@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 '''{{درشت|تغییر جنسیت؛}}''' تبدیل یا اصلاح جنس مذکر و مؤنث با استفاده از روش‌های پزشکی.
-«تغییر جنسیت» به‌معنای تغییر جنس فرد به جنس مخالف و در اصطلاح، دگرگونی ویژگی‌های فیزیکی و بیولوژیکی با استفاده از عمل جراحی و هورمون‌درمانی در جهت همانندسازی آن ویژگی‌ها با جنس مخالف است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص3.]</ref> همچنین، تبدیل خنثی یا دوجنسی به یکی از دو جنس مرد یا زن را شامل می‌شود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص3.]</ref>
+تغییر جنسیت، پدیده ای چندبعدی و پیچیده است که از پزشکی و روان‌شناسی تا فقه، حقوق، جامعه و سیاست را دربرمی‌گیرد. در رابطه با امکان، چیستی و چگونگی آن، دیدگاه های متفاوت و بعضاً متناقضی وجود دارد. تغییر در جنس فرد از این جهت نیز حائز اهمیت است که از زندگی خصوصی تا مناسبات و روابط اجتماعی همه جنبه های زندگی فرد را تحت تاثیر خود قرار می دهد. تغییرجنسیت از مباحث چالشی و مهم در حوزه مسائل پزشکی، روان‌شناسی و جامعه شناسی است.
+== مفهوم‌شناسی ==
+جنس به تفاوت‌های زیست‌شناختی و کالبدشناختی میان زن و مرد اطلاق می‌شود. کاربرد این واژه در زبان عامیانه تاحدودی مبهم است زیر هم به گروهی از افراد (مردان) و برخی فعالیت‌هایی که هم مردان و هم زنان انجام می‌دهند گفته می‌شود. از این رو باید بین واژه جنس و جنسی نیز تفاوت قائل شویم.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1537072551-9822-172.pdf فرهمند و دانافر، «تحلیل مشکلات فردی اجتماعی تراجنسی ها»، 1396ش، ص736.]</ref> جنسیت ویژگی‌های شخصی و روان‌شناختی است که جامعه نقش ویژه‌ای در تعیین آن دارد و با مرد یا زن بودن  و به‌اصطلاح، مردانگی و زنانگی همراه است. به‌عبارتی جنسیت به تفاوت‌های روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی بین زنان و مردان اطلاق می‌شود.<ref>باستانی، جنسیت، فرهنگ، ارزش ها و نگرش ها، 1386ش، ص56.</ref> تغییر، هرگونه تبدیل و دگرگونی است که ممکن است وضعیت یا حالت یک شئ را عوض کند به گونه ای که وضعیت جدید با وضعیت سابق از یک جهت یا جهات متعدد دارای تفاوت و گوناگونی باشد. تغییر جنسیت در اصطلاح پزشکی، تبدیل یا اصلاح آلت تناسلی است به گونه‌ای که جنس زن به مرد و یا برعکس تبدیل گردد، و نیز تبدیل خنثی و یا دوجنسی (هرمافرودیت) به یکی از دو جنس مرد یا زن، به معنای تغییر جنسیت است. به عبارتی تغییر جنسیت مجموعه‌ای از فعالیت‌های پزشکی است که یک فرد برای انطباق اندام مناسب با هویت جنسیتی‌اش انجام می‌دهد. این اصطلاح شامل هرگونه فعالیت‌هایی است که بدن مردانه را به بدنی زنانه یا بالعکس تغییر می‌دهد.<ref>[https://sid.ir/paper/867881/fa#downloadbottom بابالو، «بررسی تغییر جنسیت در ایران، ارائه شده در چهارمین کنفرانس پژوهش در علوم و تکنولوژی»، مرداد 1395ش.]</ref>
+«تغییر جنسیت» به‌معنای تغییر جنس فرد به جنس مخالف و در اصطلاح، دگرگونی ویژگی‌های فیزیکی و بیولوژیکی با استفاده از عمل جراحی و هورمون‌درمانی در جهت همانندسازی آن ویژگی‌ها با جنس مخالف است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص3.]</ref> همچنین، تبدیل خنثی یا دوجنسی به یکی از دو جنس مرد یا زن را شامل می‌شود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص3.]</ref> امروزه در تغییرجنسیت آنچه در واقع اتفاق می افتد، تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که جنس زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و به وسیله جراحی و هورمون تراپی پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود. در تغییر جنسیت از زن به مرد نیز عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه ها برداشته و به‌جای آن دستگاه تناسلی مردانه گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی و روان‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، وضعیت تغییر جنسیت، 1382ش، ص736.]</ref>
+تغییرجنسیت یکی از موضوعات علم اخلاق زیستی است و عنوان آن اصلاح [[جنسیت]] است، این گروه که به دنبال تغییر جنسیت هستند؛ دارای اختلال هویت جنسی می‌باشند که در صدد کسب خصوصیات ظاهری و آناتومیک جنسی، جنس مخالف خود و رهایی از خصوصیات جنسی فعلی هستند، به این دلیل با جنس مخالف خود همانندسازی می‌کنند. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 481.</ref> بنابر این تغییر جنسیت عبارت است از جراحی تطبیق و بازتایید جنسیت که یک فعالیت پزشکی برای انطباق اندام مناسب به جنسیت یک فرد ترنس با هویت جنسیتی‌اش است. این اصطلاح شامل هرگونه عمل جراحی است که بدن [[مردانه]] را به بدنی [[زنانه]] تغییر می‌دهد یا بالعکس.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki «جراحی تطبیق و بازتایید جنسیت»، ویکی پدیا]</ref> در این تعریف مراد از تغییرجنسیت تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که [[جنس]] زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود و در تغییر [[جنسیت]] از [[زن]] به [[مرد]]، عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه برداشته می‌شود و به‌جای آن دستگاه تناسلی [[مردانه]] گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view «تغییر جنسیت»، ویکی شیعه]</ref> بنابر این تعریف عملیات جراحیِ آلت تناسلی، تغییری در هویت واقعی فرد ایجاد نمی‌شود. بنابر این در یک نگاه کلی تغيير جنسيّت به دو معناست: تبديل ماهوى هر يک از مرد و [[زن]] به ديگرى. <ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص553</ref> به این معنا كه هويّت و جنسيّت [[مرد]] به كلّى تغيير كند.<ref>جمعی از مولفان، ‌مجله فقه اهل بيت عليهم السلام، بی‌تا، ج‌23، ص105</ref>
+اصلاح جنسيت انسان‌هاى دو جنسى با عمل جراحى و مانند آن.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص553</ref> لذا می‌توان گفت كسانى كه يک جنس آنها اصلى و جنسيّت ديگرشان فرعى است، مثل اين‌كه جنسيتّ اصلى زن و جنسيّت مرد فرعى است، يا بالعكس. چنين افرادى با يک عمل جرّاحى، جنسيّت فرعى خود را از بين برده و با تقويت جنسيّت اصلى بوسيله هورمون‌ها ومانند آن يک جنسى كامل مى‌شوند. به اين عمليّات جراحى، تغييرجنسيّت گفته مى‌شود.<ref>مکارم، سوگندهاى پر بار قرآن، 1386ش، ص306</ref>
 == هویت جنسی ==
 هویت جنسی، تصویری است که هر فرد به عنوان یک مرد یا زن از خود دارد و متأثر از دو مولفهٔ «جنس» و «جنسیت» است. جنس، عامل غیر اکتسابی است و شامل ویژگی‌های زیستی، کالبدی، جسمانی و کروموزومی می‌شود که زن و مرد را از هم متمایز می‌سازد. جنسیت، عامل اکتسابی است که زن و مرد را از جهت اجتماعی و فرهنگی از یکدیگر جدا می‌کند. به‌طور معمول مختصات جنسی و جنسیتی انسان‌ها با یکدیگر هماهنگ است، اما در برخی موارد ناسازگار می‌شود.<ref>ج[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=4792&fn=97781ee08f90be923625d939a0fac54a.pdf واهری و کوچکیان، «اختلال هویت جنسیتی و ابعاد اجتماعی آن: بررسی پدیده نارضایتی جنسی در ایران»، 1385ش، ص 266.]</ref> این وضعیت، گاهی سبب ظهور علائم فیزیکی جنس مخالف یا اختلال جنسی در فرد می‌شود. این افراد را «دوجنسی» یا «خنثی» (Hermaphrodite) می‌نامند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=331&fn=1daffd424c0fb0ff6a4c7c9d78e4ec63.pdf کریمی‌نیا، «تغییر جنسیت از منظر فقهی و حقوقی»، 1379ش، ص76.]</ref> اما گاهی، فرد گرفتار اختلالِ هویت جنسی بوده و جنسِ روانی فرد با جنسِ فیزیکی‌اش متضاد است. این فرد از جنسیت خود راضی نبوده و همواره خواهان تغییر در جنسیت خود است. تفاوت این بیماری با بیماری دوجنسی این است که بیماران دوجنسی دارای اختلال ظاهری در اندام تناسلی، اندام‌های داخلی و سیستم هورمونی خود هستند و معمولاً نمای ظاهری از هر دو جنس را دارند، اما ناراضیان جنسی (ترانس سکسوالیسم)، از نظر ظاهری کاملاً سالم بوده و تنها از نظر روانی دچار اختلال هستند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15035&fn=73ffe8fa06cc96cd96b3753537e0ed4e.pdf اصغری آقمشهدی و عبدی، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1390ش، ص5.]</ref> مشکلات هویت جنسی، موجب کاهش سرمایهٔ اجتماعی این افراد و افزایش امکان بروز رفتارهای انحرافی از سوی آنها می‌شود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=4792&fn=97781ee08f90be923625d939a0fac54a.pdf جواهری و کوچکیان، «اختلال هویت جنسیتی و ابعاد اجتماعی آن: بررسی پدیده نارضایتی جنسی در ایران»، 1385ش، ص 282.]</ref>
+=== خنثی ===
+بر اساس تعالیم اسلام، خنثی‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند: خنثای مشکل و خنثای غیرمشکل. خنثای مشکل (دو جنسی کامل): این گروه به دلیل دارا بودن هر دو آلت تناسلی [[مردانه]] و [[زنانه]]، جنسیت دوگانه دارند و [[زن]] بودن یا مرد بودن آنان آشکار نیست. اینها به رعایت احتیاط‌های شرعی ملزم هستند و مثلا [[ازدواج]] بر آنها حرام است. <ref>صدر، ماوراء الفقه، 1996م، ج6، ص 135؛ مشکینی، مصطلاحات الفقه، 1377ش، ص 233- 234.</ref> خنثای غیرمشکل: این گروه با توجه به داشتن نشانه‌های شرعی به یکی از دوجنس [[مذکر]] یا [[مونث]] ملحق می‌شوند. تکلیف شرعی آنان از جهت مرد بودن یا زن بودن مشخص است، ولی دارای ابهام [[جنسی]] هستند و از بیماری جنسی رنج می‌برند. <ref>کریمی‌نیا، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، 1400ش، ص 9.</ref>
+=== ترنس ===
+ترنس یا خنثای روانی که با اصطلاحات ترنسجندر، تراجنسیتی یا ترنسکشوال هم نامیده می‌شوند افرادی هستند که از نظر زیستی ویژگی‌های یک جنس خاص را دارند اما از نظر روحی و روانی خود را متعلق به آن گروه نمی‌دانند و افکار، احساسات و رفتارهایی مشابه جنس مخالف خود دارند. ترنس‌ها به دو دسته ترنس‌های مرد و ترنس‌های زن تقسیم می‌شوند. ترنس زن آن دسته از زنانی هستند که از لحاظ جنسیت ظاهری زن محسوب می‌شوند اما از لحاظ شخصیت و روان خود را مرد می‌دانند و ترنس مرد به مردانی گفته می‌شود که از لحاظ جنسیت ظاهری، مرد هستند اما از لحاظ روان و شخصیت، خود را زن می‌دانند.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21448.html جواهری و حسین زاده، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی در تغییرجنس خواهان ایران»، 1390ش، ص12.]</ref>
+=== ملاک تعیین جنسیت ===
+ملاک‌های تعیین جنسیت را موارد زیر گزارش کرده‌اند:<ref>[http://ensani.ir/fa/article/128750/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DA%A9-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA دیانی، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، 1380ش، ص10]</ref>
+#جنس ژنتیکی: ساده‌ترین راه تشخیص از راه آزمایش بزاق دهان است
+#جنس هورمونال: نوع هورمونی که از غده‌ها ترشح می‌شود
+#جنس ظاهری: آناتومی و اعضای ظاهری بدن معرف جنسیت است
+#جنس روان‌شناسانه: روح و تمایلات شخصی
 == پیشینه ==
 اختلال در جنس یا جنسیت، پیشینه‌ای به درازای تاریخ بشر دارد. این مسئله در آموزه‌های دین اسلام و نیز در سیرهٔ عملی پیشوایان مسلمان نیز مورد توجه بوده است؛ چنان‌که امام علی در زمان حکومت خود، فرد مبتلا به اختلال جنسی که با پسر عمویش ازدواج کرده بود، از او جدا و به مردان ملحق کرد.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=2770&fn=3102cd36e721c1d3cc8e7c18725b1cff.pdf باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص65]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=689&fn=4f7be41067cef1f94a7e8b63d4217a3a.pdf مؤمن قمی، «سخنی درباره تغییر جنسیت»، 1375ش، ص2؛] [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=331&fn=1daffd424c0fb0ff6a4c7c9d78e4ec63.pdf کریمی‌نیا، «تغییر جنسیت از منظر فقهی و حقوقی»، 1379ش، ص77.]</ref> اما نخستین عمل‌های جراحی تغییر جنسیت در میانهٔ قرن بیستم میلادی در انگلستان و نیز در آمریکا رخ داد. امروزه تغییر جنسیت از منظر دانش پزشکی، امری پذیرفته شده است و حتی یک سمپوزیوم بین‌المللی با مشارکت پزشکان و متخصصان، به‌صورت دوسالانه و برای تبادل تجربه و ایجاد وحدت رویه پزشکی دربارهٔ تغییر جنسیت، برگزار می‌شود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص4]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=2770&fn=3102cd36e721c1d3cc8e7c18725b1cff.pdf باریکلو، «وضعیت تغییر جنسیت»، 1382ش، ص65]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15035&fn=73ffe8fa06cc96cd96b3753537e0ed4e.pdf اصغری آقمشهدی و عبدی، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1390ش، ص2]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=3679&fn=8d85aa199574c6796b41146473940bb6.pdf باریکلو، «آثار حقوقی تغییر جنسیت»، 1385ش، ص108].</ref>
+=== در ایران ===
+اولین تغییر جنسیت در ایران، در سال ۱۳۰۹ش رخ داد.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=17487&fn=87132438d55665551a73c9ea75680ae9.pdf ابراهیمی و وکیل‌زاده، «نگاهی جرم‌شناختی به تأثیر تغییر جنسیت در کانون خانواده از منظر فقه و حقوق کیفری»، 1391ش، ص84.]</ref> در سال ۱۳۶۵ش نیز، مریم خاتون ملک‌آرا (فریدون) اولین کسی بود که پس از ملاقات با امام خمینی و صدور فتوای تغییر جنسیت با تأیید پزشک، به پزشکی قانونی مراجعه کرد و همان زمان اولین مجوز تغییر جنسیت از سوی پزشکی قانونی در جمهوری اسلامی ایران صادر شد.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص5.]</ref>
 == انواع تغییر جنسیت ==
-#  تغییر جنسیتِ افراد سالم؛ یعنی مرد یا زنی که اختلال جنسی ژنتیکی، کروموزومی یا نشانه‌های دیگر ندارد، اقدام به تغییر جنسیت کند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15316&fn=d823140ef4b8d167f568a59efb6b75cb.pdf سبحانی، «تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامی»، 1391ش، ص7.]</ref>
+تغییر جنسیت در سه نوع قابل دسته بندی است. نوع اول تبدیل‌شدن از یک جنس به جنس دیگر مثلا از زن به مرد یا از مرد به زن که دو گروه را شامل می شود. گروه اول افرادی که هیچ نقص، ابهام و یا اختلالی از نظر جسمی و روحی ندارند ولی درصدد تغییر جنسیت برمی‌آیند. گروه دوم ترنس‌ها هستند که لحاظ جسمی، هیچ‌گونه نقص یا ابهامی نسبت به جنسیت خود ندارند ولی از نظر روانی خود را در گروه جنس مخالف دسته‌بندی می‌کنند. نوع دوم تغییر جنسیت، تعیین و یا رفع ابهام از جنسیت هست که افراد دو جنسی در این نوع قرار دارند و نوع سوم آشکارسازی جنسیت پنهان نام دارد که شامل افراد تک جنسیتی است که از جنسیت واحد واقعی اما پنهان برخوردارند و با عمل جراحی تنها جنسیت پنهان و پوشیده خود را آشکار می‌سازند. به طور کلی می‌توان تغییرجنسیت را به انواع زیر از جهت تغییر دسته‌بندی‌کرد:<ref>دیانی، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، 1380ش، ص10</ref><ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص 187.</ref><ref>[https://civilica.com/doc/1405586/ کریمی‌نیا، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، 1400ش، ص 8.]</ref>
-#  تغییر جنسیتِ ناراضیان جنسی؛ یعنی فردی که جنسیت کاملاً مشخص دارد، اما خود را متعلق به جنس مخالف می‌داند و پوشش و رفتارهای جنس مخالف را انجام می‌دهد، با عمل جراحی یا هورمون درمانی در جنس و اندام تناسلی خود تغییر ایجاد کند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15316&fn=d823140ef4b8d167f568a59efb6b75cb.pdf سبحانی، «تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامی»، 1391ش، ص9.]</ref>
+#  تغییر جنسیتِ افراد سالم
-#  تغییر جنسیت افراد دوجنسیتی؛ افراد دو جنسه (خنثی) که در دانش پزشکی به آنها Hermaphrodite گفته می‌شود، افرادی هستند که اختلال جنسیتی آنها برآمده از اختلال جنسی است و معمولاً خصوصیات هر دو جنس را دارا هستند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص6-8.]</ref>
+#  تغییر جنسیتِ ناراضیان جنسی
+#  تغییر جنسیت افراد دوجنسیتی
+== در ادیان ==
+در مورد تغییرجنسیت از منظر شریعت و ادیان دو نظر وجود دارد؛ دیدگاه ابتدایی، تحریم و ممنوعیت است. بر این اساس فرد نمی‌تواند برخلاف مشیت الهی و به اراده خود تغییرجنسیت دهد. تقریباً همه فقهای سنّی و نیز کلیسای مسیحی با این عمل جراحی مخالفند. از نظر آنان این تغییر در خلقت خداست. اهل سنت با استناد به آیه قرآن سوره نساء، آیه 119 تغییرجنسیت را حرام می‌دانند، اما این آیه ناظر به  تغییرجنسیت نیست. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 481.</ref> دیدگاه بعدی تجویز است. از نظر فقهای شیعه دلیل شرعی از قرآن کریم یا روایات اسلامی مبنی بر حرام بودن تغییرجنسیت نیست. همچنین کسانی که خواهان تغییرجنسیت هستند به بیماری شدید جسمی و روحی مبتلا شده‌اند و تغییرجنسیت راهی برای درمان این گونه بیماران است. پس تغییرجنسیت، تغییر در خلقت خدا محسوب نمی‌شود. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 482.</ref>
+=== در یهودیت ===
+یهودیت اصلاح‌گرا با پذیرش افراد ترنس، حتی اجازه انتصاب خاخام‌های ترنس را هم می‌دهد. در متون عرفانی یهودیت که با نام کابالا شناخته می‌شود، گذار از یک جنسیت به جنسیت دیگر امکان‌پذیر است. اما موضع یهودیت ارتدوکس در این باره متفاوت است. یهودیت ارتدوکس با پذیرش اینکه افرادی وجود دارند که عمیقاً در مورد هویت جنسی خود دچار تعارض هستند و نیاز به همدلی و شفقت دارند اما قوانین دینی یهود اجازه تغییر و دستکاری در جنسیت را نمی‌دهد. یهودیت ارتدوکس بر این باور است که هر جنسیتی نقش خاص خود را دارد و بدن‌هایی که خداوند به ما داده، نشان دهنده این است ما چگونه باید زندگی کنیم، تولد در بدن مردانه مستلزم زندگی مردانه است، و زن به دنیا آمدن مستلزم زندگی زنانه.<ref>[https://www.dinonline.com/42957/%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B3-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C/#%DB%8C%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA «موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وبسایت دین‌آنلاین.]</ref>
+=== در مسیحیت ===
+تغییر جنسیت در میان مسیحیان کاتولیک حرام و به‌عنوان گناه شمرده می‌شود. آنها طرح خداوند را ایجاد دو جنس متمایز و مکمل می‌دانند مسیحیان کاتولیک باور دارند که خداوند هر کس را با جنس خاص خود خلق کرده و تغییر آن به‌عنوان تخطّی از قانون الهی و تغییر در آفرینش خداوند محسوب می‌شود. با این حال بسیاری از فرقه‌های اصلی پروتستان از عضویت یا به مقام رسیدن ترنس‌ها استقبال می‌کنند.<ref>[https://moballeq.net/news/6425/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D9%87%D8%A7/ «نگاه ادیان درباره ترنس ها و دگرباش‌های جنسی»، وبسایت‌ مبلغ.]</ref>
+=== در هندوئیسم ===
+در جامعه هندو افراد با بیان جنسیتی غیر دوتایی برای هزاران سال شناخته شده‌اند و نقش‌های مهمی در متون مقدس ایفا می‌کنند. افراد جنسیت سوم مورد احترام بوده‌ و بسیاری از آنها در زمان حاکمان هندو و مسلمان به موقعیتهای مهم قدرت رسیده‌اند. یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۴ تخمین زد که حدود ۳ میلیون نفر از جنسیت سوم در هند زندگی می‌کنند. سانسکریت، زبان باستانی متون مقدس هندو، واژگانی برای توصیف سه جنسیت مذکر، مؤنث و جنسیت خنثی دارد.<ref name=":0">[https://www.dinonline.com/42957/%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B3-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C/#%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C%D8%AA «موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وب‌سایت دین‌آنلاین.]</ref>
+=== در بودیسم ===
+در آیین بودیسم به طور سنتی به نقش‌های جنسیتی دوتایی پایبند بوده‌ است، به‌ویژه در سنت‌های رهبانی خود که در آن مردان و زنان از هم جدا می‌شوند و نقش های خاصی به آنها اختصاص می‌یابد. با این وجود بسیاری از فرقه های بودایی، به ویژه در غرب، عمداً افراد تراجنسیتی را در گردهمایی های خود می‌پذیرند.<ref name=":0" />
-== تغییر جنسیت از منظر فقه اسلامی ==
+=== در اسلام ===
-در چارچوب آموزه‌های دین اسلام و طبق نظر مشهور فقها، تغییر جنسیت درصورتی که از لحاظ پزشکی ضروری تشخیص داده شود، مجاز است؛<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15035&fn=73ffe8fa06cc96cd96b3753537e0ed4e.pdf اصغری آقمشهدی و عبدی، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1390ش، ص15].</ref> اما تغییر جنسیت در افراد سالم که اختلال جنسی ژنتیکی، کروموزومی یا نشانه‌های دیگر ندارند، حرام است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15316&fn=d823140ef4b8d167f568a59efb6b75cb.pdf سبحانی، «تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامی»، 1391ش، ص7.]</ref> به همین ترتیب، تغییر جنسیت فردی که جنسیت روشنی دارد، اما خود را متعلق به جنس مخالف می‌داند (ناراضیِ جنسی)، حرام است؛ زیرا موجب تغییر در آفرینش شده و مصداق خنثی‌شدن فرد و ضرر زدن به خود است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15316&fn=d823140ef4b8d167f568a59efb6b75cb.pdf سبحانی، «تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامی»، 1391ش، ص9].</ref> همچنین تغییر جنسیتِ افراد دوجنسیتی که دانش پزشکی می‌تواند جنسیت واقعی او را تشخیص دهد، جایز است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15316&fn=d823140ef4b8d167f568a59efb6b75cb.pdf سبحانی، «تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامی»، 1391ش، ص14].</ref> اما خنثی مشکل (ممسوح) که تشخیص مذکر یا مؤنث بودن او ممکن نیست، همچنان باید در احکام زن و مرد احتیاط کند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15316&fn=d823140ef4b8d167f568a59efb6b75cb.pdf سبحانی، «تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامی»، 1391ش، ص15.]</ref>
+تغییر جنسیت در اسلام در سه دیدگاه کلی قابل دسته‌بندی است: دیدگاه ممنوعیت مطلق، دیدگاه مشروعیت مطلق و نظریه مشروعیت مشروط. در این میان دیدگاه سوم با توجه به احکام اسلامی و واقعیت‌های پزشکی تناسب بیشتری دارد. دیدگاه مشروعیت مشروط غالباً با محوریت افراد خنثی موضوعیت پیدا می‌کند. تاکید بر جنسیت دوگانه از مسائل مشترک بین ادیان ابراهیمی است و تغییر جنسیت تنها به منظور الحاق به جنسیت غالب یا خروج از ابهام جنسیتی است. طبق نظر مشهور فقها، در صورتی که از لحاظ پزشکی ضروری تشخیص داده شود، مجاز می‌باشد. در واقع اگر کسی دوجنسی باشد یا جنس واقعی خود را نشناسد، مجاز است با عمل جراحی جنس خود را آشکار کند یا به نفع جنسیت غالب تغییر دهد. لذا تغییر جنسیت در این صورت، نه تغییر ماهوی است بلکه آشکار کردن واقعیت پوشیده است.<ref>[https://law.tabrizu.ac.ir/article_2067_856df7dc3ea5cc875a80a5d206c98e7a.pdf اصغری آقمشهدی و عبدی، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1390ش، ص16.]</ref>
-در میان فقیهان شیعه، امام خمینی اولین فقیهی است که تغییر جنسیت را مجاز دانست<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15035&fn=73ffe8fa06cc96cd96b3753537e0ed4e.pdf اصغری آقمشهدی و عبدی، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1390ش، ص3].</ref> و در سال ۱۳۴۳ش، در تحریرالوسیله بیان نمود: «ظاهر آن است که تغییر جنس مرد به زن به سبب عمل و برعکس آن، حرام نیست».<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص5.]</ref> پس از امام خمینی فقهایی چون سیدعلی خامنه‌ای، سیدعلی سیستانی، محمد فاضل لنکرانی و سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی تغییر جنسیت را جایز دانستند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=16745&fn=7eaeb93997da826079e8e86ff09dd1a0.pdf عرب و همکاران، «مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1392ش، ص6.]</ref>
-== تغییر جنسیت در ایران ==
+در چارچوب آموزه‌های دین اسلام و طبق نظر مشهور فقها، تغییر جنسیت درصورتی که از لحاظ پزشکی ضروری تشخیص داده شود، مجاز است؛ اما تغییر جنسیت در افراد سالم که اختلال جنسی ژنتیکی، کروموزومی یا نشانه‌های دیگر ندارند، حرام است. به همین ترتیب، تغییر جنسیت فردی که جنسیت روشنی دارد، اما خود را متعلق به جنس مخالف می‌داند (ناراضیِ جنسی)، حرام است؛ زیرا موجب تغییر در آفرینش شده و مصداق خنثی‌شدن فرد و ضرر زدن به خود است. همچنین تغییر جنسیتِ افراد دوجنسیتی که دانش پزشکی می‌تواند جنسیت واقعی او را تشخیص دهد، جایز است. اما خنثی مشکل (ممسوح) که تشخیص مذکر یا مؤنث بودن او ممکن نیست، همچنان باید در احکام زن و مرد احتیاط کند.
-اولین تغییر جنسیت در ایران، در سال ۱۳۰۹ش رخ داد.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=17487&fn=87132438d55665551a73c9ea75680ae9.pdf ابراهیمی و وکیل‌زاده، «نگاهی جرم‌شناختی به تأثیر تغییر جنسیت در کانون خانواده از منظر فقه و حقوق کیفری»، 1391ش، ص84.]</ref> در سال ۱۳۶۵ش نیز، مریم خاتون ملک‌آرا (فریدون) اولین کسی بود که پس از ملاقات با امام خمینی و صدور فتوای تغییر جنسیت با تأیید پزشک، به پزشکی قانونی مراجعه کرد و همان زمان اولین مجوز تغییر جنسیت از سوی پزشکی قانونی در جمهوری اسلامی ایران صادر شد.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص5.]</ref>
+موافقان جواز تغییر جنسیت برای ادعای خود به سه قاعده عسر و حرج، اصل برائت و لزوم رعایت حقوق انسانی استناد می‌کنند. بر این اساس قاعده عسر و حرج بیان می‌کند که براساس آیات الهی در دین اسلام حکم حرجی بیان نشده است و هر جا حکمی مشتقی داشته باشد این حکم منفی می‌شود. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 483.</ref> اصل برائت نیز بیان کرده است که  براساس آیات الهی و سنت معصومین، اصل بر بی‌گناهی افراد در افعال خود می‌باشد. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 484.</ref> حقوق انسانی نیز تایید می‌‌‌‌کند که اساس حقوق بشر اقتضا دارد بدون دلیل، تن و روان آدمی محبوس نشود و زمینه‌های آزار انسانی زائل شده تا بتواند به صورت انسانی آزاد و متعادل از حقوق تکالیف مناسب برخوردار باشد. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 484.</ref>
+در میان فقیهان شیعه، امام خمینی اولین فقیهی است که تغییر جنسیت را مجاز دانست و در سال ۱۳۴۳ش، در تحریرالوسیله بیان نمود: «ظاهر آن است که تغییر جنس مرد به زن به سبب عمل و برعکس آن، حرام نیست».<ref>موسوی خمینی، تحریرالوسیله، ج2، ص558.</ref> پس از امام خمینی فقهایی چون سید محمدرضا گلپایگانی،<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 483.</ref> سیدعلی خامنه‌ای،<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 483.</ref> سیدعلی سیستانی، محمد فاضل لنکرانی و سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی تغییر جنسیت را جایز دانستند. تغییرجنسیت در افراد سالم، افرادی که از نظر جسم و روان سالم هستند و هیچ گونه قصد عقلایی برای تغییرجنسیت این افراد وجود ندارد، از نظر همه فقهای شیعه و سنّی، این نوع تغییرجنسیت حرام است.<ref>موسوی خمینی، تحریرالوسیله، 1366ش، ج 2، ص 558 – 559؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، 1379ش، ج1، ص 471؛ فاضل لنگرانی، جامع المسائل (استفائات)، 1377ش، ج2، ص 376.</ref>
+== قوانین تغییر جنسیت ==
-== قوانین تغییر جنسیت در کشورهای مختلف ==
+=== جواز مشروط ===
 اکثر کشورها، دربارهٔ تغییر جنسیت، قانون مصوب دارند، مانند سوئد، بلژیک، آلمان، ایتالیا، هلند، انگلیس و ترکیه. این دسته از کشورها از نظر پزشکی و قانونی شرایطی را برای تغییر جنسیت وضع کرده‌اند.
 *  شرایط پزشکی:
@@ خط ۳۴: / خط ۷۹: @@
 برخی کشورها نیز تغییر جنسیت را از طریق تصمیمات قضایی (مانند: سوئیس و فرانسه) یا از طریق عملکرد نهادهای دولتی (مانند: یوگسلاوی و اتریش) یا با استفاده از راه‌حل موجود در مقررات دیگر تجویز می‌کنند.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص9-9]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=16745&fn=7eaeb93997da826079e8e86ff09dd1a0.pdf عرب و همکاران، «مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1392ش، ص4.]</ref>
+در نظام حقوقی ایران در خصوص تغییر جنسیت قوانینی وضع شده است. قانون تغییرجنسیت بر اساس قانون مصوب 1391، در موضوعات قابلیت رسیدگی در دادگاه‌های [[خانواده]] تبیین شده است. اصل 167 قانون اساسی در ایران در اینباره گفته است: قاضی وظیفه دارد که تلاش کند حکم هر دعوی را در قوانین تدوین شده بیابد و اگر نیابد با استناد به منابع معتبر اسلامی یا فتوای معتبر، حکم قضیه را صادر نماید و نمی‌تواند به بهانه سکوت، نقض و یا تعارض قوانین مدونه از رسیدگی به دعوی و صدور حکم پرهیز کند.
+=== ممنوعیت ===
 برخی کشورها نیز مانند آلبانی این کار را نامشروع می‌دانند.
-== چالش‌های تغییر جنسیت ==
+== چالش‌ها ==
-فردی که اقدام به تغییر جنسیت می‌کند معمولاً با مشکلاتی در حوزه مسائل خانوادگی، عاطفی، شغلی، اجتماعی و فرهنگی روبرو می‌شود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=17487&fn=87132438d55665551a73c9ea75680ae9.pdf ابراهیمی و وکیل‌زاده، «نگاهی جرم‌شناختی به تأثیر تغییر جنسیت در کانون خانواده از منظر فقه و حقوق کیفری»، 1391ش، ص87.]</ref> مهم‌ترین چالش‌های تغییر جنسیت برای افراد، عبارت است از:
+فردی که اقدام به تغییر جنسیت می‌کند معمولاً با مشکلاتی در حوزه مسائل خانوادگی، عاطفی، شغلی، اجتماعی و فرهنگی روبرو می‌شود. مهم‌ترین چالش‌های تغییر جنسیت برای افراد، عبارت است از:
 *  بعد جسمانی؛ شکل و اندازه متناسب اعضای بدن و عملکرد صحیح آنها؛
 *   بعد روانشناختی؛ داشتن احساس مثبت از خویش، توانایی خوب فکر کردن، سازگاری با مسائل زندگی، قدرت حل مشکلات زندگی و مدیریت بر عواطف؛
 *  بعد اجتماعی؛ توانایی برقراری ارتباط اثربخش با اعضای خانواده، همکاران، دوستان و سایر افراد جامعه؛
-*   بعد معنوی؛ برخورداری از چارچوبی تعالی بخش و مذهبی.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=4792&fn=97781ee08f90be923625d939a0fac54a.pdf جواهری، کوچکیان، «اختلال هویت جنسیتی و ابعاد اجتماعی آن: بررسی پدیده نارضایتی جنسی در ایران»، 1385، ص273].</ref>
+*   بعد معنوی؛ برخورداری از چارچوبی تعالی بخش و مذهبی.
-== آثار حقوقی تغییر جنسیت ==
+== آثار و پیامدها ==
-* ازدواج؛ اگر تغییر جنسیت پس از ازدواج باشد، ازدواج سابق باطل می‌شود؛ چون ازدواج دو مرد یا دو زن از نظر اسلام حرام و ممنوع است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=16745&fn=7eaeb93997da826079e8e86ff09dd1a0.pdf عرب و همکاران، «مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1392ش، ص7]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=689&fn=4f7be41067cef1f94a7e8b63d4217a3a.pdf مؤمن قمی، «سخنی درباره تغییر جنسیت»، 1375ش، ص4]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=331&fn=1daffd424c0fb0ff6a4c7c9d78e4ec63.pdf کریمی‌نیا، «تغییر جنسیت از منظر فقهی و حقوقی»، 1379ش، ص78.]</ref>
-*  عده؛ عده از احکام شرعی ویژهٔ زنان است و با تغییر جنسیت زن به مرد، نکاح منتفی شده و عده ساقط می‌گردد.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=16745&fn=7eaeb93997da826079e8e86ff09dd1a0.pdf عرب و همکاران، «مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1392ش، ص7]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=689&fn=4f7be41067cef1f94a7e8b63d4217a3a.pdf مؤمن قمی، «سخنی درباره تغییر جنسیت»، 1375ش، ص4]؛ [https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=331&fn=1daffd424c0fb0ff6a4c7c9d78e4ec63.pdf کریمی‌نیا، «تغییر جنسیت از منظر فقهی و حقوقی»، 1379ش، ص78].</ref>
-*  ارث؛ در فقه اسلامی که سهم ارث بر اساس جنسیت افراد تعیین می‌شود، ملاک در تقسیم ارث، جنسیت وارث در زمان فوت مورث است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=16745&fn=7eaeb93997da826079e8e86ff09dd1a0.pdf عرب و همکاران، «مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1392ش، ص8].</ref>
-*  نفقه؛ در فقه اسلامی، تأمین مسکن، لباس، غذا و اثاث منزل به میزان رفع حاجت زن، بر شوهر او واجب است. با تغییر جنسیت زن، همان‌گونه که ازدواج، باطل می‌شود نفقه او به عنوان زوجه نیز ساقط می‌شود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=16745&fn=7eaeb93997da826079e8e86ff09dd1a0.pdf عرب و همکاران، «مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1392ش، ص8].</ref>
-*  دیه؛ در فقه اسلامی، میزان دیه افراد بر اساس جنسیت، تعیین می‌شود؛ در اثر تغییر جنسیت، ملاک تعیین دیه، حال فعلی فرد است و بر اساس زن یا مرد بودن او، دیه محاسبه می‌شود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=16745&fn=7eaeb93997da826079e8e86ff09dd1a0.pdf عرب و همکاران، «مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1392ش، ص8].</ref>
-*  مهریه؛ پس از تغییر جنسیت، به علت عدم بقای زوجیت، نکاح باطل است. حال اگر تغییر جنسیت پس از نزدیکی باشد، تمام مهر واجب است و اگر پیش از نزدیکی باشد، نصف آن واجب است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=689&fn=4f7be41067cef1f94a7e8b63d4217a3a.pdf مؤمن قمی، «سخنی درباره تغییر جنسیت»، 1375ش، ص5].</ref>
-*  عناوین خانوادگی و ولایت کودکان؛ عنوان پدر و مادر به صرف این که به مرد یا زن تغییر جنسیت دهد، محقق نمی‌شود؛ زیرا پدر آن است که از نطفه او فرزند به وجود آمده باشد و مادر کسی است که فرزند را در شکم خود حمل کرده و سپس او را زاییده است. پس از تغییر جنسیت، عرف باز هم پدر و مادر را برای فرزند می‌پذیرد؛ هرچند در منابع دینی، دلیلی بر ثبوت یا عدم ثبوت ولایت پدر یا مادر وجود ندارد.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=689&fn=4f7be41067cef1f94a7e8b63d4217a3a.pdf مؤمن قمی، «سخنی درباره تغییر جنسیت»، 1375ش، ص7.]</ref>
-== پانویس ==
-{{پانویس}}
-== منابع ==
-* ابراهیمی، محمود و وکیل‌زاده، رحیم، «نگاهی جرم‌شناختی به تأثیر تغییر جنسیت در کانون خانواده از منظر فقه و حقوق کیفری»، فصلنامه زن و مطالعات خانواده، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز، سال ۵، شماره ۱۸، ۱۳۹۱ش.
-* اصغری آقمشهدی، فخرالدین و عبدی، یاسر، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، فقه و حقوق اسلامی، سال اول، شماره دوم، ۱۳۹۰ش.
-* باریکلو، علی‌رضا، «آثار حقوقی تغییر جنسیت»، دانشگاه تربیت مدرس، شماره ۳، ۱۳۸۵ش.
-* باریکلو، علی‌رضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، اندیشه‌های حقوقی، سال اول، شماره پنجم، ۱۳۸۲ش.
-* جواهری، فاطمه و کوچکیان، زینب، «اختلال هویت جنسیتی و ابعاد اجتماعی آن: بررسی پدیده نارضایتی جنسی در ایران»، رفاه اجتماعی، شماره ۲۱، تابستان ۱۳۸۵ش.
-* سبحانی تبریزی، جعفر، «تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامی»، فصلنامه فقه اهل بیت، سال ۱۸، شماره ۶۹، ۱۳۹۱ش.
-* صناعی، سعید و فصیحی‌زاده، علیرضا، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، دانشگاه امام صادق (ع) واحد خواهران، سال ۱۷، شماره ۵۶، ۱۳۹۱ش.
-* عرب، سمانه و همکاران، «مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال ۸، شماره ۴، ۱۳۹۲ش.
-* کریمی‌نیا، محمدمهدی، «تغییر جنسیت از منظر فقهی و حقوقی»، معرفت، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، شماره ۳۶، ۱۳۷۹ش.
-* مؤمن قمی، محمد، «سخنی دربارهٔ تغییر جنسیت»، فقه اهل بیت، سال دوم، شماره ۷، ۱۳۷۵ش.
-ویکی ز
-تغییرجنسیت؛ هرگونه تبدیل و تغییر در جنس فرد.
-تغییرجنسیت از مباحث چالشی و مهم در حوزه مسائل پزشکی، روان‌شناسی و جامعه شناسی است. این مسئله علاوه بر تبدیل [[جنس]] فرد، زندگی فقهی و حقوقی وی را دگرگون می‌سازد. زمینه ساز پرسش‌های فراوان فقهی و حقوقی است، چون در گذشته تغییرجنسیت غیر ممکن محسوب می‌شد. تغییرجنسیت در نظام‌های حقوقی جهان مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. در این باره دیدگاه‌های مختلف بیان شده و عده‌ای با آن موافق و عده‌ای نیز نظر مخالف دارند.
-==تعریف تغییرجنسیت==
-تغییرجنسیت یکی از موضوعات علم اخلاق زیستی است و عنوان آن اصلاح [[جنسیت]] است، این گروه که به دنبال تغییر جنسیت هستند؛ دارای اختلال هویت جنسی می‌باشند که در صدد کسب خصوصیات ظاهری و آناتومیک جنسی، جنس مخالف خود و رهایی از خصوصیات جنسی فعلی هستند، به این دلیل با جنس مخالف خود همانندسازی می‌کنند. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 481.</ref>
-بنابر این تغییر جنسیت عبارت است از جراحی تطبیق و بازتایید جنسیت که یک فعالیت پزشکی برای انطباق اندام مناسب به جنسیت یک فرد ترنس با هویت جنسیتی‌اش است. این اصطلاح شامل هرگونه عمل جراحی است که بدن [[مردانه]] را به بدنی [[زنانه]] تغییر می‌دهد یا بالعکس.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki «جراحی تطبیق و بازتایید جنسیت»، ویکی پدیا]</ref>
-در این تعریف مراد از تغییرجنسیت تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که [[جنس]] زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود و در تغییر [[جنسیت]] از [[زن]] به [[مرد]]، عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه برداشته می‌شود و به‌جای آن دستگاه تناسلی [[مردانه]] گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view «تغییر جنسیت»، ویکی شیعه]</ref>
-بنابر تعریف بالا، عملیات جراحیِ آلت تناسلی، تغییری در هویت واقعی فرد ایجاد نمی‌شود. بنابر این در یک نگاه کلی تغيير جنسيّت به دو معناست: تبديل ماهوى هر يک از مرد و [[زن]] به ديگرى. <ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص553</ref> به این معنا كه هويّت و جنسيّت [[مرد]] به كلّى تغيير كند.<ref>جمعی از مولفان، ‌مجله فقه اهل بيت عليهم السلام، بی‌تا، ج‌23، ص105</ref>
-اصلاح جنسيت انسان‌هاى دو جنسى با عمل جراحى و مانند آن.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص553</ref> لذا می‌توان گفت كسانى كه يک جنس آنها اصلى و جنسيّت ديگرشان فرعى است، مثل اين‌كه جنسيتّ اصلى زن و جنسيّت مرد فرعى است، يا بالعكس. چنين افرادى با يک عمل جرّاحى، جنسيّت فرعى خود را از بين برده و با تقويت جنسيّت اصلى بوسيله هورمون‌ها ومانند آن يک جنسى كامل مى‌شوند. به اين عمليّات جراحى، تغييرجنسيّت گفته مى‌شود.<ref>مکارم، سوگندهاى پر بار قرآن، 1386ش، ص306</ref>
-==ملاک تعیین جنسیت==
-#جنس ژنتیکی: ساده‌ترین راه تشخیص از راه آزمایش بزاق دهان است.
-#جنس هورمونال: نوع هورمونی که از غده‌ها ترشح می‌شود.
-#جنس ظاهری: آناتومی و اعضای ظاهری بدن معرف جنسیت است.
-#جنس روان‌شناسانه: روح و تمایلات شخصی. <ref>[http://ensani.ir/fa/article/128750/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DA%A9-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA دیانی، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، 1380ش، ص10]</ref>
-==اقسام تغییرجنسیت==
-ـ تغییرجنسیت به منظور کشف جنسیت: در مواردی که دستگاه تناسلی خارجی، به صورت کامل نیافته و جنسیت حقیقی پنهان مانده است که با جراحی، جنسیت حقیقی این افراد کشف می‌شود. <ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص 187.</ref>
-ـ تغییرجنسیت در خنثی‌ها (دوجنسی‌ها): از نظر برخی فقها خنثی‌ها دارای جنسیت سوم هستند. اگر این سخن مورد پذیرش باشد، عمل جراحی که بر این افراد صورت می‌گیرد، مصداق تغییرجنسیت است. ولی اگر به جنسیت سوم برای خنثی معتقد نبوده، با توجه به این که برخی عمل‌های جراحی که روی آلت تناسلی انجام می‌شود، مربوط به خنثی‌ها باشد لازم می‌باشد که درباره تغییرجنسیت خنثی‌ها گفت‌وگو شود.<ref>[https://civilica.com/doc/1405586/ کریمی‌نیا، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، 1400ش، ص 8.]</ref> اشخاصى كه آلت تناسلى [[مرد]] و [[زن]]، هر دو را دارند. در فقه از چنين كسى به خنثى تعبير شده است و از ديرباز در كلمات فقها به تبعيّت روايات، مطرح است.
-خنثی‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند: خنثای مشکل و خنثای غیر مشکل.
-'''خنثای مشکل (دو جنسی کامل):''' این گروه به دلیل دارا بودن هر دو آلت تناسلی [[مردانه]] و [[زنانه]]، جنسیت دوگانه دارند و [[زن]] بودن یا مرد بودن آنان آشکار نیست. اینها به رعایت احتیاط‌های شرعی ملزم هستند و مثلا [[ازدواج]] بر آنها حرام است. <ref>صدر، ماوراء الفقه، 1996م، ج6، ص 135؛ مشکینی، مصطلاحات الفقه، 1377ش، ص 233- 234.</ref>
-'''خنثای غیر مشکل:''' این گروه با توجه به داشتن نشانه‌های شرعی به یکی از دوجنس [[مذکر]] یا [[مونث]] ملحق می‌شوند. تکلیف شرعی آنان از جهت مرد بودن یا زن بودن مشخص است، ولی دارای ابهام [[جنسی]] هستند و از بیماری جنسی رنج می‌برند. <ref>کریمی‌نیا، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، 1400ش، ص 9.</ref>
-ـ تغییرجنسیت در ترانس سکشوال‌ها (تراجنسیتی و خنثای روانی): امروزه عمل جراحی به منظور تغییرجنسیت، بیشتر به این گروه مربوط است؛ یعنی کسانی که از نظر ظاهر سالم هستند ولی از نظر روانی دچار اختلالات هویت جنسی بوده و خود را متعلق به [[جنس]] مخالف می‌دانند. <ref>دیانی، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، 1380ش، ص10</ref>
-ـ تغییرجنسیت در افراد سالم: افرادی که از نظر جسم و روان سالم هستند و هیچ گونه قصد عقلایی برای تغییرجنسیت این افراد وجود ندارد. از نظر همه فقهای شیعه و سنّی، این نوع تغییرجنسیت حرام است. تغییرجنسیت به منظور کشف [[جنسیت]] و تغییرجنسیت در مورد خنثی‌ها از نظر برخی فقهای اسلامی قابل قبول است. <ref>موسوی خمینی، تحریرالوسیله، 1366ش، ج 2، ص 558 – 559؛ مکارم شیرازی، استفتائات جدید، 1379ش، ج1، ص 471؛ فاضل لنگرانی، جامع المسائل (استفائات)، 1377ش، ج2، ص 376.</ref>
+=== آثار حقوقی ===
+* ازدواج؛ اگر تغییر جنسیت پس از ازدواج باشد، ازدواج سابق باطل می‌شود؛ چون ازدواج دو مرد یا دو زن از نظر اسلام حرام و ممنوع است.<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 486.</ref>
-==حکم تغییرجنسیت==
+*  عده؛ عده از احکام شرعی ویژهٔ زنان است و با تغییر جنسیت زن به مرد، نکاح منتفی شده و عده ساقط می‌گردد.
-در مورد تغییرجنسیت دو نظر وجود دارد:
+*  ارث؛ در فقه اسلامی که سهم ارث بر اساس جنسیت افراد تعیین می‌شود، ملاک در تقسیم ارث، جنسیت وارث در زمان فوت مورث است. همچنین اگر یکی از والدین تغییرجنسیت داده باشد و فرزند فوت نماید، توارث والدین براساس تلبس به مبدأ در حین انعقاد نطفه ملاک عمل خواهد بود، لذا پدر دو ثلث و مادر یک ثلث سهم خواهند داشت. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 485.</ref>
+*  نفقه؛ در فقه اسلامی، تأمین مسکن، لباس، غذا و اثاث منزل به میزان رفع حاجت زن، بر شوهر او واجب است. با تغییر جنسیت زن، همان‌گونه که ازدواج، باطل می‌شود نفقه او به عنوان زوجه نیز ساقط می‌شود.<ref>صدر، ماوراء الفقه، 1996م، ج6، ص138 و 145.</ref> همچنین در منابع فقهی آمده است که از نظر فقهای شیعه، تغییرجنسیت پدر تأثیری در وجوب نفقه فرزندان ندارد و او همچنان وظیفه دارد نفقه غرزندان خویش را بدهد؛ چون تغییرجنسیت پدر، از نظر عرف وی را از عنوان پدر بودن خارج نمی‌سازد. <ref>مؤمن قمی، کلمات سدیدۀ فی مسائل جدیدة، 1420ق، ص 115.</ref> تغییرجنسیت مادر تأثیری در [[نفقه]] فرزندان ندارد؛ زیرا این وظیفه از ابتدا به عهده مادر نبوده است. در نبود مادر وظیفه جد پدری است. فقط در صورت نبود جدّ پدری و با توان مالی مادر نفقه فرزندان به عهده او می‌شود. این حکم همچنان به عهده او خواهد بود. <ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص 330.</ref>
-- تحریم: فرد نمی‌تواند برخلاف مشیت الهی و به اراده خود تغییرجنسیت دهد. تقریباً همه فقهای سنّی و نیز کلیسای مسیحی با این عمل جراحی مخالفند. از نظر آنان این تغییر در خلقت خداست. اهل سنت با استناد به آیه قرآن سوره نساء، آیه 119 تغییرجنسیت را حرام می‌دانند، اما این آیه ناظر به  تغییرجنسیت نیست. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 481.</ref>
+*  دیه؛ در فقه اسلامی، میزان دیه افراد بر اساس جنسیت، تعیین می‌شود؛ در اثر تغییر جنسیت، ملاک تعیین دیه، حال فعلی فرد است و بر اساس زن یا مرد بودن او، دیه محاسبه می‌شود.
+*  مهریه؛ پس از تغییر جنسیت، به علت عدم بقای زوجیت، نکاح باطل است. حال اگر تغییر جنسیت پس از نزدیکی باشد، تمام مهر واجب است و اگر پیش از نزدیکی باشد، نصف آن واجب است.<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 487.</ref>
-ـ تجویز: از نظر فقهای شیعه دلیل شرعی از قرآن کریم یا روایات اسلامی مبنی بر حرام بودن تغییرجنسیت نیست. همچنین کسانی که خواهان تغییرجنسیت هستند به بیماری شدید جسمی و روحی مبتلا شده‌اند و تغییرجنسیت راهی برای درمان این گونه بیماران است. پس تغییرجنسیت، تغییر در خلقت خدا محسوب نمی‌شود. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 482.</ref>
+*  عناوین خانوادگی و ولایت کودکان؛ عنوان پدر و مادر به صرف این که به مرد یا زن تغییر جنسیت دهد، محقق نمی‌شود؛ زیرا پدر آن است که از نطفه او فرزند به وجود آمده باشد و مادر کسی است که فرزند را در شکم خود حمل کرده و سپس او را زاییده است. پس از تغییر جنسیت، عرف باز هم پدر و مادر را برای فرزند می‌پذیرد؛ هرچند در منابع دینی، دلیلی بر ثبوت یا عدم ثبوت ولایت پدر یا مادر وجود ندارد.<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 485.</ref>
-==امکان تغییرجنسیت و دلایل آن==
-قانون تغییرجنسیت بر اساس قانون مصوب 1391، در موضوعات قابلیت رسیدگی در دادگاه‌های [[خانواده]] تبیین شده است.
-===اصل 167 قانون اساسی===
-قاضی وظیفه دارد که تلاش کند حکم هر دعوی را در قوانین تدوین شده بیابد و اگر نیابد با استناد به منابع معتبر اسلامی یا فتوای معتبر، حکم قضیه را صادر نماید و نمی‌تواند به بهانه سکوت، نقض و یا تعارض قوانین مدونه از رسیدگی به دعوی و صدور حکم پرهیز کند.
-===نظر فقهاء===
-نظر امام خمینی (ره) این است که؛ تغییرجنسیت [[مرد]] به [[زن]] به سبب عمل و بر عکس آن ظاهراً حرام نیست. <ref>موسوی خمینی، تحریرالوسیله، ج2، ص558.</ref>
-نظر آیت الله گلپایگانی (ره) این است که؛ ظاهراً جایز می‌باشد و بعد از تغییرجنسیت، باید به وظایف [[جنسی]] که تغییر پیدا کرده عمل نماید. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 483.</ref>
-مقام معظم رهبری نظرشان این است که؛ برای کشف و آشکار کردن واقعیت جنسی آن اشکال ندارد، به شرطی که این کار مستلزم فعل حرام و مفسده‌ای نباشد. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 483.</ref>
-===اصول عملیه و قواعد فقهی===
-بررسی تغییرجنسیت براساس اصول عملیه و قواعد فقهی به این صورت می‌باشد.
-ـ قاعده عسر و حرج: براساس آیات الهی در دین اسلام حکم حرجی بیان نشده است و هر جا حکمی مشتقی داشته باشد این حکم منفی می‌شود. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 483.</ref>
-ـ اصل برائت: براساس آیات الهی و سنت معصومین (ع)، حکم عقل و اصل 37 قانون اساسی و مواد مختلف قوانین مدنی و جزایی، اصل بر بی‌گناهی افراد در افعال خود می‌باشد. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 484.</ref>
-ـ حقوق انسانی: اساس حقوق بشر اقتضا دارد بدون دلیل، تن و روان آدمی محبوس نشود و زمینه‌های آزار انسانی زائل شده تا بتواند به صورت انسانی آزاد و متعادل از حقوق تکالیف مناسب برخوردار باشد. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 484.</ref>
-==آثار تغییرجنسیت==
-'''ارث:''' اگر یکی از والدین تغییرجنسیت داده باشد و فرزند فوت نماید، توارث والدین براساس تلبس به مبدأ در حین انعقاد نطفه ملاک عمل خواهد بود، لذا پدر دو ثلث و مادر یک ثلث سهم خواهند داشت. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 485.</ref>
-'''ولایت بر فرزند:''' اگر [[زن]] تغییرجنسیت دهد ولایت نخواهد داشت. زیرا پدری ناشی از وجود فرزندان از نطفه [[مرد]] است. اما اگر مرد تغییرجنسیت دهد، ولایت او از فرزندان ساقط می‌گردد. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 485.</ref>
-'''نکاح:''' به محض تغییرجنسیت [[نکاح]] باطل می‌شود. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 486.</ref>
-'''مهریه:''' اگر [[مرد]] تغییرجنسیت دهد باید مهریه را بپردازد چون، با توجه به آرای فقهاء که حکم به تأیید [[مهریه]] دارند، به محض وقوع عقد، [[زن]] مالک مهریه خواهد شد. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 487.</ref>
-'''نفقه:''' در صورت تغییرجنسیت [[ازدواج]] باطل می‌شود و با از بین رفتن ازدواج، نفقه هم از بین می‌رود. <ref>صدر، ماوراء الفقه، 1996م، ج6، ص138 و 145.</ref>
-از نظر فقهای شیعه، تغییرجنسیت پدر تأثیری در وجوب نفقه فرزندان ندارد و او همچنان وظیفه دارد نفقه غرزندان خویش را بدهد؛ چون تغییرجنسیت پدر، از نظر عرف وی را از عنوان پدر بودن خارج نمی‌سازد. <ref>مؤمن قمی، کلمات سدیدۀ فی مسائل جدیدة، 1420ق، ص 115.</ref>
-تغییرجنسیت مادر تأثیری در [[نفقه]] فرزندان ندارد؛ زیرا این وظیفه از ابتدا به عهده مادر نبوده است. در نبود مادر وظیفه جد پدری است. فقط در صورت نبود جدّ پدری و با توان مالی مادر نفقه فرزندان به عهده او می‌شود. این حکم همچنان به عهده او خواهد بود. <ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص 330.</ref>
-==پانویس==
-{{پانویس}}
-==منابع==
-*«تغییر جنسیت»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.
-*«جراحی تطبیق و بازتأیید جنسیت»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.
-*جمعى از مؤلفان‌، مجله فقه اهل بيت عليهم السلام‌، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام‌، بی‌تا.
-*دیانی، عبدالرسول، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، ماهنامه دادرسی، شماره 29، آذر و دی 1380ش.
-*روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، جنگل، جاودانه، چاپ دوم، 1396ش.
-*صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، چاپ اول، لبنان – بیروت، دارالاضواء، 1996م.
-*فاضل لنگرانی، محمد، جامع المسائل (استفتائات)، چاپ اول، قم، امیر، 1377ش.
-*کریمی‌نیا، محمد مهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، چاپ اول، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)، 1389ش.
-*کریمی‌نیا، محمد مهدی، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، همایش پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن و انگاره‌های علوم زیستی، دوره 2، مهر 1400ش.
-*مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، چاپ اول، قم، الهادی، 1377ش.
-*مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، مدرسه الإمام امیرالمؤمنین، 1379ش.
-*مكارم شيرازى، ناصر، سوگندهاى پر بار قرآن، قم‏، مدرسه الامام على بن ابى طالب( ع)، 1386ش‏.
-*مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیده فی مسائل جدیدة، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1420ق.
-*موسوی خمینی، سید روح الله، تحریرالوسیله، چاپ ششم، تهران، مکتبة اعتماد کاظمی، 1366ش.
-*هاشمى شاهرودى محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام‏، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، مركز پژوهش‌هاى فارسى الغدير قم‏، 1426ق.
-ویکی ج
-تغییر جنسیت؛ فرایند تبدیل، آشکارسازی و یا تعیین جنسیت فرد
-تغییر جنسیت، پدیده ای چندبعدی و پیچیده است که از پزشکی و روان‌شناسی تا فقه، حقوق، جامعه و سیاست را دربرمی‌گیرد. پس از گذشت اندکی کمتر از یک سده از اولین تغییر جنسیت در جهان، هنوز معرکه آراء فراوانی است و در رابطه به امکان، چیستی و چگونگی، دیدگاه های متفاوت و بعضاً متناقضی را شامل می شود. تغییر در جنس فرد از این جهت نیز حائز اهمیت است که از زندگی خصوصی تا مناسبات و روابط اجتماعی همه جنبه های زندگی فرد را تحت تاثیر خود قرار می دهد.
-== جنس ==
-جنس به تفاوت‌های زیست‌شناختی و کالبدشناختی میان زن و مرد اطلاق می‌شود. کاربرد این واژه در زبان عامیانه تاحدودی مبهم است زیر هم به گروهی از افراد (مردان) و برخی فعالیت‌هایی که هم مردان و هم زنان انجام می‌دهند گفته می‌شود. از این رو باید بین واژه جنس و جنسی نیز تفاوت قائل شویم.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1537072551-9822-172.pdf فرهمند و دانافر، «تحلیل مشکلات فردی اجتماعی تراجنسی ها»، 1396ش، ص736.]</ref>
-== جنسیت ==
-جنسیت ویژگی‌های شخصی و روان‌شناختی است که جامعه نقش ویژه‌ای در تعیین آن دارد و با مرد یا زن بودن  و به‌اصطلاح، مردانگی و زنانگی همراه است. به‌عبارتی جنسیت به تفاوت‌های روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی بین زنان و مردان اطلاق می‌شود.<ref>باستانی، جنسیت، فرهنگ، ارزش ها و نگرش ها، 1386ش، ص56.</ref>
-== ملاک‌های تعیین جنسیت ==
-# جنس ظاهری: آناتومی و اعضای ظاهری بدن معرف جنسیت است.
-# جنس ژنتیکی: ساده‌ترین راه تشخیص از راه آزمایش بزاق دهان است.
-# جنس هورمونال: نوع هورمونی که از غده‌ها ترشح می‌شود.
-# جنس روان‌شناسانه: روح، ویژگی‌ها و تمایلات شخصی.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/128750/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DA%A9-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA دیانی، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، 1380ش، ص10.]</ref>
-== دوجنسیتی‌ها (هرمافرودیت) یا افراد خنثی‌ ==
-دوجنسی‌ها هر دو آلت تناسلى مرد و زن را به صورت کامل یا ناقص دارند. برخی از حالت‌هایی که افراد تحت تاثیر دوجنسگی قرار می‌گیرند، شامل داشتن آلت تناسلی مردانه کوچک همراه با یک چوچوله بزرگتر از حد معمولی است، یا ممکن است فرد دارای کیسه بیضه‌ای باشد که به دو بخش تقسیم شده مانند لبهای فرج یا یک لب که فاقد سوراخ واژنی است. گاهی سوراخ ادرار در جای معمول خود قرار نگرفته یا به صورت طبیعی رشد نکرده و ممکن است بیضهها پایین نیامده باشند و به جای اینکه در داخل کیسه بیضه قرار بگیرند، در داخل بدن قرار گرفته باشند. حالت‌های روانی و رفتاری دوجنسی‌ها بین حالت مردانه و زنانه در نوسان است.
-در احکام اسلامی به افراد دوجنسیتی، خنثى گفته می‌شود.خنثی‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند: خنثای مشکل و خنثای غیر مشکل.
-'''خنثای مشکل (دو جنسی کامل):''' این گروه به دلیل دارا بودن هر دو آلت تناسلی مردانه و زنانه، جنسیت دوگانه دارند و زن بودن یا مرد بودن آنان آشکار نیست. اینها به رعایت احتیاط‌های شرعی ملزم هستند. برای مثال در فقه شیعه، '''پوشش کامل برای خنثای مشکل، واجب و پوشیدن طلا برای او حرام است''' همچنین ازدواج بر آنها حرام است.<ref>صدر، ماوراء الفقه، 1996م، ج6، ص 135؛ مشکینی، مصطلاحات الفقه، 1377ش، ص 233- 234.</ref>
-'''خنثای غیر مشکل:''' این گروه با توجه به داشتن نشانه‌های شرعی به یکی از دوجنس مذکر یا مونث ملحق می‌شوند. تکلیف شرعی آنان از جهت مرد بودن یا زن بودن مشخص است، ولی دارای ابهام جنسی هستند و از بیماری جنسی رنج می‌برند.<ref>کریمی‌نیا، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، 1400ش، ص 9.</ref>
-== ترنس ==
-ترنس یا خنثای روانی که با اصطلاحات ترنسجندر، تراجنسیتی یا ترنسکشوال هم نامیده می‌شوند افرادی هستند که از نظر زیستی ویژگی‌های یک جنس خاص را دارند اما از نظر روحی و روانی خود را متعلق به آن گروه نمی‌دانند و افکار، احساسات و رفتارهایی مشابه جنس مخالف خود دارند. ترنس‌ها به دو دسته ترنس‌های مرد و ترنس‌های زن تقسیم می‌شوند. ترنس زن آن دسته از زنانی هستند که از لحاظ جنسیت ظاهری زن محسوب می‌شوند اما از لحاظ شخصیت و روان خود را مرد می‌دانند و ترنس مرد به مردانی گفته می‌شود که از لحاظ جنسیت ظاهری، مرد هستند اما از لحاظ روان و شخصیت، خود را زن می‌دانند.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21448.html جواهری و حسین زاده، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی در تغییرجنس خواهان ایران»، 1390ش، ص12.]</ref>
-== '''همجنسگرایی''' ==
-تمایل و کشش جنسی، عاطفی و رمانتیک شخص به همجنس خود را همجنسگرایی می‌گویند. مواجهه با این گرایش در جوامع مختلف در پیوستاری از میل طبیعی تا اختلال روانشناختی و رفتار مجرمانه قرار دارد. برخی ترجیح می‌دهند به جای عبارت همجنسگرا که یک اصطلاح پزشکی است و معنای پاتولوژیک و سبب‌شناسانه دارد از دو اصطلاح لزبین برای زنان همجنسگرا و گِی برای مردان همجنسگرا استفاده کنند. انجمن روان پزشکی آمریکا تا سال 1973 میلادی از همجنسگرایی به عنوان یک طبقه تشخیصی برای اختلالات جنسی استفاده می‌کرد اما در سال 1980 م، همجنسگرایی به صورت کلی از دی اس ام (راهنمای تشخیصی آماری اختلالات روانی) حذف شد و از آن به عنوان یک گرایش طبیعی نام برده شد. این درحالی است که مخالفان زیادی با مستندات علمی آن را به چالش کشیده‌اند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-2011-fa.html جبلی، «همجنسگرایی، تربیت یا طبیعت؟مروری بر زمینه های نظری»، 1399ش، ص158.]</ref>
-== '''تعریف تغییر جنسیت''' ==
-تغییر، هرگونه تبدیل و دگرگونی است که ممکن است وضعیت یا حالت یک شئ را عوض کند به گونه ای که وضعیت جدید با وضعیت سابق از یک جهت یا جهات متعدد دارای تفاوت و گوناگونی باشد. تغییر جنسیت در اصطلاح پزشکی، تبدیل یا اصلاح آلت تناسلی است به گونه‌ای که جنس زن به مرد و یا برعکس تبدیل گردد، و نیز تبدیل خنثی و یا دوجنسی (هرمافرودیت) به یکی از دو جنس مرد یا زن، به معنای تغییر جنسیت است. به عبارتی تغییر جنسیت مجموعه‌ای از فعالیت‌های پزشکی است که یک فرد برای انطباق اندام مناسب با هویت جنسیتی‌اش انجام می‌دهد. این اصطلاح شامل هرگونه فعالیت‌هایی است که بدن مردانه را به بدنی زنانه یا بالعکس تغییر می‌دهد.<ref>[https://sid.ir/paper/867881/fa#downloadbottom بابالو، «بررسی تغییر جنسیت در ایران، ارائه شده در چهارمین کنفرانس پژوهش در علوم و تکنولوژی»، مرداد 1395ش.]</ref>
-امروزه در تغییرجنسیت آنچه در واقع اتفاق می افتد، تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که جنس زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و به وسیله جراحی و هورمون تراپی پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود. در تغییر جنسیت از زن به مرد نیز عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه ها برداشته و به‌جای آن دستگاه تناسلی مردانه گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی و روان‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، وضعیت تغییر جنسیت، 1382ش، ص736.]</ref>
-== '''انواع تغییر جنسیت''' ==
-تغییر جنسیت در سه نوع قابل دسته بندی است.
-نوع اول تبدیل‌شدن از یک جنس به جنس دیگر مثلا از زن به مرد یا از مرد به زن که دو گروه را شامل می شود.
-گروه اول افرادی که هیچ نقص، ابهام و یا اختلالی از نظر جسمی و روحی ندارند ولی درصدد تغییر جنسیت برمی‌آیند. گروه دوم ترنس‌ها هستند که لحاظ جسمی، هیچ‌گونه نقص یا ابهامی نسبت به جنسیت خود ندارند ولی از نظر روانی خود را در گروه جنس مخالف دسته‌بندی می‌کنند.
-نوع دوم تغییر جنسیت، تعیین و یا رفع ابهام از جنسیت هست که افراد دو جنسی در این نوع قرار دارند و نوع سوم آشکارسازی جنسیت پنهان نام دارد که شامل افراد تک جنسیتی است که از جنسیت واحد واقعی اما پنهان برخوردارند و با عمل جراحی تنها جنسیت پنهان و پوشیده خود را آشکار می‌سازند.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9_%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1_%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA انواع تغییر جنسیت، وبسایت ویکی فقه.]</ref>
-== تغییر جنسیت در یهودیت ==
-یهودیت اصلاح‌گرا با پذیرش افراد ترنس، حتی اجازه انتصاب خاخام‌های ترنس را هم می‌دهد. در متون عرفانی یهودیت که با نام کابالا شناخته می‌شود، گذار از یک جنسیت به جنسیت دیگر امکان‌پذیر است. اما موضع یهودیت ارتدوکس در این باره متفاوت است. یهودیت ارتدوکس با پذیرش اینکه افرادی وجود دارند که عمیقاً در مورد هویت جنسی خود دچار تعارض هستند و نیاز به همدلی و شفقت دارند اما قوانین دینی یهود اجازه تغییر و دستکاری در جنسیت را نمی‌دهد. یهودیت ارتدوکس بر این باور است که هر جنسیتی نقش خاص خود را دارد و بدن‌هایی که خداوند به ما داده، نشان دهنده این است ما چگونه باید زندگی کنیم، تولد در بدن مردانه مستلزم زندگی مردانه است، و زن به دنیا آمدن مستلزم زندگی زنانه.<ref>[https://www.dinonline.com/42957/%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B3-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C/#%DB%8C%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA «موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وبسایت دین‌آنلاین.]</ref>
-== تغییر جنسیت در مسیحیت ==
-تغییر جنسیت در میان مسیحیان کاتولیک حرام و به‌عنوان گناه شمرده می‌شود. آنها طرح خداوند را ایجاد دو جنس متمایز و مکمل می‌دانند مسیحیان کاتولیک باور دارند که خداوند هر کس را با جنس خاص خود خلق کرده و تغییر آن به‌عنوان تخطّی از قانون الهی و تغییر در آفرینش خداوند محسوب می‌شود. با این حال بسیاری از فرقه‌های اصلی پروتستان از عضویت یا به مقام رسیدن ترنس‌ها استقبال می‌کنند.<ref>[https://moballeq.net/news/6425/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D9%87%D8%A7/ «نگاه ادیان درباره ترنس ها و دگرباش‌های جنسی»، وبسایت‌ مبلغ.]</ref>
-== تغییر جنسیت در اسلام ==
-تغییر جنسیت در اسلام در سه دیدگاه کلی قابل دسته‌بندی است: دیدگاه ممنوعیت مطلق، دیدگاه مشروعیت مطلق و نظریه مشروعیت مشروط. در این میان دیدگاه سوم با توجه به احکام اسلامی و واقعیت‌های پزشکی تناسب بیشتری دارد. دیدگاه مشروعیت مشروط غالباً با محوریت افراد خنثی موضوعیت پیدا می‌کند. تاکید بر جنسیت دوگانه از مسائل مشترک بین ادیان ابراهیمی است و تغییر جنسیت تنها به منظور الحاق به جنسیت غالب یا خروج از ابهام جنسیتی است. طبق نظر مشهور فقها، در صورتی که از لحاظ پزشکی ضروری تشخیص داده شود، مجاز می‌باشد. در واقع اگر کسی دوجنسی باشد یا جنس واقعی خود را نشناسد، مجاز است با عمل جراحی جنس خود را آشکار کند یا به نفع جنسیت غالب تغییر دهد. لذا تغییر جنسیت در این صورت، نه تغییر ماهوی است بلکه آشکار کردن واقعیت پوشیده است.<ref>[https://law.tabrizu.ac.ir/article_2067_856df7dc3ea5cc875a80a5d206c98e7a.pdf اصغری آقمشهدی و عبدی، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1390ش، ص16.]</ref>
-== تغییر جنسیت در هندوئیسم و بودیسم ==
-در جامعه هندو افراد با بیان جنسیتی غیر دوتایی برای هزاران سال شناخته شده‌اند و نقش‌های مهمی در متون مقدس ایفا می‌کنند. افراد جنسیت سوم مورد احترام بوده‌ و بسیاری از آنها در زمان حاکمان هندو و مسلمان به موقعیتهای مهم قدرت رسیده‌اند. یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۴ تخمین زد که حدود ۳ میلیون نفر از جنسیت سوم در هند زندگی می‌کنند. سانسکریت، زبان باستانی متون مقدس هندو، واژگانی برای توصیف سه جنسیت مذکر، مؤنث و جنسیت خنثی دارد. در آیین بودیسم به طور سنتی به نقش‌های جنسیتی دوتایی پایبند بوده‌ است، به‌ویژه در سنت‌های رهبانی خود که در آن مردان و زنان از هم جدا می‌شوند و نقش های خاصی به آنها اختصاص می‌یابد. با این وجود بسیاری از فرقه های بودایی، به ویژه در غرب، عمداً افراد تراجنسیتی را در گردهمایی های خود می‌پذیرند.<ref>[https://www.dinonline.com/42957/%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B3-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C/#%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C%D8%AA «موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وب‌سایت دین‌آنلاین.]</ref>
-== آثار و پیامدهای تغییر جنسیت ==
-تغییر جنسیت در کسانی که ازدواج کرده‌اند سبب بطلان ازدواج سابق شده و عناوین خانوادگی، مانند برادر، خواهر، عمو، عمه، دایی و خاله را متحول می سازد و نیز سهم الارث فرد تغییر جنسیت یافته، بر اساس جنسیت جدید تغییر می کند.
-'''ارث:''' اگر یکی از والدین تغییر جنسیت داده باشد و فرزند فوت نماید، توارث والدین براساس تلبس به مبدأ در حین انعقاد نطفه ملاک عمل خواهد بود، لذا پدر دو ثلث و مادر یک ثلث سهم خواهند داشت.<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 485.</ref>
-'''ولایت بر فرزند:''' اگر زن تغییر جنسیت دهد ولایت نخواهد داشت. زیرا پدری ناشی از وجود فرزندان از نطفه مرد است. اما اگر مرد تغییرجنسیت دهد، ولایت او از فرزندان ساقط می‌گردد.<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 485.</ref>
-'''مهریه:''' اگر مرد تغییر جنسیت دهد باید مهریه را بپردازد چون، با توجه به آرای فقهاء که حکم به تأیید مهریه دارند، به محض وقوع عقد، زن مالک مهریه خواهد شد.<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 487.</ref>
-'''نفقه:''' در صورت تغییر جنسیت ازدواج باطل می‌شود و با از بین رفتن ازدواج، نفقه هم از بین می‌رود.<ref>صدر، ماوراء الفقه، 1996م، ج6، ص138 و 145.</ref> از نظر فقهای شیعه، تغییرجنسیت پدر تأثیری در وجوب نفقه فرزندان ندارد و او همچنان وظیفه دارد نفقه غرزندان خویش را بدهد؛ چون تغییرجنسیت پدر، از نظر عرف وی را از عنوان پدر بودن خارج نمی‌سازد.<ref>مؤمن قمی، کلمات سدیدۀ فی مسائل جدیدة، 1420ق، ص 115.</ref> تغییر جنسیت مادر تأثیری در نفقه فرزندان ندارد؛ زیرا این وظیفه از ابتدا به عهده مادر نبوده است. در نبود مادر وظیفه جد پدری است. فقط در صورت نبود جدّ پدری و با توان مالی مادر نفقه فرزندان به عهده او می‌شود. این حکم همچنان به عهده او خواهد بود.<ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص 330.</ref>
 == پانویس ==
@@ خط ۲۷۰: / خط ۱۳۹: @@
 مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیده فی مسائل جدیدة، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1420ق.
 {{پایان منابع}}
-قاسمی - پیش نویس تغییر جنسیت
+*ابراهیمی، محمود و وکیل‌زاده، رحیم، «نگاهی جرم‌شناختی به تأثیر تغییر جنسیت در کانون خانواده از منظر فقه و حقوق کیفری»، فصلنامه زن و مطالعات خانواده، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز، سال ۵، شماره ۱۸، ۱۳۹۱ش.
+* اصغری آقمشهدی، فخرالدین و عبدی، یاسر، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، فقه و حقوق اسلامی، سال اول، شماره دوم، ۱۳۹۰ش.
+* باریکلو، علی‌رضا، «آثار حقوقی تغییر جنسیت»، دانشگاه تربیت مدرس، شماره ۳، ۱۳۸۵ش.
+* باریکلو، علی‌رضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، اندیشه‌های حقوقی، سال اول، شماره پنجم، ۱۳۸۲ش.
+* جواهری، فاطمه و کوچکیان، زینب، «اختلال هویت جنسیتی و ابعاد اجتماعی آن: بررسی پدیده نارضایتی جنسی در ایران»، رفاه اجتماعی، شماره ۲۱، تابستان ۱۳۸۵ش.
+* سبحانی تبریزی، جعفر، «تغییر جنسیت از دیدگاه فقه اسلامی»، فصلنامه فقه اهل بیت، سال ۱۸، شماره ۶۹، ۱۳۹۱ش.
+* صناعی، سعید و فصیحی‌زاده، علیرضا، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، دانشگاه امام صادق (ع) واحد خواهران، سال ۱۷، شماره ۵۶، ۱۳۹۱ش.
+* عرب، سمانه و همکاران، «مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال ۸، شماره ۴، ۱۳۹۲ش.
+* کریمی‌نیا، محمدمهدی، «تغییر جنسیت از منظر فقهی و حقوقی»، معرفت، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، شماره ۳۶، ۱۳۷۹ش.
+* مؤمن قمی، محمد، «سخنی دربارهٔ تغییر جنسیت»، فقه اهل بیت، سال دوم، شماره ۷، ۱۳۷۵ش.
+* «تغییر جنسیت»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.
+*«جراحی تطبیق و بازتأیید جنسیت»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.
+*جمعى از مؤلفان‌، مجله فقه اهل بيت عليهم السلام‌، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام‌، بی‌تا.
+*دیانی، عبدالرسول، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، ماهنامه دادرسی، شماره 29، آذر و دی 1380ش.
+*روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، جنگل، جاودانه، چاپ دوم، 1396ش.
+*صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، چاپ اول، لبنان – بیروت، دارالاضواء، 1996م.
+*فاضل لنگرانی، محمد، جامع المسائل (استفتائات)، چاپ اول، قم، امیر، 1377ش.
+*کریمی‌نیا، محمد مهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، چاپ اول، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)، 1389ش.
+*کریمی‌نیا، محمد مهدی، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، همایش پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن و انگاره‌های علوم زیستی، دوره 2، مهر 1400ش.
+*مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، چاپ اول، قم، الهادی، 1377ش.
+*مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، مدرسه الإمام امیرالمؤمنین، 1379ش.
+*مكارم شيرازى، ناصر، سوگندهاى پر بار قرآن، قم‏، مدرسه الامام على بن ابى طالب( ع)، 1386ش‏.
+*مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیده فی مسائل جدیدة، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1420ق.
+*موسوی خمینی، سید روح الله، تحریرالوسیله، چاپ ششم، تهران، مکتبة اعتماد کاظمی، 1366ش.
+*هاشمى شاهرودى محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام‏، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، مركز پژوهش‌هاى فارسى الغدير قم‏، 1426ق.

تغییر جنسیت: تفاوت میان نسخه‌ها