پیش‌نویس:ایران دوره مشروطیت: تفاوت میان نسخه‌ها

دوره مشروطه ایران با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین شاه قاجار آغاز شد<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1387ش، ۴۴۵؛ [https://ical.ir/library%E2%80%93news/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/407 «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران»، وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.]</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/271637/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3 «سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش)، با به توپ‌بستن مجلس و برقراری استبداد صغیر، کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دوره مشروطه پایان یافت.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲؛  کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.

</ref> بر بیناد اسناد تاریخی، با روی کار آمدن خاندان پهلوی، قانون اساسی مشروطه در عمل به تعلیق درآمد و رضاخان و سپس محمدرضا بدون توجه به مفاد آن، هرگونه اقداماتی که مایل بودند در کشور انجام می‌دادند. با این حال، سید روح‌الله خمینی در طول مبارزات خود علیه رژیم پهلوی، بارها با استناد به قانون اساسی مشروطه، نقض آن را به رژیم وقت اعتراض و بر قانون‌گرایی به‌عنوان ابزاری برای مقابله با استبداد تأکید می‌کرد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/NewsPrint.aspx?ID=20644 «دیدگاه امام خمینی درباره‌ی قانون اساسی مشروطه چه بود؟»، پرتال امام خمینی.]</ref>

پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، قاجاریه در اواخر سده دوازدهم هجری بر ایران مسلط شدند.<ref>کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف ساختاری، فقدان ارتش منظم توانمند، رقابت قدرت‌های خارجی (روسیه و انگلستان) و شکست‌های نظامی پی در پی در جنگ‌های ایران و روسیه و عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای مواجه بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C طلوع فکور، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، 1398ش، ص75.]</ref>  

'''جغرافیای سیاسی:''' ایران در آغاز دوره قاجار سرزمینی گسترده بود، اما شکست‌های نظامی از روسیه و انگلیس به از دست رفتن بخش‌هایی از قلمرو انجامید. برای مثال عهدنامه گلستان (۱۸۱۳م) و ترکمنچای (۱۸۲۸م) باعث جدایی قفقاز (داغستان، گرجستان، ارمنستان و آذربایجان کنونی) از ایران شد.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۸۷ش، ص94-95؛ [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/265873/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DA%98%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 قائم مقامی، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران»، 1349ش، ص244.]</ref>

'''ساختار سیاسی:''' قدرت شاه نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت. ماهیت استبدادی سلطنت قاجار و ستم درباریان و مأموران حکومتی نسبت به طبقات مختلف جامعه، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود. در اواخر حکومت ناصرالدین شاه، ضعف نظام سیاسی برای مثال تغییر پنج نخست‌وزیر در هفت سال و ناتوانی دولت در پاسخگویی به اعتراضات، اوضاع را آشفته‌تر ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص268-269.]</ref> در این ساختار، شاه در مرکز نظام قدرت قرار داشت و سایر عناصر از جمله علما، دیوان‌سالاری و نهادهای خارجی در پیرامون او جای می‌گرفتند.<ref>کریمی زنجانی، م و حسینی،  «نگاهی به ساختار قدرت سیاسی ایران در عصر قاجار (از ابتدا تا ظهور مشروطیت)»، فصلنامه 15خرداد، شمارۀ 23، 1375ش، ص67-69.</ref> از دیدگاه این تحلیلگران، درباریان و کارگزاران حکومتی، وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند و فعالیت‌های آنان به‌طور عمده در جهت تأمین منافع شخصی صورت می‌گرفت. حکام ولایات با پرداخت پیشکش‌های سنگین به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و شاهزادگان و امرا برای تصاحب املاک و اموال مردم، از شاه و صدراعظم اجازه می‌گرفتند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعه‌شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص83؛]</ref>

'''روابط خارجی:''' به باور محققان ایران که در طول تاریخ نقش واسطه فرهنگی و تجاری میان تمدن‌ها را ایفا کرده بود، برای نخستین‌بار از برقراری رابطه متقابل سازنده با تمدن اروپایی بازماند. سطح دو تمدن به‌ویژه در حوزه‌های صنعتی و نظامی تفاوت چشمگیری یافت. ایران دورۀ قاجار به عرصۀ رقابت دو قدرت استعماری روسیه و انگلستان تبدیل شد. با عهدنامه‌های ترکمنچای و پاریس و اعطای حقوق کاپیتولاسیون، ایران به کشوری نیمه‌مستعمره مبدل شد. وام‌های خارجی با گرو گذاشتن گمرکات شمالی و جنوبی همراه بود و ایران متعهد می‌شد تا بازپرداخت وام، از هیچ دولت دیگری وام نگیرد. این وام‌ها به‌طور عمده صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>

'''وضعیت اقتصادی و اجتماعی:''' به تدریج با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه تجاری بر جامعه ایرانی، به‌ویژه تجار و بازار سنتی، تحمیل می‌شد. صنایع داخلی در رقابت با کالاهای اروپایی رو به افول نهاد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> واگذاری امتیازات تجاری از جمله امتیاز رویتر و امتیاز تنباکو به شرکت‌های خارجی، صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص273.]</ref> احساس تحقیر ناشی از عقب‌ماندگی، زمینه‌ساز شکل‌گیری دو جریان فکری متفاوت بود: جریان درباری که اقتباس فنی از غرب را راهکار می‌دانست و جریان دینی که بر مهار استبداد و اجرای عدالت تأکید داشت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140611123309-9907-99.pdf رهدار و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»، 1390ش، ص300.]</ref>

=== فرازونشیب‌های نظام مشروطه در ایران ===

== نهادهای نوپدید و تحولات اجتماعی در ایران ==

به نظر محققان ایران در دورۀ مشروطه شاهد تأسیس نهادهای تازه‌ای بود: تبدیل نظریه شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی به ‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، تدوین قانون اساسی و متمم آن، رسمیت یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی. همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامه‌ها از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران، پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند. <ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref> متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای را تعریف کرد: اعلام اسلام به‌عنوان دین رسمی و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی مطبوعات و اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414 «متمم قانون اساسی مشروطه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> پژوهشگران معتقدند  میراث مشروطه برای ایران، اگرچه در استبداد پهلوی ناتمام ماند، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref>

== موانع و محدودیت‌های فراروی تحولات ایران ==

در مقابل تحولات یادشده، برخی پژوهشگران به موانع و محدودیت‌های متعددی اشاره کرده‌اند که ایران در دوره مشروطه و پس از آن با آنها مواجه بود.