی، با اقتصاد کشاورزی و جمعیتی میان نه تا ده و نیم میلیون نفر بود. از این جمعیت، بیش از نیم را دهقانان، یک چهارم را ایلات و عشایر و یک پنجم را شهرنشینان تشکیل میدادند. غالب جمعیت فاقد سواد بودند، اما از هوش و درایت بالایی برخوردار میدانستند. مردم بهطور عمده مذهبی و شیعه بودند و گرایشهای دینی در تحرکات اجتماعی نقش مؤثری ایفا میکرد. در آغاز جنبشهای اجتماعی این دوره، مطالبات تودهها بهطور عمده مشخص نبود و روحانیت بهعنوان گروه مرجع در بسیج گروههای اجتماعی عمل میکرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | ||
از نظر جامعهشناختی، ایران در این دوره در حال گذار از جامعهای با ساختار سنتی-ایلی به سمت جامعهای با نهادهای نوین بود. کمسوادی اکثریت، فقدان احزاب سیاسی منظم و غلبه فرهنگ شفاهی بر مکتوب، از ویژگیهای بارز این دوره است. با این حال، | از نظر جامعهشناختی، ایران در این دوره در حال گذار از جامعهای با ساختار سنتی-ایلی به سمت جامعهای با نهادهای نوین بود. کمسوادی اکثریت، فقدان احزاب سیاسی منظم و غلبه فرهنگ شفاهی بر مکتوب، از ویژگیهای بارز این دوره است. با این حال، به نظر محققان،شهرنشینی رو به رشد، گسترش تلگراف، چاپ و نشر مطبوعات و سفرهای نخبگان به خارج، به تدریج افقهای فکری جدیدی را در ایران میگشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | ||
== نیروهای اجتماعی فعال ایران در دوره مشروطه == | == نیروهای اجتماعی فعال ایران در دوره مشروطه == | ||
* '''علما و روحانیت:''' روحانیت با بهرهگیری از نفوذ | * '''علما و روحانیت:''' روحانیت با بهرهگیری از نفوذ دیرینۀ خود در میان مردم، نقش محوری در رهبری و بسیج تودهها ایفا کرد و تا پایان استبداد صغیر، مهمترین نیروی پیشبرندۀ رویدادهای مهم از جمله نهضت مشروطه بود. روحانیون در مواضع گوناگون (مشروطهخواه، مشروعهخواه و میانه) انگیزههای متفاوتی داشتند. | ||
* '''روشنفکران:''' این جریان که بهطور عمده متأثر از پیشرفتهای غرب بود، در نشر مفاهیم مشروطهخواهی و قانونطلبی، بهویژه در آذربایجان، نقشی چشمگیر ایفا کرد. روشنفکران به دو دسته وابسته به دربار و هوادار انقلاب تقسیم میشدند. | * '''روشنفکران:''' این جریان که بهطور عمده متأثر از پیشرفتهای غرب بود، در نشر مفاهیم مشروطهخواهی و قانونطلبی، بهویژه در آذربایجان، نقشی چشمگیر ایفا کرد. روشنفکران به دو دسته وابسته به دربار و هوادار انقلاب تقسیم میشدند. | ||
* '''بازرگانان:''' بازرگانان که از سیاستهای اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بستنشینیها و مجلس، نقشی مهم ایفا کردند، اما با تداوم نهضت مشروطه، بخش اعظم آنان بهدلیل نگرانی از بیثباتی، حمایت خود را پس گرفتند. | * '''بازرگانان:''' بازرگانان که از سیاستهای اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بستنشینیها و مجلس، نقشی مهم ایفا کردند، اما با تداوم نهضت مشروطه، بخش اعظم آنان بهدلیل نگرانی از بیثباتی، حمایت خود را پس گرفتند. | ||
| خط ۹۱: | خط ۹۱: | ||
'''در تحولات پس از مشروطه:''' دین در دوره پس از استقرار نظام مشروطه، از دو طریق به تحولات جهت میداد. نخست، از طریق مشروعیتبخشی به نهادهای نوین؛ به گونهای که قانون اساسی با تلاش علما و مراجع، اصولی مبتنی بر موازین شرعی پیدا کرد. مانند اصل دوم متمم قانون اساسی که نظارت مجتهدان بر مصوبات مجلس را پیشبینی میکرد. دوم، از طریق مقاومت در برابر سکولاریزاسیون؛ جریان مشروعهخواه به رهبری شیخ فضلالله نوری، تلاش کرد مانع تهیشدن نظام سیاسی از محتوای دینی شود که این تلاش با اعدام وی و کنار رفتن بخشی از روحانیان از صحنه سیاسی روبهرو شد.<ref>امامجمعهزاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref> | '''در تحولات پس از مشروطه:''' دین در دوره پس از استقرار نظام مشروطه، از دو طریق به تحولات جهت میداد. نخست، از طریق مشروعیتبخشی به نهادهای نوین؛ به گونهای که قانون اساسی با تلاش علما و مراجع، اصولی مبتنی بر موازین شرعی پیدا کرد. مانند اصل دوم متمم قانون اساسی که نظارت مجتهدان بر مصوبات مجلس را پیشبینی میکرد. دوم، از طریق مقاومت در برابر سکولاریزاسیون؛ جریان مشروعهخواه به رهبری شیخ فضلالله نوری، تلاش کرد مانع تهیشدن نظام سیاسی از محتوای دینی شود که این تلاش با اعدام وی و کنار رفتن بخشی از روحانیان از صحنه سیاسی روبهرو شد.<ref>امامجمعهزاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref> | ||
''' | '''تضعیف نقش دین در عرصه سیاسی:''' به تدریج، دین از مرکز تصمیمگیریهای سیاسی در ایران دوره مشروطه فاصله گرفت. با تسلط روشنفکران بر مجلس و تدوین قوانین مبتنی بر الگوهای غربی از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک، جایگاه احکام دینی در نظام سیاسی نوپا تضعیف شد. اختلاف گفتمانی میان دو قرائت از دین یکی همسو با مشروطه و دیگری مخالف با آن و نیز عدم ارائه نظریه منسجم از سوی جریان دینی برای اداره حکومت، به انزوای تدریجی دین از عرصه قدرت انجامید. در دوره رضاشاه، این روند شتاب بیشتری گرفت و حضور نمادین دین در نهادهای سیاسی نیز کاهش یافت.<ref>امامجمعهزاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref> | ||
== عناصر هویتی ایران در دوره مشروطه بر اساس متمم قانون اساسی == | == عناصر هویتی ایران در دوره مشروطه بر اساس متمم قانون اساسی == | ||
