جز رضا عسکری صفحهٔ پیشنویس:محمدمهدی سعیدی را بدون برجایگذاشتن تغییرمسیر به پیشنویس:عیلامیها منتقل کرد برچسبها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
تمدّن عیلام با بیش از دو هزار سال حیات سیاسی، کهنترین نظام در تاریخ فلات ایران به شمار میرود. این تمدّن در پیوند میان دشت حاصلخیز خوزستان و کوههای مرتفع زاگرس شکل گرفته و فراز و فرودهای تاریخی آن از دودمان آوان تا عیلام نو را در بر میگرفت. ساختار حکومتیاش بهجای تمرکزگرایی، بر اتحادی از ایالات خودمختار زیر چتر یک نظام فدرال تکیه داشت و نظام جانشینیاش بر پایۀ مادر تباری استوار شده بود و نظام حقوقی بر سوگند و داوری ایزدی اتکا داشت. دین عیلامیها نیز با لایهای از باورهای نمادین و جادویی همراه بود که احترام عمیق به اصل مادینگی و پرستش مار از ویژگیهای شاخص آن به شمار میرفت. جامعه هم ساختاری سلسلهمراتبی داشت و در آن، زنان از جایگاه حقوقی و اقتصادی ممتازی برخوردار بودند. معیشت غالب مردم بر کشاورزی مبتنی بر آبیاری و دامداری کوچرو متکی بود. با این وجود در عرصۀ علم و فناوری، نظام نوشتاری، سنجشگری و مهندسی پیشرفتۀ عیلامیان زمینهساز ورود ایران باستان به دوران تاریخی شد. در عرصۀ هنر، عیلامیان آثاری ماندگار از زیگورات باشکوه چغازنبیل تا ظرافت سفالهای منقوش و مهرهای اساطیری پدید آوردند. مهمتر از همه، میراث سیاسی، اداری، هنری و دینی عیلام بود که پس از فروپاشی سیاسیاش، در ساختار امپراتوری هخامنشیان ادغام شده و تداوم یافت. | تمدّن عیلام با بیش از دو هزار سال حیات سیاسی، کهنترین نظام در تاریخ فلات ایران به شمار میرود. این تمدّن در پیوند میان دشت حاصلخیز خوزستان و کوههای مرتفع زاگرس شکل گرفته و فراز و فرودهای تاریخی آن از دودمان آوان تا عیلام نو را در بر میگرفت. ساختار حکومتیاش بهجای تمرکزگرایی، بر اتحادی از ایالات خودمختار زیر چتر یک نظام فدرال تکیه داشت و نظام جانشینیاش بر پایۀ مادر تباری استوار شده بود و نظام حقوقی بر سوگند و داوری ایزدی اتکا داشت. دین عیلامیها نیز با لایهای از باورهای نمادین و جادویی همراه بود که احترام عمیق به اصل مادینگی و پرستش مار از ویژگیهای شاخص آن به شمار میرفت. جامعه هم ساختاری سلسلهمراتبی داشت و در آن، زنان از جایگاه حقوقی و اقتصادی ممتازی برخوردار بودند. معیشت غالب مردم بر کشاورزی مبتنی بر آبیاری و دامداری کوچرو متکی بود. با این وجود در عرصۀ علم و فناوری، نظام نوشتاری، سنجشگری و مهندسی پیشرفتۀ عیلامیان زمینهساز ورود ایران باستان به دوران تاریخی شد. در عرصۀ هنر، عیلامیان آثاری ماندگار از زیگورات باشکوه چغازنبیل تا ظرافت سفالهای منقوش و مهرهای اساطیری پدید آوردند. مهمتر از همه، میراث سیاسی، اداری، هنری و دینی عیلام بود که پس از فروپاشی سیاسیاش، در ساختار امپراتوری هخامنشیان ادغام شده و تداوم یافت. | ||
== <big>''' | == <big>'''بستر و چشمانداز تاریخی'''</big> == | ||
=== '''<big>نامشناسی و خاستگاه</big>''' === | === '''<big>نامشناسی و خاستگاه</big>''' === | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۴: | ||
=== '''<big>نظام حکومتی</big>''' === | === '''<big>نظام حکومتی</big>''' === | ||
عیلام یک دولت کاملاً متمرکز نبود، بلکه از اتحادی از ایالات خودمختار تشکیل میشد که دنیل پاتس آن را | عیلام یک دولت کاملاً متمرکز نبود، بلکه از اتحادی از ایالات خودمختار تشکیل میشد که دنیل پاتس آن را حکومت تکهتکه توصیف میکند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان...»، ۱۳۹۴ش، ص۵۵؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان...»، ۱۳۹۲ش، ص۳۳-۳۴.]</ref> این ایالات در بیشتر مواقع خودمختار بودند و تنها در برابر تهدید خارجی متحد میشدند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجیزاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقشه مایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۳۹؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1983754 راد، «گذری بر تاریخ چند هزار سالۀ ایلام»، ۱۳۹۶ش، ص۵۸.]</ref> وحدت سیاسی در این ساختار نه از طریق سرکوب، که با اتحاد و ازدواجهای سیاسی میان خاندانهای حاکم شکل میگرفت.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۴.</ref> | ||
در رأس هرم قدرت، پادشاه با لقب کهن عیلامی | در رأس هرم قدرت، پادشاه با لقب کهن عیلامی هلمنیک و عنوان سومری سوکَلمَخ قرار داشت.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶؛ [https://sid.ir/paper/210685/fa بادامچی، «دادرسی در ایلام باستان»، ۱۳۹۲ش، ص۱۹-۲۰.]</ref> قدرت او ریشه در نیروی الهی کیتن داشت و باور بر این بود که از جانب خدایان به شاه اعطا میشود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسمنژاد، «پژوهشی در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۸.]</ref>در کنار پادشاه، نهادهای مشورتی مانند یک مجلس شورای چهار نفره (مرکب از راهب بزرگ، منشی، فرماندۀ نظامی و قاضی بزرگ) وجود داشت که شاه شخصاً ریاست آن را بر عهده میگرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۱۰.]</ref> در مراحل اولیۀ شکلگیری حکومت، معبد نیز مرکز ادارۀ امور شهر بود و رئیس روحانی همزمان ریاست آن را داشت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمههای تمدن»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۴.]</ref> | ||
این نظام پیچیده که در آن قدرت از برادر به برادر منتقل میشد، با وجود ایجاد انسجام، همواره مستعد تنشهای درونی و رقابتهای خاندانی بود و شایان ذکر است که این ساختار پس از فروپاشی سیاسی عیلام نیز به شکلی کوچکتر تداوم یافت [بیانی، «عیلام یکی از سرچشمههای تمدن»، ۱۳۴۹ش، | این نظام پیچیده که در آن قدرت از برادر به برادر منتقل میشد، با وجود ایجاد انسجام، همواره مستعد تنشهای درونی و رقابتهای خاندانی بود و شایان ذکر است که این ساختار پس از فروپاشی سیاسی عیلام نیز به شکلی کوچکتر تداوم یافت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمههای تمدن»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۴؛] [https://journal.alzahra.ac.ir/article_2066_a94bce4d55b04aceb230e8202c131a3a.pdf کائید و ایمانپور، «وضعیت سیاسی ایلام...»، ۱۳۹۴ش، ص۱۶۴.]</ref> | ||
=== '''<big>نظام جانشینی و ازدواج محارم</big> ''' === | === '''<big>نظام جانشینی و ازدواج محارم</big> ''' === | ||
نظام جانشینی در عیلام مبتنی بر تبار مادری بود و مشروعیت پادشاهی از طریق مادر به ارث میرسید [فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی...»، ۱۴۰۲ش، | نظام جانشینی در عیلام مبتنی بر تبار مادری بود و مشروعیت پادشاهی از طریق مادر به ارث میرسید.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۳۰-۳۱؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان...»، ۱۳۹۴ش، ص۵۱.]</ref> در این نظام، انتقال قدرت از برادر به برادر صورت میگرفت؛ به این ترتیب که پس از مرگ شاه، برادر کوچکتر او که نایبالسلطنه بود، جانشین میشد و برای حفظ مشروعیت، با بیوۀ شاه که غالباً خواهر هر دو بود، ازدواج میکرد. تنها در صورت نبود برادر یا عموزاده، پسر شاه متوفی به این مقام میرسید.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۶-۱۷؛ [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۱۰-۳۱۲.]</ref> | ||
این شیوۀ جانشینی با سنت ازدواج با محارم برای صیانت از خلوص خون شاهی پیوند خورده بود و تنها کسانی حق پادشاهی داشتند که از نسل «خواهر سیلههه»، جد مادری سلسله، باشند | این شیوۀ جانشینی با سنت ازدواج با محارم برای صیانت از خلوص خون شاهی پیوند خورده بود و تنها کسانی حق پادشاهی داشتند که از نسل «خواهر سیلههه»، جد مادری سلسله، باشند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۱۷؛ [https://sid.ir/paper/160635/fa افخمی و خسروی، «پدیدارشناسی ازدواج با محارم...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۳۱ و ۴۴۰؛] [https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فزهتگی زن در تمدن عیلام...»، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۳.]</ref> نفوذ زنان خاندان سلطنتی نیز فراتر از جایگاهی تشریفاتی بود؛ چنانکه میشیمروه مادر یک شاه، اعطای پادشاهی به پسرش را تضمین کرد و خواهر سیلههه خود برای نخستین بار به مقام رسمی شاهزادۀ شوش رسید.<ref>[https://irhj.sbu.ac.ir/article_100952.html رحمتی کیا و غضنفری، «نقش سیاسی زنان درباری و دودمان سلطنتی...»، ۱۳۹۹ش، ص۹۲؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بیتا، ص۱۱۲.</ref> این نظام، ضمن تضمین وحدت، به دلیل پویاییهای درونی، زمینهساز رقابتهای خاندانی نیز میگشت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمههای تمدن ایرانی»، ۱۳۴۹ش، ص ۲۱۴.]</ref> | ||
=== '''<big>پایتختها و کانونهای قدرت</big>''' === | === '''<big>پایتختها و کانونهای قدرت</big>''' === | ||
ساختار سیاسی عیلام که بر پایۀ کنفدراسیونی از ایالتهای خودمختار شکل گرفته بود، دارای یک پایتخت واحد و ثابت نبود. با این وجود، شوش در دشت خوزستان، مهمترین مرکز شهری و قلب سیاسی-مذهبی این تمدن به شمار میرفت [بیانی، «عیلام یکی از سرچشمههای | ساختار سیاسی عیلام که بر پایۀ کنفدراسیونی از ایالتهای خودمختار شکل گرفته بود، دارای یک پایتخت واحد و ثابت نبود. با این وجود، شوش در دشت خوزستان، مهمترین مرکز شهری و قلب سیاسی-مذهبی این تمدن به شمار میرفت<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf. بیانی، «عیلام یکی از سرچشمههای تمدن ایرانی»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۲؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127261_708d7246fd34ae11f2eeca41d4e698bd.pdf غفوریان، «بررسی ساختار مدیریتی...»، ۱۳۹۷ش، ص۱.]</ref>و در عین حال اهمیت و رونق آن در طول اعصار یکسان نبود و برای نمونه، در دورۀ آغازعیلامی با کاهش چشمگیر جمعیت و وسعت روبرو شده بود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۷۲.]</ref> | ||
البته قدرت سیاسی همواره در انحصار شوش نبود و انشان بهعنوان پایتخت کهن کوهستانی، نقشی محوری و مکمل ایفا میکرد و پایگاه نظامی و خاستگاه بسیاری از خاندانهای حاکم بود | البته قدرت سیاسی همواره در انحصار شوش نبود و انشان بهعنوان پایتخت کهن کوهستانی، نقشی محوری و مکمل ایفا میکرد و پایگاه نظامی و خاستگاه بسیاری از خاندانهای حاکم بود.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص ۵؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2129973 نمیرانیان و فتحاللهی، «خاستگاه پادشاهی هخامنشی...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۸-۴۹.]</ref> افزون بر این دو قطب، دور-اونتاش (چغازنبیل) که توسط اونتاش-نپیریشا ساخته شده بود، شهری کاملاً مذهبی بود و زیگورات عظیم آن، با تقدیم مشترک به اینشوشیناک (خدای شوش) و نپیریشا (خدای انشان)، نمادی از اتحاد سیاسی-مذهبی دو بخش جلگهای و کوهستانی عیلام به حساب میآمد.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127169_0305dbb6fd6621116a603f1b834043ac.pdf پورمحمدی، «خطوط میخی ایلامی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/1655004032-10518-1400-1-34.pdf شاهرخی، نیکنامی و ایزدی، «تداوم ارزشهای جغرافیای طبیعی...»، ۱۴۰۰ش، ص۵۸۲.]</ref> | ||
در مقاطعی از تاریخ، بهویژه در دورۀ عیلام نو که شوش ناامن میشد، پایتخت سیاسی به شهرهای دیگری مانند ماداکتو و خایدالو منتقل میگردید | در مقاطعی از تاریخ، بهویژه در دورۀ عیلام نو که شوش ناامن میشد، پایتخت سیاسی به شهرهای دیگری مانند ماداکتو و خایدالو منتقل میگردید.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۳۲؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/309412 اکبری، «عیلام و عیلامیها»، ۱۳۸۱ش، ص۲۴.]</ref> این جابهجاییها نشاندهندۀ انعطافپذیری ساختار سیاسی عیلام در واکنش به تهدیدات خارجی بود. | ||
== '''<big>جامعه و نهادهای اجتماعی</big>''' == | == '''<big>جامعه و نهادهای اجتماعی</big>''' == | ||
=== '''<big>ساختار طبقاتی</big>''' === | === '''<big>ساختار طبقاتی</big>''' === | ||
جامعۀ عیلامی ساختاری سلسلهمراتبی داشت که ریشۀ آن به تمایزات اقتصادی در دورۀ آغازعیلامی بازمیگشت؛ در این دوره، گروههایی با دسترسی نابرابر به منابع، به تدریج از دیگران متمایز شده بودند [فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی...»، ۱۴۰۱ش، | جامعۀ عیلامی ساختاری سلسلهمراتبی داشت که ریشۀ آن به تمایزات اقتصادی در دورۀ آغازعیلامی بازمیگشت؛ در این دوره، گروههایی با دسترسی نابرابر به منابع، به تدریج از دیگران متمایز شده بودند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۷۲.]</ref> در رأس هرم، شاه و خاندان سلطنتی قرار داشتند که تقدس و جایگاه ویژه تنها به شخص فرمانروا محدود نبود، بلکه تمامی افراد خاندان سلطنتی را در بر میگرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120326151526-4019-1433.pdf آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص۳۰۹.]</ref> پس از آن، اشراف و مقامات درباری و نظامی بودند که اغلب از میان خویشاوندان انتخاب شده و زمینهایی بهعنوان پاداش از شاه دریافت میکردند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۷.</ref> این شیوۀ واگذاری، به شکلگیری طبقۀ مالکان بزرگ وابسته به دربار انجامید.<ref>[https://amagestate.com/post/ancient-iran-land-ownership-history بقایی، «تاریخچۀ مالکیت زمین در ایران باستان...»، ۱۴۰۳ش، آماگ]</ref> | ||
شکاف طبقاتی با کشف خانۀ تمتی-واراش با پنجاه اتاق و ده حیاط در میان کلبههای فقرا بهروشنی نمایان است | شکاف طبقاتی با کشف خانۀ تمتی-واراش با پنجاه اتاق و ده حیاط در میان کلبههای فقرا بهروشنی نمایان است.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۷.</ref> روحانیون نیز با مدیریت املاک وسیع معابد و ورود به حوزۀ تجارت، از قدرت اقتصادی برخوردار شده بودند.<ref>[https://amagestate.com/post/ancient-iran-land-ownership-history بقایی، «تاریخچۀ مالکیت زمین در ایران باستان...»، ۱۴۰۳ش، آماگ؛] [https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۷.]</ref> | ||
در میانۀ هرم، صنعتگران، کاتبان، بازرگانان و کشاورزان خردهمالک قرار داشتند. شواهد از وجود کارگاههای تخصصی مردانه و حتی زنانه حکایت دارند [فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی...»، ۱۴۰۲ش، | در میانۀ هرم، صنعتگران، کاتبان، بازرگانان و کشاورزان خردهمالک قرار داشتند. شواهد از وجود کارگاههای تخصصی مردانه و حتی زنانه حکایت دارند.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، جدول۳، ص۳۵.]</ref> در پایینترین رده، بردگان بودند که کالایی قابل خرید و فروش محسوب شده و بیشتر آنان به شاه یا کاهن بزرگ تعلق داشتند؛ در این میان به بردگانی که مستقیماً در تولید دخالت داشتند، آزادی نسبی داده میشد، هرچند از دارایی شخصی محروم بودند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref> الواح اداری شوش با ثبت جیره برای بیش از هزار و صد کارگر، گواه وجود این جامعۀ طبقاتی است.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۸۳.]</ref> | ||
=== '''<big>خانواده، خویشاوندی و جایگاه زنان</big>''' === | === '''<big>خانواده، خویشاوندی و جایگاه زنان</big>''' === | ||
در عیلام باستان، خانواده هستۀ اصلی نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بود و در غیاب دولتی متمرکز، واحدهای خویشاوندی با اتکا به اموال و نیروی کار جمعی، تولید را به گردش درمیآوردند | در عیلام باستان، خانواده هستۀ اصلی نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بود و در غیاب دولتی متمرکز، واحدهای خویشاوندی با اتکا به اموال و نیروی کار جمعی، تولید را به گردش درمیآوردند. اما این واحد پایۀ استواری نداشت و با مرگ رئیس خانواده، اعضا میتوانستند با سهمالارث خود به خانوادههای بزرگ دیگر بپیوندند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref> | ||
اصل مادرتباری به زنان خاندان سلطنتی جایگاهی ویژه بخشیده و مشروعیت پادشاهی از طریق مادر به ارث میرسید [فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی...»، ۱۴۰۲ش، | اصل مادرتباری به زنان خاندان سلطنتی جایگاهی ویژه بخشیده و مشروعیت پادشاهی از طریق مادر به ارث میرسید.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۳۰-۳۱.]</ref> برای تحکیم این پیوند، ازدواج با محارم با هدف صیانت از میراث و خلوص خون شاهی رواج داشت.<ref>[https://sid.ir/paper/160635/fa افخمی و خسروی، «پدیدارشناسی ازدواج با محارم...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۳۱ و ۴۴۰.]</ref> این نظام چنان در جامعه ریشه دوانده بود که در قوانین مدنی نیز بازتاب یافته و اسناد حقوقی شوش از برابری حقوق ارث دختران و پسران و امکان وصیت زن به نفع دخترش حکایت دارند.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن عیلام»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۷.]</ref> | ||
زنان عیلامی در زمینههای حقوقی، اقتصادی و سیاسی از آزادی عمل چشمگیری برخوردار بودند [اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالتمحوری...»، ۱۳۹۶ش، | زنان عیلامی در زمینههای حقوقی، اقتصادی و سیاسی از آزادی عمل چشمگیری برخوردار بودند.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127208_c57da8927ddf163c947c733ad5e36550.pdf اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالتمحوری...»، ۱۳۹۶ش، ص۱۰-۱۱.]</ref> آنان بهطور مستقل در معاملات اقتصادی شرکت میکردند، اسناد را با اثر انگشت خود مهر مینمودند و به عنوان شاهد یا طرف دعوا در محاکم حضور مییافتند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسمنژاد، «پژوهش در اسناد اکدی...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۰-۲۱؛] هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بیتا، ص ۱۳۸.</ref> حق مالکیت و ارث برای زنان همتراز با مردان بود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام باستان...»، ۱۳۹۴ش، ص۵۱.]</ref> در یک لوح مشتمل بر وصیتنامه، شوهری تمام اموالش را به پاس از پرستاری همسرش به او میبخشد.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن عیلام»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۷.]</ref> | ||
راهبهها و کاهنهها نیز مانند کاهنان مرد، املاک معابد را مدیریت و در فعالیتهای تجاری سرمایهگذاری میکردند [ظهوریان، فرزین و حاجیزاده، «تأملی نو...»، ۱۳۹۶ش، | راهبهها و کاهنهها نیز مانند کاهنان مرد، املاک معابد را مدیریت و در فعالیتهای تجاری سرمایهگذاری میکردند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجیزاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقشمایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۰.]</ref> این جایگاه والا ریشه در باورهای دینی عیلامیان و احترام به اصل مادینه هستی داشت؛ باوری که نیروی خلاقه و حیاتبخش زنانه را در جهان مؤثر میدانست و در پرستش ایزدبانوانی چون پینیکیر و کیریریشا تجلی یافته بود.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_20825_7df75fb3e07933143e1c412bb70532c0.pdf دادور، «موقعیت اجتماعی و فرهنگی زن در تمدن ایلام»، ۱۳۸۹ش، ص ۱۰۵ و ۱۰۹.]</ref> | ||
بررسی نحوۀ سکونت در محوطههای باستانی نیز تصویری از این نظام خویشاوندی ارائه میدهد. جان آلدن نشان داد که مساحت پنجاه هکتاری تل ملیان در دورۀ بائش میانه بهطور کامل مسکونی نبوده، بلکه فصلی و توسط خاندانهای درگیر در تجارت و فعالیتهای سیاسی اشغال میشده است | بررسی نحوۀ سکونت در محوطههای باستانی نیز تصویری از این نظام خویشاوندی ارائه میدهد. جان آلدن نشان داد که مساحت پنجاه هکتاری تل ملیان در دورۀ بائش میانه بهطور کامل مسکونی نبوده، بلکه فصلی و توسط خاندانهای درگیر در تجارت و فعالیتهای سیاسی اشغال میشده است.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۳۰۶.</ref> این شیوۀ زندگی که ترکیبی از یکجانشینی و کوچروی فصلی بود، اقتصاد عیلام را با دامداران پیوند میزد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدارشوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۵۰.]</ref> | ||
=== '''<big>نظام حقوقی و قضایی</big>''' === | === '''<big>نظام حقوقی و قضایی</big>''' === | ||
نظام حقوقی عیلام آمیزهای از قانون الهی و عرف مدنی بود. بر اساس باور عیلامیان، ایزد اینشوشیناک واضع قانون و ایزد ناهونته مجری و ضامن اجرای عدالت به شمار میرفت | نظام حقوقی عیلام آمیزهای از قانون الهی و عرف مدنی بود. بر اساس باور عیلامیان، ایزد اینشوشیناک واضع قانون و ایزد ناهونته مجری و ضامن اجرای عدالت به شمار میرفت. تجلی عینی این باور، یادمان عدالت «آت-هوشو» بود که در میدانی در شوش نصب شده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127208_c57da8927ddf163c947c733ad5e36550.pdf اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالتمحوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص1، ۷-۸.]</ref> الواح بهجامانده نیز مجازاتهایی سخت مانند بریدن دست و زبان برای شهادت دروغ و اعدام برای جعل اسناد را ثبت کردهاند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسمنژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱.]</ref> | ||
در عیلام باستان نشانی از مفهوم زندان یافت نشده و ضمانت اجرای تعهدات بر دو رکن شهادت شهود و سوگند استوار بود | در عیلام باستان نشانی از مفهوم زندان یافت نشده و ضمانت اجرای تعهدات بر دو رکن شهادت شهود و سوگند استوار بود. دادگاهها ساختاری دولایه داشتند؛ در مرحلۀ بدوی، قضات بهتنهایی رأی صادر میکردند، اما در مرحلۀ استیناف، وزرای اعظم استانها نیز در این امر دخیل بودند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسمنژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱-۲۲.]</ref> قضات لزوماً حقوقدان نبودند و شهروندانی عادی با مشاغلی چون آشپز و ماهیگیر نیز در میان آنان دیده شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/981644 بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش»، ۱۳۹۰ش، ص۳۸۴-۳۸۵.]</ref> | ||
هرگاه شواهد کافی نبود، متهم میتوانست با خوردن سوگند در معبد ایشتر به دعوا خاتمه دهد [بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش»، ۱۳۹۰ش، | هرگاه شواهد کافی نبود، متهم میتوانست با خوردن سوگند در معبد ایشتر به دعوا خاتمه دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/981644 بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش»، ۱۳۹۰ش، ص۳۸۴.]</ref> سوگند دروغ به معنای از دست دادن نیروی محافظ الهی کیتن و مرگ اجتماعی و فیزیکی فرد بود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسمنژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص ۱۸.]</ref> در اختلافات لاینحل نیز متهم به اوردالی یا داوری ایزدی سپرده میشد و عبور از رودخانه بیگناهی یا گناهکاری او را معلوم میکرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1765024885-69342475db8df-10785-25-5.pdf عیالوار، عادلفر و پیردهقان، «واکاوی اهمیت سوگند...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۲ و ۱۳۸.]</ref> | ||
عیلامیان برای تضمین اجرای تعهدات از سازوکارهای دیگری نیز بهره میبردند. نصب میخ چوبی (سیکاتو) در ملک مورد معامله- به عنوان وثیقۀ بازپرداخت بدهی- از آن جمله بود.[میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، | عیلامیان برای تضمین اجرای تعهدات از سازوکارهای دیگری نیز بهره میبردند. نصب میخ چوبی (سیکاتو) در ملک مورد معامله- به عنوان وثیقۀ بازپرداخت بدهی- از آن جمله بود.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲.]</ref> در قراردادهای تجاری نیز سرمایهگذار میتوانست با گنجاندن شروطی، اصل سرمایه را در برابر خسارات احتمالی بیمه کند.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۴ و ۲۷.]</ref> | ||
== '''<big>اقتصاد و معیشت</big>''' == | == '''<big>اقتصاد و معیشت</big>''' == | ||
=== '''<big>کشاورزی مبتنی بر آبیاری</big>''' === | === '''<big>کشاورزی مبتنی بر آبیاری</big>''' === | ||
الواح و مهرهای عیلامی فهرستی از حرفهها را نشان میدهند که در این میان، کشاورزی و دامداری پایههای اصلی معیشت آن مردم را تشکیل میدادند. | الواح و مهرهای عیلامی فهرستی از حرفهها را نشان میدهند که در این میان، کشاورزی و دامداری پایههای اصلی معیشت آن مردم را تشکیل میدادند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref> دشت شوشان با رودهای پرآبی چون کرخه، کارون و دز و خاک آبرفتی حاصلخیز، از حدود شش هزار سال پیش بستر مناسبی برای آن شکل از معیشت فراهم کرده بود.<ref>رضاقلی، تاریخ سیاسی ایران باستان، ۲۰۱۲م، ص۷۴؛ دورانت، تاریخ تمدن: مشرقزمین گهوارۀ تمدن، ۱۳۳۷ش، ص۱۴۳.</ref> در عین حال بارندگی اندک و نامنظم، عیلامیان را به ابداع روشهای پیچیدۀ آبیاری مصنوعی، شامل شبکهای از کانالها، سدها، آببندها و قناتها میز سوق داده بود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۲۲ و ۲۶-۲۷.]</ref> در قراردادهای اجارۀ زمین، تعداد کانالهای عبوری از کنار مزرعه یکی از عوامل اصلی تعیینکنندۀ مرغوبیت و قیمت زمین محسوب شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳ و ۷.]</ref> | ||
عمدهترین محصولات شامل جو، گندم، کنجد و عدس بود و جو افزون بر مصرف خوراکی، کالایی ارزشمند در مبادلات و پرداخت دستمزدها و جیرهها هم به شمار میرفت [میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، | عمدهترین محصولات شامل جو، گندم، کنجد و عدس بود و جو افزون بر مصرف خوراکی، کالایی ارزشمند در مبادلات و پرداخت دستمزدها و جیرهها هم به شمار میرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳.]</ref> در این میان الواح اداری از تولید محصولات لبنی همچون روغن و پنیر نیز خبر میدهند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۷-۴۸.]</ref> | ||
مساحت مزارع با واحدهای حجمی «سیال» و «گور» که بر اساس مقدار بذر لازم برای کاشت تعیین میشد، اندازهگیری میشد | مساحت مزارع با واحدهای حجمی «سیال» و «گور» که بر اساس مقدار بذر لازم برای کاشت تعیین میشد، اندازهگیری میشد. قراردادهای اجارۀ شوش در دورۀ سوکلمخها جزئیات دقیقی از نظام بهرهبرداری از زمین را آشکار میسازند. مدت اجاره برای زمینهای آباد یکساله، برای زمینهای بایر سهساله و برای نخلستانها پنجساله بود و پرداخت اجارهبها به چهار شیوۀ مبلغ ثابت، سهمی از محصول (معمولاً دو سوم به مالک و یک سوم به زارع)، مبلغ معین به ازای هر واحد مساحت با در نظر گرفتن حق آب، و یا بر اساس نرخ عرفی زمینهای همسایه صورت میگرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص6.]</ref> | ||
=== '''<big>دامداری و کوچنشینی</big>''' === | === '''<big>دامداری و کوچنشینی</big>''' === | ||
دامداری، بهویژه پرورش گوسفند و بز، نقشی پررنگ در اقتصاد معیشتی عیلام داشت و تحلیل استخوانهای جانوری از تل ملیان نشان میدهند که نسبت بز به گوسفند در رژیم غذایی دو به یک بوده است | دامداری، بهویژه پرورش گوسفند و بز، نقشی پررنگ در اقتصاد معیشتی عیلام داشت و تحلیل استخوانهای جانوری از تل ملیان نشان میدهند که نسبت بز به گوسفند در رژیم غذایی دو به یک بوده است. از سوی دیگر در متون و مهرهای عیلامی اثری از گوشت خوک دیده نمیشود و این غیبت کامل، احتمال وجود تابوی غذایی یا محدودیت مذهبی را قوت میبخشد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۵۲؛] متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۳۱۵ ، 338.</ref> | ||
دامداران برای گریز از گرمای | دامداران برای گریز از گرمای تابستان خوزستان، ناچار به کوچ فصلی به مناطق خنکتر کوهستانی بودند و این الگوی معیشتی، در نقشمایههای مهرهای استوانهای نیز با صحنههای بردن گلهها به سوی آغلهای خشتی بازتاب یافته است. این شیوۀ زندگی بهعنوان میراثی دیرپا تا به امروز در میان عشایر منطقه دیده میشود. اقتصاد جوامع یکجانشین و دامداران کوچرو کاملاً در هم تنیده و وابستگی دوسویهای میان آنها برقرار بود؛ کشاورزان غلات دامداران را تأمین میکردند و در مقابل فرآوردههای دامی دریافت میداشتند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۷۸، ۵۰-۵۲؛] مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref> | ||
کوچنشینان در کنار گلهداری به کشاورزی دیمی فصلی نیز میپرداختند و گاو برخلاف بز و گوسفند، پیوند عمیقی با جوامع یکجانشین داشت، اما بهعنوان جانور بارکش و نماد قدرت در مزارع و مراسم آیینی اهمیت مییافت [فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار...»، ۱۴۰۱ش، | کوچنشینان در کنار گلهداری به کشاورزی دیمی فصلی نیز میپرداختند و گاو برخلاف بز و گوسفند، پیوند عمیقی با جوامع یکجانشین داشت، اما بهعنوان جانور بارکش و نماد قدرت در مزارع و مراسم آیینی اهمیت مییافت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۴۷؛] متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۳۳۸.</ref> | ||
=== '''<big>تجارت منطقهای</big>''' === | === '''<big>تجارت منطقهای</big>''' === | ||
موقعیت جغرافیایی عیلام، آن را به پلی میان فلات ایران و بینالنهرین و واسطهای برای انتقال کالاها، مواد خام و فناوریها بدل کرده بود [محمودیان، «همگرایی تاریخی...»، ۱۴۰۲ش، | موقعیت جغرافیایی عیلام، آن را به پلی میان فلات ایران و بینالنهرین و واسطهای برای انتقال کالاها، مواد خام و فناوریها بدل کرده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_169132_bac760a7f8d532a99e42a69966cc11b5.pdf محمودیان، «همگرایی تاریخی و باستانشناسی ایلام...»، ۱۴۰۲ش، ص۱۷؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20160917153429-9984-56.pdf گیلانی، اکبری و یاری، «بازتاب فرهنگ پیشرفتۀ ایلام...»، ۱۳۹۴ش، ص۴۶.]</ref> اقتصاد عیلام بر محور تجارت مواد خام معدنی میچرخید و شوش، با وجود فقدان معادن در دشت خوزستان، پایگاه تبادل کالا برای رساندن فلزات و سنگهای قیمتی از شرق فلات ایران به بین النهرین به حساب میآمد.<ref>رضاقلی، تاریخ سیاسی ایران باستان، ۲۰۱۲م، ص۷۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2164976 خراشادی و انتشاری نجفآبادی، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان...»، ۱۴۰۲ش، ص۵۲؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط ایلام و سومر...»، ۱۳۹۶ش، ص۴.]</ref> نیاز مبرم بین النهرین به چوب، قیر، سنگهای قیمتی و فلزات، موقعیت عیلام را راهبردی ساخته بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127252_8f4fc8517ef09b9d95ccec061c993177.pdf محمودیان، «ارتباط سیاسی-اقتصادی تمدنهای ایلام...»، ۱۳۹۷ش، ص2؛] [http://www.ilamstudy.ir/article_127261_708d7246fd34ae11f2eeca41d4e698bd.pdf غفوریان، «بررسی ساختار مدیریتی...»، ۱۳۹۷ش، ص۱۴.]</ref> | ||
این سرزمین افزون بر صادرات مس و نقره از معادن خود، ارزشمندترین کالای آن دوره، قلع را برای ساخت مفرغ به عنوان واسطه از | این سرزمین افزون بر صادرات مس و نقره از معادن خود، ارزشمندترین کالای آن دوره، قلع را برای ساخت مفرغ به عنوان واسطه از نواحی شرقی به بین النهرین میرساند و قدرت اقتصادیاش در دورۀ سوکلمخها بر همین پایه استوار بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127252_8f4fc8517ef09b9d95ccec061c993177.pdf محمودیان، «ارتباط سیاسی-اقتصادی...»، ۱۳۹۷ش، ص3؛] متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۵۰۳-۵۰۴.</ref> | ||
اسناد تجاری شوش با تصریح به تقسیم مساوی سود و مصونیت سرمایهگذار در برابر خسارات، گواه پیچیدگی این نظام تجاری هستند [بادامچی، «قراردادهای مشارکت | اسناد تجاری شوش با تصریح به تقسیم مساوی سود و مصونیت سرمایهگذار در برابر خسارات، گواه پیچیدگی این نظام تجاری هستند.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۴-۲۸.]</ref> در قلب این نظام، کاتبان نقشی حیاتی ایفا میکردند. این متخصصان که در شوش تربیت میشدند و افزون بر عیلامی به اکدی نیز تسلط داشتند، مسئولیت ثبت دقیق تراکنشهای مالی را بر عهده داشتند.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۵۰۴؛ ب[https://sid.ir/paper/225120/fa ادامچی، «اجارهنامۀ زمین کشاورزی...»، ۱۳۹۱ش، ص۲۳؛] مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref> معابد نیز با سرمایهگذاری در سفرهای تجاری پرخطر و تضمین اصل سرمایه، در دیپلماسی اقتصادی نقشی کلیدی داشتند.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۷-۲۸.]</ref> | ||
نقره واسطۀ استاندارد مبادله بود و وزنههای مکعبی استاندارد یافتشده در شوش، مشابه نمونههای درۀ سند و بینالنهرین، از یکپارچگی این نظام در شبکۀ تجاری باستان حکایت دارند | نقره واسطۀ استاندارد مبادله بود و وزنههای مکعبی استاندارد یافتشده در شوش، مشابه نمونههای درۀ سند و بینالنهرین، از یکپارچگی این نظام در شبکۀ تجاری باستان حکایت دارند.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۴۸۷؛ [http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط، ایلام و سومر...»، ۱۳۹۶ش، ص۵.]</ref> دامنۀ این شبکهها عیلام را به بحرین (دیلمون)، عمان (مگن)، درۀ سند و سواحل خلیج فارس متصل میکرد و بندر لیان (بوشهر) از مهمترین بنادر صادراتی، سنگهای گرانبها و مروارید را به بابل میرساند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20140520115623-9910-10.pdf علیزاده مقدم و شکریان، «بررسی جایگاه فرهنگی، اقتصادی و مذهبی بندر لیان...»، ۱۳۹۲ش، ص۳۰ و ۳۸؛] [https://www.ensani.ir/file/download/article/20120413165400-5173-103.pdf یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ...»، ۱۳۷۰ش، ص۲۴ و ۲۳-۲۴.]</ref> در این میان دور از انتظار نیست که این تعاملات تجاری، فراتر از کالا، به تبادل اندیشهها، باورها و فناوریها نیز منجر شود.<ref>[https://jarcs.ut.ac.ir/article_57752_f47b6307354a4276c439e9d85cbd14a5.pdf مرادی، «منشأ نقش مار در مواد فرهنگی...»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳۸.]</ref> | ||
=== '''<big>صنایع و تولیدات</big>''' === | === '''<big>صنایع و تولیدات</big>''' === | ||
فلزکاری از صنایع پیشرو در عیلام بود و صنعتگران در کار با مس، مفرغ، طلا و نقره مهارت داشتند [حاتم و مهراندیش، «بررسی فلزکاری...»، ۱۳۸۸ش، | فلزکاری از صنایع پیشرو در عیلام بود و صنعتگران در کار با مس، مفرغ، طلا و نقره مهارت داشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1494771 حاتم و مهراندیش، «بررسی فلزکاری دورۀ کلاسیک تمدن ایلام...»، ۱۳۸۸ش، ص۵۳-۵۴.]</ref> استفاده از آهن از اواخر نیمۀ اول هزارۀ دوم پ.م آغاز شد، اما تا دورۀ مرحلۀ دوم عیلام نو رواج نیافت و عمدتاً به ساخت جنگافزارها و اشیاء زینتی محدود بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2164976 خراشادی و انتشاری نجفآبادی، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان...»، ۱۴۰۲ش، ص ۵۳ و ۵۸.]</ref> | ||
سفالهای منقوش شوش از کهنترین تولیدات عیلام با نقوش هندسی، گیاهی و جانوری، در کارگاههای تخصصی تولید میشدند | سفالهای منقوش شوش از کهنترین تولیدات عیلام با نقوش هندسی، گیاهی و جانوری، در کارگاههای تخصصی تولید میشدند. هنرمند سفالگر شوش از دانش ریاضی در طراحی بهره میبرد، چنانکه تناسبات جام شوش اعدادی نزدیک به نسبت طلایی (نسبت ثابت ریاضی برای ایجاد تناسبات در هنر و معماری) را نشان میدهند.<ref>[https://jfava.ut.ac.ir/article_22901_1136af9a21c2ae44e54a7b49d4ca1ce5.pdf کبیری و براتی، «جام شوش، جامی پر از رمز و راز»، ۱۳۹۰ش، ص۴۶-۴۷، ۵۴-۵۵]</ref> | ||
عیلامیان با ترکیب قیر طبیعی با مواد معدنی و حرارت، خمیر قیر را برای ساخت ظروف تزیینی، مهرهای استوانهای، اندود خمرههای تدفینی و ملات در معماری به کار میبردند | عیلامیان با ترکیب قیر طبیعی با مواد معدنی و حرارت، خمیر قیر را برای ساخت ظروف تزیینی، مهرهای استوانهای، اندود خمرههای تدفینی و ملات در معماری به کار میبردند. صنایع شیشهگری و بدلچینی (فایانس) نیز در دورۀ عیلام میانه و نو شکوفا شد که نمونههای آن در چغازنبیل یافت شده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1053252/fa#downloadbottom مهدینژاد خطبهسرا و همکاران، «شواهد باستانشناختی نفت...»، ۱۴۰۰ش، ص۴۰۴-۴۰۶]؛ مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۸۲-۸۳.</ref> | ||
در زمینۀ منسوجات، دشت خوزستان و نواحی غربی ایران از مراکز مهم تولید پارچههای لطیف، منقوش و گلدوزیشده بودند و کشف پارچههای کتانی ظریف با حاشیههای گلدوزیشده از ارجان گواه رونق نساجی در عیلام نو است [ویسی، «بررسی و مقایسۀ سرپوش زنان...»، ۱۴۰۱ش، | در زمینۀ منسوجات، دشت خوزستان و نواحی غربی ایران از مراکز مهم تولید پارچههای لطیف، منقوش و گلدوزیشده بودند و کشف پارچههای کتانی ظریف با حاشیههای گلدوزیشده از ارجان گواه رونق نساجی در عیلام نو است. <ref>[https://aaj.semnan.ac.ir/article_6653_14716684d01522a3aa64628f1b64adb3.pdf ویسی، «بررسی و مقایسۀ سرپوش زنان عیلام باستان...»، ۱۴۰۱ش، ص۳۶.]</ref>الواح اداری شوش با اشاره به تحویل مقادیر زیادی پارچه، لباسهای رنگارنگ و پشم به درباریان، بر اهمیت این صنعت در اقتصاد عیلام صحه میگذارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2129973 نمیرانیان و فتحاللهی، «خاستگاه پادشاهی هخامنشی...»، ۱۴۰۱ش، ص۵۷-۵۸.]</ref> | ||
== '''<big>علم و | == '''<big>علم و فنآوری</big>''' == | ||
=== '''<big>ستارهشناسی و گاهشماری</big>''' === | === '''<big>ستارهشناسی و گاهشماری</big>''' === | ||
عیلامیان برای ساماندهی به امور کشاورزی و مراسم مذهبی، تقویمی بر اساس حرکت سیارۀ زهره به کار میبردند که برخلاف تقویم قمری همسایگان بین النهرینی، نشاندهندۀ نظام رصدی مستقل و بومی بود [آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص ۳۰۸]. شناخت ما از جزئیات این تقویم به دلیل کمبود منابع اندک است. | عیلامیان برای ساماندهی به امور کشاورزی و مراسم مذهبی، تقویمی بر اساس حرکت سیارۀ زهره به کار میبردند که برخلاف تقویم قمری همسایگان بین النهرینی، نشاندهندۀ نظام رصدی مستقل و بومی بود [آلتای، «تمدن و فرهنگ عیلام»، ۱۳۵۱ش، ص ۳۰۸]. شناخت ما از جزئیات این تقویم به دلیل کمبود منابع اندک است. | ||
در دوران سلطۀ بینالنهرینیها، نامهای بابلی جایگزین بخشی از نامهای بومی شدند، اما برخی نامهای عیلامی ماههای سال | در دوران سلطۀ بینالنهرینیها، نامهای بابلی جایگزین بخشی از نامهای بومی شدند، اما برخی نامهای عیلامی ماههای سال مانند خولتوپو (ماه یازدهم) و دینگیر مخ (ماه چهارم) همچنان باقی ماندند.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۵؛ [https://sid.ir/paper/225120/fa بادامچی، «اجارهنامۀ زمین کشاورزی...»، ۱۳۹۱ش، ص ۳۵.]</ref> | ||
اهمیت نجوم در باورهای نمادین نیز رخنه کرده بود؛ بز کوهی نماد صورت فلکی برج حمل تعبیر میشد که در آغاز بهار طلوع میکرد و همزمانی آن با فروردینماه و شروع فصل رویش، باعث شده بود که این نماد با مفهوم تجدید حیات گیاهی پیوند پیدا کند. [کاظمپور، «تحلیل مفهوم برکت...»، ۱۴۰۰ش، | اهمیت نجوم در باورهای نمادین نیز رخنه کرده بود؛ بز کوهی نماد صورت فلکی برج حمل تعبیر میشد که در آغاز بهار طلوع میکرد و همزمانی آن با فروردینماه و شروع فصل رویش، باعث شده بود که این نماد با مفهوم تجدید حیات گیاهی پیوند پیدا کند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1668398882-10378-7-5.pdf کاظمپور، «تحلیل مفهوم برکت در هنر عیلامی...»، ۱۴۰۰ش، ص۶۷.]</ref> شواهد باستانشناختی نیز گواه اهمیت نجوم نزد عیلامیهاست. سکوی مدور در زیگورات چغازنبیل احتمالاً برای سنجش زمان یا فعالیتهای نجومی به کار میرفته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715877 توحیدی و کاظمی، «تأثیر معماری مذهبی بین النهرین و ایلام باستان...»، ۱۴۰۰ش، ص۳۳۹.]</ref> در این زمینه نمادهای خورشید، ماه و ستاره، بهویژه ستارۀ هشتپر به نشانۀ ایزدبانو ایشتار، بهوفور بر روی مُهرها، سفالینهها و آجرهای لعابدار عیلامی دیده میشوند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/674c41fdbfb85-9703-45-11.pdf کبیری، فلکی و جعفری دهکردی، «نمادشناسی اجرام آسمانی...»، ۱۴۰۳ش، ص۲۳۷-۲۴۰.]</ref> | ||
=== '''<big> | === '''<big>سنجش و سیستمهای اندازهگیری</big>''' === | ||
عیلامیان در کنار نظام شصتتایی (شمارش بر پایهٔ عدد ۶۰) که از بین النهرین به عاریت گرفته شده بود، یک نظام اعشاری بومی را نیز برای محاسبۀ برخی محصولات به کار میبردند. | عیلامیان در کنار نظام شصتتایی (شمارش بر پایهٔ عدد ۶۰) که از بین النهرین به عاریت گرفته شده بود، یک نظام اعشاری بومی را نیز برای محاسبۀ برخی محصولات به کار میبردند.<ref><sup>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۵.</sup></ref> در الواح آغازعیلامی دستکم هفت سیستم شمارشی شناسایی شده است. نظام شصتگانی برای اشیای بیجان، سیستم دهگانی برای موجودات جاندار و چندین چندین سیستم اندازهگیری برای حجم غلات.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۲۹۰.</ref> برای سنجش حجم، واحدهایی چون سیال و گور رایج بود و برای وزن کردن فلزات گرانبها از شِکِل و مینا استفاده میشد.<ref>[https://sid.ir/paper/225120/fa بادامچی، «اجارهنامۀ زمین کشاورزی...»، ۱۳۹۱ش، ص۳۵؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2164976 خراشادی و انتشاری نجفآبادی، «نگاهی به آهن و آهنگری در ایلام باستان...»، ۱۴۰۲ش، ص۵۰.]</ref> کشف وزنههای چندوجهی استاندارد از جنس هماتیت، سنگ آهک و قیر در شوش، که با نمونههای درۀ سند و بین النهرین قابل مقایسهاند، از انسجام این نظامها در شبکۀ تجاری باستان حکایت دارد.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۴۸۹.</ref> | ||
شواهد باستانشناسی در تپه یحیی نیز نشان میدهند که ساختمانها بر اساس یک مقیاس استاندارد طراحی میشدند. | شواهد باستانشناسی در تپه یحیی نیز نشان میدهند که ساختمانها بر اساس یک مقیاس استاندارد طراحی میشدند.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران...، ۱۴۰۴ش، ص۳۱۷.</ref> برای جلوگیری از اختلاف در مبادلات، گاه در خود اسناد، معیار اندازهگیری مشخص میشد؛ برای نمونه، گاه از واحدهای اندازهگیری یک شهر خاص (مانند شهر خوخنور) استفاده میشد و گاه نیز معیار یک معبد (مانند معبد شمش) مبنای معامله قرار میگرفت.<ref>[https://journals.usb.ac.ir/article_1971_d489b3e4a47303a6dc19e342087a4074.pdf بادامچی، «قراردادهای مشارکت تجاری در دورۀ ایلامی قدیم»، ۱۳۹۳ش، ص۲۸.]</ref> | ||
همین دقت در اندازهگیری و استانداردسازی، زیربنای دستاوردهای مهندسی عیلامیان را شکل میداد. آنان در بنای چغازنبیل، طاق هلالی خشتی را به کار گرفتند که قدمتی بسیار بیشتر از طاقهای رومی دارد | همین دقت در اندازهگیری و استانداردسازی، زیربنای دستاوردهای مهندسی عیلامیان را شکل میداد. آنان در بنای چغازنبیل، طاق هلالی خشتی را به کار گرفتند که قدمتی بسیار بیشتر از طاقهای رومی دارد. همچنین، یکی از قدیمیترین سیستمهای آبرسانی و تصفیۀ آب جهان باستان در این شهر احداث شده بود؛ آب از رودخانۀ کرخه در فاصلۀ ۴۵ کیلومتری از طریق کانالهای روباز به مخازن هدایت و پس از عبور از حوضچههای تهنشینی تصفیه میگردید. این شبکۀ پیچیده که شامل سد، آببند، کانالهای روباز و تنبوشههای سفالی بود، نشان از درک عیلامیان از اصول مهندسی هیدرولیک دارد.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۲۴-۲۷.]</ref> | ||
=== '''<big>باورهای درمانی و نمادهای شفابخش</big>''' === | === '''<big>باورهای درمانی و نمادهای شفابخش</big>''' === | ||
آگاهی ما از دانش پزشکی در عیلام باستان اندک است و تاکنون هیچ رسالۀ پزشکی مدونی از این تمدن به دست نیامده است. با این حال، در کهنترین معاهدۀ عیلامی (پیمان هیتا با نارامسین) به ایزدی به نام زیت اشاره شده که | آگاهی ما از دانش پزشکی در عیلام باستان اندک است و تاکنون هیچ رسالۀ پزشکی مدونی از این تمدن به دست نیامده است. با این حال، در کهنترین معاهدۀ عیلامی (پیمان هیتا با نارامسین) به ایزدی به نام زیت اشاره شده که احتمالاً، خدای بهبودی و سلامت بوده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۵۰.</ref> رسالههای داروشناسی کهن بین النهرینی به استفادۀ از پوست مار در داروها اشاره کردهاند. با توجه به جایگاه والا و قداست مار در باورهای عیلامی، این نقش دارویی قابل تعمیم به عیلامیان نیز میباشد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائمپناه، «بازشناسی هویت شخصیتهای اساطیری...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱.]</ref> | ||
از سوی دیگر باور عیلامی نسبت به مار با مفاهیم جاودانگی، تجدید حیات و شفابخشی پیوند یافته و پوستاندازی آن نمادی از تولد دوباره تلقی میشده است [پلاسعیدی، «نقش مار... | از سوی دیگر باور عیلامی نسبت به مار با مفاهیم جاودانگی، تجدید حیات و شفابخشی پیوند یافته و پوستاندازی آن نمادی از تولد دوباره تلقی میشده است.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127209_7659442ea387e7ac749cfa103cd00e3e.pdf پلاسعیدی، «نقش مار در فرهنگ و تمدن ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۳؛] [https://iaej.sku.ac.ir/article_10174.html ظهوریان، فرزین و حاجیزاده، «تأملی نو بر جایگاه مذهبی نقشمایه...»، ۱۳۹۶ش، ص۴۸.]</ref> مشهورترین نمود این پیوند، نماد دو مار به هم پیچیده به دور عصاست که امروزه بهعنوان عصای اسقلبیوس، نشان بینالمللی پزشکی شناخته میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائمپناه، «بازشناسی هویت شخصیتهای اساطیری...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۳.]</ref> در برخی از کوزههای تدفینی بندر لیان نیز تخم گیاهان یافت شده که احتمالاً بیانگر نقش درمانی گیاهان در حیات اخروی میباشد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120413165400-5173-103.pdf یاحسینی، «بوشهر از آغاز تاریخ تا حکومت عیلامیان»، ۱۳۷۰ش، ص۲۴.]</ref> | ||
== '''<big>دین و آیین</big>''' == | == '''<big>دین و آیین</big>''' == | ||
