پیش‌نویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>تعیین زمان ظهور امام مهدی؛</big>''' بعد از غیبت کبرا و قبل از قیام برای برپایی قسط و حکومت عدل جهانی.

== '''مفهوم‌شناسی''' ==

تعیین زمان ظهور امام مهدی در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژه توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، در فرهنگ مهدویت، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%82 سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.]</ref>

== '''موعودباوری و تعیین زمان ظهور در ادیان''' ==

باور به ظهور منجی در آخرالزمان، مفهومی مشترک در میان پیروان بیشتر ادیان و مکاتب است که در سنت‌های مختلف با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> در متون عهد عتیق و آیین یهودیت، از این موعود با عناوینی چون عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، پسر انسان، مسیحا و ماشیح یاد شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> زرتشتیان در انتظار سوشیانت،<ref>جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶-۴۴.</ref> مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/12658/%d8%a7%d8%ae%d8%b1%db%8c%d9%86-%d9%86%d8%a8%d8%b1%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ae%d8%b1%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%85%d8%a7%d9%86 اقلیدی‌نژاد، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، ۱۳۸۱ش، ص۷۴.]</ref> هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین<ref>[https://www.tkalam.ir/article_39080.html قرائی و کریم‌پور، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰-۲۸.]</ref> و مسلمانان در انتظار ظهور مهدی هستند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲.</ref> در الهیات شیعه، برای اشاره به این رویداد از اصطلاحاتی نظیر ظهور و <ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721226/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۰؛][https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1795446/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC کاظمی و موسوی، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، ۱۳۹۹ش، ص۶۶.]</ref> قیام استفاده می‌شود.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰.]</ref>

با این حال، در کتب مقدس یهود، مسیحیت و اسلام، از تعیین وقت برای ظهور موعود به شدت نهی شده است، هرچند در طول تاریخ از سوی مدعیان یا افراد خوش‌باور پیش‌گویی‌هایی صورت گرفته است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref>

=== '''یهود''' ===

در آیین یهود، برخی با تقسیم تاریخ جهان به شش هزاره و هزاره هفتم و نیز پس از ویرانی معبد اورشلیم، به محاسبه زمان ظهور پرداختند، اما تأکید علمای یهود بر پرهیز از تعیین وقت و انجام کارهای نیک بوده است، زیرا پیش‌گویی‌های نادرست باعث یأس و ناامیدی می‌شود. در مقابل، گروهی معتقدند زمان ظهور به توبه و اعمال نیک مردم بستگی دارد و خداوند در صورت شایستگی، ظهور را تسریع می‌کند.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۷۸-۷۳.</ref>

=== '''مسیحیت''' ===

مسیحیان نخستین امیدوار بودند عیسی به زودی بازگردد، اما با گذشت زمان و نادرست درآمدن پیش‌گویی‌ها، رهبران دینی از تعیین وقت نهی کردند. در اناجیل، بازگشت مسیح ناگهانی و نامشخص دانسته شده (مانند برق، دزد در شب و ضرورت کمر بسته و چراغ افروخته) و نشانه‌هایی مانند جنگ، زلزله، ارتداد، تمسخر مؤمنان و ظهور مدعیان دروغین برای پیش از آن ذکر شده است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۸۴-۷۹.</ref>

=== '''اسلام''' ===

در متون اسلامی، روایات متعددی از پیامبر اسلام و امامان شیعه وجود دارد که در آن‌ها هرگونه تعیین وقت (دقیق یا حدودی) برای ظهور نادرست شمرده شده و بر انتظار دائمی و فرا رسیدن ناگهانی آن تأکید شده است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۹۵-۸۴.</ref> با این حال، در طول تاریخ اسلام، شخصیت‌هایی چون محیی‌الدین ابن عربی، خواجه نصیرالدین طوسی، شاه نعمت‌الله ولی، محمدباقر مجلسی، ابن‌حجر هیتمی و جلال‌الدین سیوطی به صورت اجمالی یا تفصیلی پیش‌بینی‌هایی درباره زمان ظهور ارائه کرده‌اند. برای نمونه، مجلسی با تطبیق روایات بر دولت صفوی، احتمالی برای زمان ظهور مطرح کرد و سیوطی وقوع آن را در قرن دوازدهم هجری دانست. در دوران معاصر نیز برخی از نویسندگان و مفسران با استناد به حوادث منطقه‌ای، گمانه‌زنی‌هایی درباره نزدیک بودن ظهور یا تعیین دهه‌های خاصی برای آن مطرح کرده‌اند.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۳-۱۰۱.]</ref>

== '''گونه‌های تعیین وقت ظهور''' ==

# توقیت تفصیلی، مانند تعیین دقیق روز، ماه و سال؛<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱-۱۶۰.</ref>

# توقیت اجمالی، ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱-۱۶۰.</ref> یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>

در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیتِ اصطلاحی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>

== '''مستندات تعیین وقت''' ==

# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی(م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.

# '''اشعار:''' برخی از اشعار درباره امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم الله و البرکات.

# '''خواب و رؤیا:''' توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۲.]</ref>

== '''انگیزه‌های تعیین وقت''' ==

# '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴-۴۳.]</ref>

== '''دلایل جایز نبودن تعیین وقت''' ==

=== '''احادیث امامان''' ===

بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. ازجمله محمد بن‌یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن‌ابراهیم در الغیبة، محمد بن‌حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کرده‌اند.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲-۱۶۱.</ref> در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور درباره مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۵-۲۴.]</ref>  

 

=== '''منافات با بداء''' ===

در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> بداء در لغت به معنای آشکار شدن امری پس از پنهان بودن<ref>شعبانی، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، ۱۳۸۹ش، ص۲.</ref> و در اصطلاح کلامی به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس شرایط و افعال اختیاری انسان است. بنابر این باور، زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. بر همین اساس، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.]</ref>

== '''پیامدها و چالش‌ها''' ==

در باورهای مهدویت، پنهان بودن زمان ظهور کارکردهایی چون حفظ امید، آزمون عمومی و غافلگیری مخالفان دارد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۱-۱۲۰.]</ref> در مقابل، تعیین زمان، آسیب‌های متعددی به همراه دارد که شامل رواج یأس، توهم‌گرایی، مسئولیت‌گریزی،<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> بدبینی به دین و ایجاد بستر مناسب برای مدعیان دروغین و فرقه‌های انحرافی می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref> یکی از آسیب‌های رایج توقیت، تطبیق نشانه‌ها و شخصیت‌های آخرالزمانی با افراد معاصر است؛ رویکردی که در تاریخ معاصر ایران به شکل‌گیری جریان‌هایی چون بابیت و بهائیت انجامید. در سال‌های اخیر نیز انتشار مستندهایی با رویکرد مشابه، مانند مستند «ظهور بسیار نزدیک است» با انتقاد صریح مراجع تقلید و مراکز تخصصی حوزوی مواجه شد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> پیامدهای تعیین زمان ظهور موعود، محدود به اسلام نبوده و در یهودیت، مانند فرقه شبائیه یا دونمه<ref>[https://www.entizar.ir/article_75301.html فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸.]</ref> آناباپتیست‏، ایروینگیان، فرقه‌های هزاره‌گرا مثل انجمن شاهدان یهوه (سازمان یهودی-مسیحی)<ref>[https://www.entizar.ir/article_75301.html فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۸۳-۸۱.]</ref> و ادونتیست‌های روز هفتم نیز موجب انشعاب و شکل‌گیری گروه‌های جدید شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1449146/%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%B3%D9%85 طباطبایی‌ستوده، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷.]</ref>

بر پایه متون حدیثی و دیدگاه اندیشمندان اسلامی، تکذیب علنی مدعیان تعیین وقت و مقابله فکری با آنان، وظیفه‌ای دینی برای معتقدان تلقی می‌شود.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> در این راستا، ارتقای بصیرت و آگاهی جامعه برای جلوگیری از کج‌اندیشی، روشنگری عالمان دینی، به حاشیه راندن تفکرات سطحی و ظاهرگرا که فاقد انعطاف در اجتهاد هستند و حفظ روحیه انتظارِ نزدیک همراه با تسلیم در برابر اراده خداوند، از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از پیامدهای توقیت به‌شمار می‌روند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۵۴ و ۶۵.]</ref>

* سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی 16، ۱۳۹۵ش.

* سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.

* صفانور، ساعده، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»،پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده ادیان، ۱۳۹۸ش.

* طباطبایی‌ستوده، سیداحمد، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، پژوهش‌های مهدوی، سال۷، شماره۲۷، ۱۳۹۷ش.

* فلاح یخدانی، جمال؛ لطفی، محمدمهدی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، انتظار موعود، سال۱۵، شماره۴۸، ۱۳۹۴ش.  

* قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، تحقیقات کلامی، سال۶، شماره۲۱، ۱۳۹۷ش.

* کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیدفاطمه، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، موعودپژوهی، سال۲، شماره۴، ۱۳۹۹ش.

* کیوانی، مرتضی، «مراد از نهی از توقیت ظهور امام زمان (عج)،معیارهای تطبیق علائم ظهور، گستره و آسیب‌شناسی آن»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.