قزلباش: تفاوت میان نسخه‌ها

قزلباش، نام یکی از اقوام [[شیعه|شیعه‌مذهب]] در ایران، پاکستان، هند و افغانستان است که در عصر [[صفویه]] در ایران شکل گرفته و از مریدان شیخ حیدر اردبیلی بودند. آنها در اواخر حکومت صفوی از ایران به کشورهای دیگر از جمله افغانستان، هند و پاکستان مهاجرت کردند.

اصالت اقوام قزلباش ترک است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%82%D8%B2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه قزلباش]؛ آقابابایی، «قزلباش»، دایرة المعارف تشیع، 1386ش، ج13، ص129.</ref> آنها‌ از هفت قبیلۀ روملو، شاملو، استاجلو، تکلو، ذوالقدر، افشار، [[قاجار (ابهام‌زدایی)|قاجار]]، صوفیان و ورساق بودند که از آسیای صغیر و شام (ترکیه و سوریه فعلی) به ایران مهاجرت کرده،<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/news/129904/%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D9%82%D8%B2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%DB%8C-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87---%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%88%D9%86-%D8%B4%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%87 شایسته، «رویکرد تحلیلی به آثار و پیآمدهای فراز و فرود قزلباشان در دورۀ صفویه»، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی].</ref> در غرب کشور ساکن و از سوی پادشاهان برای جنگاوری به کار گرفته می‌شدند.<ref>سومر، نقش ترکان آنا طولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، 1371ش، ص209.</ref> این قبایل هفت‌گانه از مریدان شیخ حیدر اردبیلی، پدر شاه اسماعیل اول بودند. آنها در زمان شاه اسماعیل اول، به‌صورت یک نیروی واحد نظامی درآمدند. در آن زمان، واژۀ «قزلباش» بر طوایف مختلف ترک که در ترویج مذهب تشیع و [[صفویه|حکومت صفویه]] نقش مهمی داشتند، اطلاق می‌شد.<ref>آقابابایی، «قزلباش»، دایرة المعارف تشیع، 1386ش، ج13، ص128-129.</ref>

 

# '''زبان:''' زبان‌ اصلی مردم قزلباش، ترکی است ولی در پی مهاجرت به کشورهای افغانستان، هند، پاکستان و عراق، زبان و لهجۀ آنها نیز با توجه به موقعیت جغرافیایی تغییر کرده است.<ref>آقابابایی، «قزلباش»، دایرة المعارف تشیع، 1386ش، ج13، ص128.</ref>

# عقاید: قزلباش‌ها از نظر مذهب، شیعۀ دوازده‌امامی هستند؛ اما در سیر و سلوک، عقاید صوفیه را برگزیده و اطاعت مطلق از پیر طریقت و مرشد کامل را لازم و ضروری می‌دانستند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/38194/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4-%D9%87%D8%A7%D9%89-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D9%89-%D8%B5%D9%88%D9%81%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B4 تکمیل همایون، «نقش تشیع در جنبش‏هاى سیاسى صوفیان قزلباش»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>

# آداب‌ورسوم: پوشیدن لباس‌های محلی، موسیقی سنتی با دوتار و خواندن اشعار به زبان ترکان قزلباش، بستن حنا در دست عروس و داماد و استفاده از غذاهای محلی از جمله آداب‌ورسوم مردم قزلباش است.<ref>«[https://golestanp.ir/news/akhbaredarat/23853-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%AD%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%82%D8%B2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C.html مراسم حنابندان قزلباش»، وب‌سایت استانداری گلستان.]</ref>

# غذا: از غذاهای سنتی و محلی قزلباش‌های ایران، خورشت جرجرم است که از گیاهی به‌نام جرجرم به‌همراه گوشت گوسفند، لوبیا، ماش و آرد برنج تهیه می‌شود.<ref>[http://modiran99.blogfa.com/post/329 شارت لو، «طرز تهیه خورست جرجرم»، وب‌ساست توسعۀ مینو].</ref>

 

== سبک پوشش ==

از زمان شکل‌گیری این قوم، مردم قزلباش، لباس خاصی را می‌پوشیدند. در زمان شیخ حیدر اردبیلی و به‌دستور او، مردان قزلباش از کلاه سرخ‌رنگ نمدی و عمامۀ سبز ابریشمی استفاده می‌کردند تا متحدالشکل باشند.<ref>آقابابایی، «قزلباش»، دایرة المعارف تشیع، 1386ش، ج13، ص128.</ref> کلاه آنها دارای تاج نوک بلند، قطور و سرخ‌رنگ بود که به تعداد دوازده امام، دوازده چین کوچک یا دوازده تَرَک داشت. آنها، همچنین، اطراف کلاه، دستاری سفید یا سبزرنگ از جنس پشم یا ابریشم می‌پیچیدند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%82%D8%B2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه قزلباش].</ref> ابریشم دست‌بافت به رنگ قرمز، پیراهن قرمزرنگ (کُینَک) یا کرم‌رنگ ابریشمی (آق تافتان)، سربندی ریشه‌دار (آله کالاخه)، شال کمر (بَل قورشاق)، شلوار (تامان)، جلیقه، کت پشمی و پاپیچ (دولاق) از جمله لباس‌های محلی مردان قزلباش هستند که از جنس ابریشم یا پشم درست می‌شوند.<ref> [https://www.isna.ir/news/1400040201018/%D8%AC%D9%84%D9%88%D9%87-%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%82%D8%B2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B4 منصوری، «جلوه‌گری رنگ و نقش در لباس سنتی‌قوم قزلباش»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

 

لباس زنان و دختران در میان اقوام قزلباش متفاوت است، زنان متأهل از سربند و پیشانی‌بند سوزن‌دوزی شده استفاده می‌کنند. پیراهن آستین‌گشاد، دامن‌های سوزن‌دوزی و تزئین‌شده با نوار و جلیقه سکه‌دوزی شده از دیگر لباس‌های محلی زنان قزلباش است. لباس دختران قزلباش قبل از ازدواج و بعد از ازدواج متفاوت است. آنها قبل از [[ازدواج]]، از کلاهی به‌نام کُلته که قسمت جلوی آن با سکه و نوار تزئین شده به‌همراه روسری ابریشمی قرمزرنگ استفاده می‌کنند. پس از آن و در زمان ازدواج، زمانی‌که دختران قزلباش می‌خواهند [[ازدواج]] کنند، کُلته را برداشته و کلاه دیگری به‌نام آله کالاخه روی سر می‌گذارند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400040201018/%D8%AC%D9%84%D9%88%D9%87-%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D9%82%D9%88%D9%85-%D9%82%D8%B2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B4 منصوری، «جلوه‌گری رنگ و نقش در لباس سنتی‌قوم قزلباش»، خبرگزاری ایسنا].</ref>

 

== مشاهیر ==

دراواخر دورۀ صفوی در ایران، طوایف قزلباش‌ به‌دلیل اختلاف درونی، متفرق شده و عده‌ای ایران را ترک و وارد افغانستان شدند. این گروه در سال 1737م به‌همراه نادرشاه افشار وارد افغانستان شده، در شهرهای [[کابل]] و [[هرات]] ساکن شدند و به کارهای دولتی و تجارت اشتغال یافتند.<ref>آقا بابایی، «قزلباش»، دایرة‌المعارف تشیع، 1386ش، ج13، ص131.</ref> در زمان عبدالرحمان و حبیب‌الله خان، عدۀ زیادی از آنها به‌دلیل [[شیعه]] بودن کشته شدند و عده‌ای هم افغانستان را ترک و به هند و پاکستان رفتند.<ref>سلطان الواعظین شیرازی، شب‌های پیشاور، 1370ش، ص97.</ref>