حنا: تفاوت میان نسخه‌ها

{{درشت|'''حنا؛'''}} گیاهی با کارکرد زیبایی، آیینی و درمانی.

تاریخ استفاده از حنا به دورهٔ نوسنگی (۷۰۰۰ سال پیش از میلاد) می‌رسد. بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از حنا استفاده کرده‌اند. در مصر باستان از حنا برای خضاب دست و پای فراعنه، قبل از مومیایی استفاده می‌کردند یا با پارچه‌هایی که با حنا رنگ شده بود، آنها را دفن می‌کردند. پیشینۀ استفاده از حنا در صنعت آرایش، به تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل برمی‌گردد.<ref>سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.</ref>  

 

امروزه حنا از مصر و هند به دیگر کشورها گسترش پیدا کرده است و بیشتر خانم‌ها از آن استفاده می‌کنند.

 

علاقه و توجه خاص حضرت محمد (ص) و پیشوایان دین اسلام<ref>علامۀ حلی، تذکرۀ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ <br />

طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.</ref>  به این گیاه خوش‌رنگ، موجب رواج بیشتر استفاده از حنا، در میان مسلمانان شد. در برخی روایات، حضرت ابراهیم، نخستین کسی معرفی شده که با حنا، خضاب کرده است.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.</ref>

 

از سدهٔ ده میلادی در ایران حنا کشت شده است. گران شدن حنا در روزگار مغول از وجود حنا در آن زمان دلالت می‌کند. در سدهٔ هفده میلادی، حنا از مهم‌ترین محصولات کشاورزی ایران بوده است. استفاده از حنا در دورهٔ صفویه را مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران گزارش داده‌اند. در اوایل عصر قاجار حنا بستن امری ضروری تلقی می‌شد.

متخصصان معتقدند که بهترین نوع حنا، در ایران، حنای کرمان است. حنای کرمان به سایر نقاط جهان و به‌ویژه سرزمین‌های اسلامی، صادر می‌شد.<ref>جمال‌زاده، گنج شایگان، ۱۳۶۲ش، ص۳۶.</ref>  از این محصول صادراتی ایران، در سفرنامه‌های جهانگردان نیز یاد شده<ref>ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ۱۳۴۷ش، ص221.</ref>  و آن‌ها با جزئیات بسیار، به چگونگی تهیه و شیوه‌های استفاده از حنا به‌ویژه در دوره صفویه، اشاره کرده‌اند.<ref>سانسون، سفرنامه، ۱۳۷۷ش، ص۷۹-۸۰.</ref> نقاشی‌های به یادگار مانده از دوران زندیه نیز رواج به‌کارگیری حنا را به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در اوایل دورۀ قاجاریان، حنا بستن از واجبات به‌شمار می‌رفت.<ref>سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۷۴ش، ج9، ص7129.</ref>  در اواخر این دوران نیز حنا، از جمله واردات عمده به شهر اصفهان.<ref>جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۶ش، ص۱۴ و ۹۳.</ref>  رواج گیاه حنا در ایران، ایجاد مشاغلی از جمله «حناسایی» (ساییدن گیاه حنا و پودر کردن آن) را در پی داشت.<ref>تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸.</ref>  این عمل بر روی سنگی به‌نام «حناساب» صورت می‌گرفت.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  به مراکز فروش حنا، «مازاری» می‌گفتند.<ref>تحققی، «نگاهی به پیشۀ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸-269.</ref>

== انواع حنا ==

حنا از لحاظ رنگ به مشکی، سفید و قهوه‌ای تقسیم می‌شود. حنای سفید با خارج کردن ماده‌ای به نام لاوسون که در حنای طبیعی وجود دارد به دست می‌آید. در تولید این محصول، به علت حذف احتمالی مواد دیگر، خاصیت اصلی آن از بین می‌رود؛ اما به هر حال این حنا نیز برای تقویت پوست و مو مفید است.

 

=== حنای ایرانی ===

== کاربردهای حنا ==

حنا در موارد مختلفی کاربرد داشته و از جمله اجزاء پرکاربرد این گیاه، برگ، ریشه و گل آن است.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127؛ <br />

عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۸ش، ج2، ص51-52.</ref>  

=== کاربرد آرایشی ===

بیشترین کاربرد حنا، در سراسر جهان، در زمینۀ آرایش و زیبایی است. مردم، در سرزمین‌های مختلف، از دیرباز برای رنگ کردن دست و موی سر خود از حنا استفاده می‌کرده‌اند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ <br />

سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص33.

Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, 1970, P342.

</ref>  

حنا به‌دلیل دارا بودن رنگدانه‌های طبیعی، ماندگاری زیادی روی مو دارد؛ اما با گذشت زمان و شست‌وشوی مکرر با شامپو کم‌کم از بین می‌رود، برای از بین بردن سریع رنگ حنا نیز می‌توان از دکوپاژ مو استفاده کرد.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref>

=== کاربرد صنعتی ===

حنا، در صنعت نیز کاربرد دارد. از جمله کاربردهای صنعتی آن می‌توان به صنعت منبت‌کاری (رنگ کردن چوب‌های سفید و به‌دست آوردن رنگ آکاژو)، رنگ کردن پشم و چرم و نیز صنعت عطرسازی اشاره کرد.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ <br />

فروتن، «تاریخچه و طریقۀ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳.</ref> مقدار معینی از حنا چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ از رشد کپک در مُرکب خوشنوسی جلوگیری می‌کند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160 .سلطانی و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.]</ref> در گذشته حنا در صنعت کاربرد داشته است. از حنا در منبت‌کاری، رنگرزی پشم، عطرسازی و چرم نیز استفاده می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

=== کاربرد درمانی ===

گل حنا، به رنگ سرخ مایل به سفید است که بویی بسیار خوش دارد و روغن به‌دست آمده از آن را در صنعت داروسازی سنتی استفاده می‌کنند.<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۴۵ش، ص۹۶؛ <br />

میرحیدر، معارف گیاهی، ۱۳۷۳ش، ج3، ص21.</ref> حنا، در طب سنتی نیز کاربردی فراوان داشته است. بسیاری از دانشمندان ایران و یونان، به خواص این گیاه اشاره کرده‌اند.<ref>المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ۱۹۵۲م، ص89-90؛ <br />

ابن‌بیطار، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، ۱۹۹۰م، ص130-131.</ref>  از جمله خواص درمانی این گیاه می‌توان به تسکین درد (در ترکیب با سایر داروهای گیاهی)،<ref>Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.</ref>  درمان [[شپش]] و خارش سر (به‌دلیل طبع سرد و خشک آن)،<ref>حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹-۲۱۰.</ref> مفید در کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان (در صورت مالیدن حنا بر کفِ پای کودک) اشاره کرد. حنا، به‌دلیل خاصیت ضد باکتریایی و ضد قارچی، در درمان بیماری‌های پوستی بسیار مفید است. همچنین، در گذشته، در زمان شیوع بیماری‌هایی همچون وبا و طاعون، خوردن حنا، به‌دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی آن بسیار سفارش می‌شد.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127-128.</ref>  از دیگر موارد درمانی حنا می‌توان به کمک در درمان جذام، بیماری‌های کبدی، طحال و کبد، سنگ کلیه، معده و زخم‌های مجاری ادراری اشاره کرد.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶9.</ref>  امروزه نیز از حنا در تهیۀ لوسیون و کرم‌های مختلف استفاده می‌شود.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج2، ص356.</ref>

==== خواص درمانی ====

مؤثر در پایین آوردن تب.<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref> در پژوهش‌های نوین آثار مهم درمانی دیگری برای حنا ثابت شده است که عبارت‌اند از: درمان عفونت زخم‌های سوختگی، ضد باکتری، برطرف کنندهٔ عفونت‌های قارچی.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالایی‌کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص64 و 65.]</ref>

حنا خواص مهمی برای پوست دارد که برخی از آنها عبارت‌اند از: خاصیت ضدآفتابی، نرم‌کنندگی و ضخیم‌کردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آنها، رفع اگزما و خاصیت ضد قارچی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> به‌خاطر اینکه حنا خاصیت خنک‌کنندگی دارد، مردم بیابان‌نشین از آن درکف دست و پا بسیار استفاده کرده‌اند. خواص دارویی این گیاه جهت بهبود معده‌درد، سردرد، سوختگی‌های موضعی و زخم‌های باز، مورد استفاده بوده است.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref> برخی از کاربردهای منحصربه‌فرد حنا برای ترمیم و سلامت مو عبارت‌اند از:

==== عوارض حنا ====

استعمال حنا برای بعضی افراد ممکن است حساسیت ایجاد کند. به همین علت آزمایش آن روی پوست ضروری است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref>

 

=== کارکرد آیینی حنا ===

جشن حنابندان یکی از مهم‌ترین آیین‌های ازدواج است.<ref>رفیع‌فر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27و37.</ref> حنابندان آیینی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و نشانهٔ شادمانی اطرافیان برای عروس و داماد و خانوادهٔ آنها است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/حنابندان سامعی، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> ملاک در انتخاب زنی که برای حنابستن دست عروس تعیین می‌شود،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/حنابندان سامعی، حنابندان، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> میزان عفت و دینداری، سعادت او در زندگی خانوادگی و نجابت وی است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref> در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی جهت بخت‌گشایی استفاده می‌کنند.<ref>رفیع‌فر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27و37.</ref> حنا بستن رزمندگان ایرانی در شب‌های عملیات جنگ تحمیلی نوعی آیین سنتی ـ مذهبی محسوب می‌شد. رزمندگان قبل از اعزام به خط، مو و ریش خود را<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به یاد سرخی خون یاران امام حسین حنا می‌بستند.<ref>[https://pgolf.ir/news-golf/note/جشنی-که-پیش-از-عملیات-گرفته-میشد/ «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت.]</ref>

حنا در باور ایرانیان، هدیه‌ای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است. همچنین در فرهنگ ایرانیان حنا گیاهی مقدس به‌شمار می‌آید و دلیل آن، خاستگاه مذهبی این گیاه است. در فرهنگ مردم ایران از حنا به‌عنوان هدیه برای تازه‌عروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام درآوردن لباس عزای نزدیکان عزادار و در ختنه‌سوران، پیش از ختنه‌کردن استفاده می‌کردند.

== حنا در آموزه‌های دینی ==

حنابستن دست و پاها و خضاب‌کردن موی سر و ریش از توصیه‌های دینی و از دیرباز میان مسلمانان مرسوم بوده است. به همین خاطر، دانشمندان طب سنتی، حنا را «سید ریاحین» نامیدند. حضرت ابراهیم اولین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد. پیامبراسلام و برخی امامان نیز به حنا خضاب می‌کردند و خاستگاه حنا را بهشت می‌دانستند. در روایات خواص متعددی همچون عفت در روابط زوجین، روشنی چشم، روییدن و رشد مو، بوی خوش، آرامش، پیشگیری از جذام، آکله و برص ذکر شده است. همچنین در روایتی ثواب هزینه‌کردن برای خضاب با حنا بیش از انفاق در راه خدا ذکر شده است.

از آن جا که رنگ حنا مانع رسیدن آب نیست، برای وضو و غسل اشکالی ایجاد نمی‌کند.<ref>«[https://www.pasokhkadeh.ir/7013/مسح-موهای-بلند/ آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده.]</ref> از نظر فقهی استفاده از حنا و سایر رنگ‌ها در حال جنابت و حیض کراهت دارد.<ref>[https://rasekhoon.net/faq/show/1389048 «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref> برخی فقها، خضاب کردن با حنا در حال احرام را اگر جنبه زینت داشته باشد، جایز نمی‌دانند.<ref>[https://makarem.ir/ahkam/fa/tag/index/58217/حنا «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی.]</ref>

در سده‌های مختلف از واژهٔ حنا در آثار منثور و منظوم استفاده شده است. بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خود، در وصف آرایش‌کردن آرایشگر با حنا، چنین سروده است:

  {{پایان نستعلیق}}حنا، از جمله گیاهان کهن در میان مردم فارسی‌زبان بوده است. این واژه، در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره» (کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران)؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن» (کنایه از معطل کردن یک فرد).<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا، سایت واژه‌یاب.]</ref>  دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعت داشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن» (ناپایداری و رو به زوال بودن)، «حنای پا شدن» (کنایه از سدّ راه کسی شدن) نیز از جمله کنایات و امثال معروف هستند.<ref>عفیفی، فرهنگ‌نامۀ شعری، ۱۳۷۲ش، ج1، ص714؛ <br />

فرخی نیز در اشعار خود از این واژه بهره گرفته است:<ref> [https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh12 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، سایت گنجور.]</ref> <br>

{{ب|بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام|هر کس که تماشاگه او زیر چناری است}}

==پانویس==

==منابع==