شیعیان افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

شیعیان افغانستان، گروهی از [[مسلمانان]] هستند که به جانشینی بلافصل [[امام علی]] پس از [[پیامبر اسلام]] باور دارند و اسلام را در زمان خلافت امام علی پذیرفتند. آنها به دو فرقۀ امامیه (اکثریت) و اسماعیلیه (اقلیت) تقسیم می‌شوند.

 

دربارۀ گسترش تشیع در افغانستان، سه دوره تاریخی مورد توجه پژوهشگران است:  

 

* دوران خلافت امام علی: بر اساس این نظریه، «شنسب» حاکم غور در زمان خلافت امام علی به حضور او رسید و امام عهدنامه و پرچمی به او داد و او را در حکومت کوهستان ابقا کرد.<ref>جوزجانی، طبقات ناصری، ۱۳۶۳ش، ص۳۲۰ و ۳۱۹.  </ref> این فرمان‌نامه تا قرن‌ها در آن خاندان نگهداری می‌شد.<ref>تشيد، هدية اسماعيل يا قيام السادات، 1331ش، ص45؛ نفيسي، در پيرامون تاريخ بيهقي (آثار گمشدۀ ابوالفضل بيهقي و تاريخ غزنويان)، 1352ش، ج 1، ص346، 445.</ref> پس از انتقال خلافت به امویان، اهالی غور از فرمان آنان مبنی بر لعن علی سرپیچی کردند.<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، چ6، 1371ش، ص163. </ref>

* دوران ایلخانان مغول: بر اساس این دیدگاه، تشیع در عصر ایلخانان و با گرایش غازان‌خان، اولجایتو و ابوسعید به تشیع، در افغانستان گسترش یافت.<ref>خانوف، تاریخ ملی هزاره‌ها، 1372ش، ص42.</ref>

* دوران صفویه: در این دیدگاه، گسترش تشیع در افغانستان در دوران شاه‌عباس صفوی رخ داده است.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۰.</ref>

 

==جمعیت‌شناسی ==

در افغانستان، نام هزاره و شیعه پیوند خورده است و اهل‌سنت به مجموعهٔ شیعیان از هر قومی، «هزاره» می‌گویند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص31.</ref> بر اساس برآوردها، شیعیان بین ۲۵ تا ۳۰ درصد از جمعیت افغانستان را تشکیل می‌دهند.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۷.</ref> اکثریت شیعیان افغانستان را هزاره‌ها تشکیل می‌دهند. قزلباش‌ها، سادات، تاجیک‌ها، بلوچ‌ها، ترکمن‌ها و پشتون‌ها از دیگر اقوام شیعه هستند.<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص ۶.</ref> بیشتر شیعیان به زبان [[فارسی دری]] سخن می‌گویند.<ref>بینش و دیگران، شیعیان افغانستان؛ روابط، جایگاه و جریان‌ها و احزاب، 1390ش، ص11.</ref>

 

امامیه یا شیعیان دوازده‌امامی، اکثریت شیعیان افغانستان را تشکیل می‌دهند و به امامت دوازده امام معتقدند.<ref>شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.</ref> آنان در تمام نقاط افغانستان پراکنده‌اند، اما تمرکز بیشتر آنان در ولایات [[ولایت دایکندی|دایکندی]]، [[بامیان]]، [[کابل]]، [[بلخ]]، [[هرات]]، میدان وردک، [[غزنی]] و [[قندهار]] است.<ref>«افغانستان»، ویکی‌شیعه. </ref> اسماعیلیه، اقلیت شیعیان افغانستان هستند و به امامت اسماعیل فرزند امام صادق باور دارند و از شاخهٔ نزاری هستند. آنان در ولایات [[بدخشان]]، [[بغلان]]، [[کابل]]، [[پروان]]، [[بامیان]]، [[سمنگان]] و [[زابل افغانستان|زابل]] زندگی می‌کنند.<ref>شفق خواتی، «گزارش: اسماعیلیه در افغانستان»، ۱۳۸۲ش، ص۶۸ـ۵۲.</ref>

 

==فرهنگ==  

فرهنگ شيعيان افغانستان برگرفته از آموزه‌های اسلام است. آنها خود را پای‌بند به باورها و ارزش‌های اسلامی می‌دانند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص113.</ref>

 

* جشن‌ها: شیعیان، جشن‌های مذهبی مانند عید فطر، عید قربان و میلاد پیامبر اسلام و جشن‌های ملی مانند نوروز و چهارشنبه‌سوری را به‌صورت مشترک با اهل‌سنت برگزار می‌کنند.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص114-115.</ref>

* سوگواری‌ها: در [[عاشورا]]، [[اربعین حسینی|اربعین]] [[اربعین حسینی|حسینی]] و سالروز شهادت ائمه، شیعیان، مراسم عزاداری برگزار می‌کنند که در اصطلاح عامیانه «خواندن» یا «خواندو» نامیده می‌شود.<ref>فرهنگ، جامعه‌شناسي و مردم‌شناسي شيعيان افغانستان، 1380ش، ص312-315.</ref>

* زیارتگاه‌ها: شیعیان در افغانستان، چندین زیارتگاه‌ مشهور دارند، ازجمله: زیارتگاه حضرت یحیی در سرپل، زیارت شاهزاده قاسم،<ref>کمونه، آرمگاه‌هاي خاندان پاك پيامبر، 1375ش، ص356 . </ref> روضهٔ سخی در مزارشریف<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص244.</ref> و زیارت سخی در کابل.<ref>بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص380.</ref>

* پوشش سنتی: لباس مردان شیعه در افغانستان شامل پیراهن بلند، شلوار گشاد با «ازاربند» و کلاه یا لُنگی (عمامه) است.<ref>بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص337-336.</ref> لباس زنان شامل پیراهن بلند و گشاد، شلوار گشاد، کلاه و چادر بلند است كه سر، بازوان و كمرشان را مي‌پوشاند.<ref>بختياري، شيعيان افغانستان، 1385ش، ص338.</ref>

* رسانه و ارتباطات: شیعیان در دورهٔ جمهوری اسلامی، نقش چشمگیری در فعالیت‌های علمی، فرهنگی و رسانه‌ای داشتند<ref>بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳و۴۴.</ref> و شبکه‌های تلویزیونی و نشریات متعددی راه‌اندازی کردند. با حاکمیت مجدد طالبان، این فعالیت‌ها کمرنگ شده است.<ref>آیتی، تمدن و فرهنگ شیعیان افغانستان، 1390ش، ص149.</ref>

 

==تحولات سیاسی و اجتماعی==

شیعیان در چند سده اخیر همواره در انزوای سیاسی قرار داشتند. با روی کار آمدن حزب دموکراتیک خلق در دوران معاصر، هزاره‌ها هم در بدنهٔ اصلی حزب و هم در گروه‌های مبارز اسلامی حضور یافتند، ازجمله سلطان‌علی کشتمند چند سال به‌عنوان نخست‌وزیر فعالیت کرد. [[قوم هزاره|هزاره‌ها]] به‌عنوان یک قوم به‌رسمیت شناخته شدند و توانستند نخستین جرگهٔ سراسری خود را تشکیل دهند. در اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش، نیمی از جمعیت کابل را هزاره‌ها تشکیل می‌دادند. از ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵م، وحدت و همبستگی کاملی میان گروه‌های سیاسی شیعه شکل گرفت و حزب وحدت به رهبری عبدالعلی مزاری به نیرومندترین جریان سیاسی تبدیل شد. از ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۷م، مقاومت شیعیان غرب کابل با شکست مواجه شد، اما رهبری سیاسی منجسم، آنان را قادر ساخت تا جامعهٔ خود را بازسازی کنند.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۹-۲۳۴. </ref> در دوران جمهوری اسلامی، در کنفرانس بن (۱۳۸۰ش)، نمایندگانی از احزاب شیعه و هزاره حضور داشتند.<ref>بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۴.</ref> با تأکید این اجلاس بر احترام به مذاهب،<ref>بختیاری، شیعیان افغانستان، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۶.</ref> حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی به رسمیت شناخته شد. شیعیان تا جایگاه معاون دوم ریاست‌جمهوری راه یافتند و عده‌ای از وزیران، معاونان، کارمندان ارشد دولت و نمایندگان پارلمان از میان شیعیان گزینش شدند.<ref>بهمنی قاجار، شیعیان افغانستان، ۱۳۹۲ش، ص۴4-43.</ref>