پرش به محتوا

پیش‌نویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
امان الله فصیحی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۷۷۹ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
ابرابزار
خط ۴: خط ۴:


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
تعیین زمان ظهور مهدی امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژۀ توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.]</ref> موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به طور جامع بررسی شده است.<ref>سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.</ref>
تعیین زمان ظهور مهدی امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.]</ref> موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به‌طور جامع بررسی شده است.<ref>سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.</ref>


== گونه‌های تعیین وقت ظهور ==
== گونه‌های تعیین وقت ظهور ==
از منظر فاعل تعیین وقت ظهور به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم، از حیث فعل و میزان استناد به توقیت مستند به روایات معصومان و توقیت بدون استناد<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref> و از نظر دقت زمان‌بندی به سه سطح توقیت حدودی قطعی،<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref> توقیت تفصیلی<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.</ref> و توقیت اجمالی مانند ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.</ref> یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه تقسیم شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref> در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>
از منظر فاعل تعیین وقت ظهور به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم، از حیث فعل و میزان استناد به توقیت مستند به روایات معصومان و توقیت بدون استناد<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref> و از نظر دقت زمان‌بندی به سه سطح توقیت حدودی قطعی،<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref> توقیت تفصیلی<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.</ref> و توقیت اجمالی مانند ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.</ref> یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه تقسیم شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref> در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>


== مستندات تعیین وقت ==
== مستندات تعیین وقت ==
مستندات تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:
مستندات تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:
# '''روایات:''' مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن‌نباته اشاره کرد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.]</ref>
# '''روایات:''' مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن‌نباته اشاره کرد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.]</ref>
# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
خط ۳۶: خط ۳۶:


=== منافات با بداء ===
=== منافات با بداء ===
در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.]</ref>
در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.]</ref>


== تعیین زمان ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه ==
== تعیین زمان ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه ==
در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی برای ظهور وقت تعیین کردند. در این گروه‌ها برخی از زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که موانع متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی،<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref>
در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی برای ظهور وقت تعیین کردند. در این گروه‌ها برخی از زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که موانع متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی،<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref>


=== کیسانیه ===
=== کیسانیه ===
پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمد بن حنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%87/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۳۶-۳۴.]</ref> کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدي کیسـانی؛ محمد بن حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود می‌کند و شمشیرش را از نیام بیرون می‌آورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%87/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۱.]</ref> با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد بن حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0033\u0033\u0034\u0034\u0032,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false صفری فروشانی و برادران، «بررسي تحليلي مهدي باوري در يان كيسانيان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهايي»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.]</ref>
پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمد بن حنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۳۶-۳۴.]</ref> کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمد بن حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود می‌کند و شمشیرش را از نیام بیرون می‌آورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/عوامل-گرایش-کیسانیه-به-جعل-و-تحریف-در-مه/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۱.]</ref> با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد بن حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0033\u0033\u0034\u0034\u0032,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.]</ref>


=== واقفیه ===
=== واقفیه ===
خط ۴۸: خط ۴۸:


=== صفویه ===
=== صفویه ===
در دوره صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه اسماعیل در نامه‌ای دولت خود را همان «دولتنا فی آخر الزمان» معرفی کرد. در دوره شاه طهماسب، رساله‌ای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref> پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند به‌صراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%82 سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.]</ref> اما دو روایت از [[امام محمد باقر]] و [[امام جعفر صادق]] درباره خروج کنندگانی از مشرق و قیام کننده‌ای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانه نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ ندادن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref>  
در دوره صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه اسماعیل در نامه‌ای دولت خود را همان «دولتنا فی آخر الزمان» معرفی کرد. در دوره شاه طهماسب، رساله‌ای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref> پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند به‌صراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.]</ref> اما دو روایت از [[امام محمد باقر]] و [[امام جعفر صادق]] دربارهٔ خروج کنندگانی از مشرق و قیام کننده‌ای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانه نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ ندادن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref>


=== قاجار ===
=== قاجار ===
در دوره قاجار، سید علی‌محمد شیرازی (باب) در سال ۱۲۵۹ق خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود اعلام کرد.<ref>محمدی اشتهاردی، بابی‌گری و بهایی‌گری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.</ref> او زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروان او، نشانه‌های روایی ظهور را بر شخص او و رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دادند.<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.</ref> این جنبش ابتدا گسترش یافت، اما پس از سرکوب،<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.</ref> گروهی از پیروان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقه بهائیت را تشکیل دادند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12095 صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.]</ref> به باور برخی محققان، فتنه بهایی و بابی بزرگ‌ترین نمونه عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانه‌ها در تاریخ معاصر ایران است.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>
در دوره قاجار، سید علی‌محمد شیرازی (باب) در سال ۱۲۵۹ق خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود اعلام کرد.<ref>محمدی اشتهاردی، بابی‌گری و بهایی‌گری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.</ref> او زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروان او، نشانه‌های روایی ظهور را بر شخص او و رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دادند.<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.</ref> این جنبش ابتدا گسترش یافت، اما پس از سرکوب،<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.</ref> گروهی از پیروان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقه بهائیت را تشکیل دادند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12095 صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.]</ref> به باور برخی محققان، فتنه بهایی و بابی بزرگ‌ترین نمونه عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانه‌ها در تاریخ معاصر ایران است.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>


=== انقلاب اسلامی ===
=== انقلاب اسلامی ===
انقلاب اسلامی ایران باعث شد رویکرد اندیشوران مسلمان و غیرمسلمان در مورد امام مهدی تغییر کند.<ref>[https://ksiu.nahad.ir/article_709.html مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.]</ref> این رویکردها که بیشتر ریشه در باورها، رفتارها و نمادها و هیجانات اجتماعی و التهابات سیاسی داشت،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/97920/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> به‌تدریج در سطح جامعه رواج پیدا کرد و گاه به صورت پیامدهای انحرافی و فراگیر درباره نزدیکی ظهور ظاهر می‌شد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/02/05/3298346/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین در میان عموم مسلمانان، پرسش‌های مکرری<ref>[https://porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%82%D9%88%D8%B9-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D9%8A%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%8A-%DA%AF%D9%8A%D8%B1%D8%AF%D8%9F/159913 «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان]؛ [https://www.hawzahnews.com/news/1259062/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%AD%D8%AB-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C-%DB%B1%DB%B6-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 «مباحث مهدوی (۱۶) | تعیینِ وقت برای ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> از علما و روحانیان درباره زمان دقیق ظهور مطرح می‌شد<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63656/%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7 «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و برخی نیز سال‌های خاصی را برای تحقق آن اعلام می‌کردند.<ref>[http://www.porsemanequran.com/content/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%80-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86 «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن.]</ref> این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی می‌انجامید، به‌ویژه زمانی که زمان‌های تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسید.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>
انقلاب اسلامی ایران باعث شد رویکرد اندیشوران مسلمان و غیرمسلمان در مورد امام مهدی تغییر کند.<ref>[https://ksiu.nahad.ir/article_709.html مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.]</ref> این رویکردها که بیشتر ریشه در باورها، رفتارها و نمادها و هیجانات اجتماعی و التهابات سیاسی داشت،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/97920/کاربست-آموزه-مهدویت-در-سپهر-سیاسی-انقلاب-اسلامی-ایران «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> به‌تدریج در سطح جامعه رواج پیدا کرد و گاه به صورت پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور ظاهر می‌شد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/02/05/3298346/پیامدهای-تعیین-وقت-برای-ظهور-امام-زمان-عج «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین در میان عموم مسلمانان، پرسش‌های مکرری<ref>[https://porseman.com/article/علم-زمان-وقوع-ظهور-در-اختيار-برگزيدگان-قرار-مي-گيرد؟/159913 «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان]؛ [https://www.hawzahnews.com/news/1259062/مباحث-مهدوی-۱۶-تعیین-وقت-برای-ظهور «مباحث مهدوی (۱۶) | تعیینِ وقت برای ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح می‌شد<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63656/زمان-ظهور-با-توجه-به-شواهد-قرآنی-و-گفتار-علما «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و برخی نیز سال‌های خاصی را برای تحقق آن اعلام می‌کردند.<ref>[http://www.porsemanequran.com/content/بررسی-پیش‌بینی‌های-برخی-از-عالمان-اخلاق-دربارۀ-ظهور-امام-زمان-در-زمان «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن.]</ref> این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی می‌انجامید، به‌ویژه زمانی که زمان‌های تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسید.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>


در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه با وجود آگاهی‌های علمی و نیز مقبولیت عمومی و اجتماعی در میان جامعه، به گونه تعیینی و مشخّص، همواره بر نهی از تعیین وقت دقیق تأکید داشتند و نسبت به تطبیق‌های نادرست نشانه‌ها هشدار می‌دادند.<ref>محمدی ری‌شهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی(عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۸-۱۵۶.</ref> سید روح‌الله خمینی، هرگونه تعیین زمان برای ظهور را مردود دانست.<ref>باقری‌زاده اشعری، کتاب از امام مهدی(عج) بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۹-۱۰۸.</ref> به باور سید علی خامنه‌ای، اتکا به روایات ضعیف و تطبیق مکرر و نامعتبر نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، مهجوریت حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین است. از این‌رو، پرهیز از ترویج شایعات و توهمات بی‌اساس، به‌عنوان راهکاری اساسی برای حفظ اصالت این مفهوم و جلوگیری از گمراهی عمومی تلقی می‌گردد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>
در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه با وجود آگاهی‌های علمی و نیز مقبولیت عمومی و اجتماعی در میان جامعه، به گونه تعیینی و مشخّص، همواره برنهی از تعیین وقت دقیق تأکید داشتند و نسبت به تطبیق‌های نادرست نشانه‌ها هشدار می‌دادند.<ref>محمدی ری‌شهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی (عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۸–۱۵۶.</ref> سید روح‌الله خمینی، هرگونه تعیین زمان برای ظهور را مردود دانست.<ref>باقری‌زاده اشعری، کتاب از امام مهدی (عج) بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۹–۱۰۸.</ref> به باور سید علی خامنه‌ای، اتکا به روایات ضعیف و تطبیق مکرر و نامعتبر نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، مهجوریت حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین است. از این‌رو، پرهیز از ترویج شایعات و توهمات بی‌اساس، به‌عنوان راهکاری اساسی برای حفظ اصالت این مفهوم و جلوگیری از گمراهی عمومی تلقی می‌گردد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>


در سال‌های اخیر، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهره‌های معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی می‌کرد، با استقبال گسترده اجتماعی و پخش رایگان در شهرهای مختلف مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجعی چون ناصر مکارم شیرازی، سید علی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و نیز مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم را در پی داشت.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و این وقایع و شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینه‌ساز برای ظهور امام مهدی دانسته‌اند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95392/انقلاب_اسلامی_آغاز_ظهور_یا_زمینه_ساز_ظهور آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
در سال‌های اخیر، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهره‌های معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی می‌کرد، با استقبال گسترده اجتماعی و پخش رایگان در شهرهای مختلف مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجعی چون ناصر مکارم شیرازی، سید علی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و نیز مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم را در پی داشت.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و این وقایع و شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینه‌ساز برای ظهور امام مهدی دانسته‌اند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/95392/انقلاب_اسلامی_آغاز_ظهور_یا_زمینه_ساز_ظهور آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}
{{پانویس پیش‌نویس}}


خط ۶۸: خط ۶۸:
* آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
* آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
* اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
* اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
* «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
* «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
* باقری‌زاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی(عج) بیشتر بدانیم: 72 پرسش و پاسخ درباره امام مهدی(ع) بر اساس «دانشنامه امام مهدی(ع)»، قم، موسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.
* باقری‌زاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی (عج) بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی (ع) بر اساس «دانشنامه امام مهدی (ع)»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.
* «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 05 ارديبهشت 1404ش.
* «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان (عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۰۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «پیشگویی قرآن و روایات از وقوع انقلاب اسلامی ایران قبل از ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «پیشگویی قرآن و روایات از وقوع انقلاب اسلامی ایران قبل از ظهور امام زمان (عج)»، وب‌سایت پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
* جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران؛ از روی کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۲۰-۱۳۵۷)، تهران، علم، ۱۳۹۰ش.
* جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران؛ از روی کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۲۰–۱۳۵۷)، تهران، علم، ۱۳۹۰ش.
* حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۶، شماره۳۳، ۱۴۰۲ش.
* حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۶، شماره۳۳، ۱۴۰۲ش.
* خامنه‌ای، سید علی «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
* خامنه‌ای، سید علی «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
خط ۸۴: خط ۸۴:
* صدوق، محمد بن علی، ‏کمال‌الدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
* صدوق، محمد بن علی، ‏کمال‌الدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
* صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
* صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
* صفری فروشانی، نعمت‌الله؛ برادران، رضا، «بررسي تحليلي مهدي باوري در يان كيسانيان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهايي»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
* صفری فروشانی، نعمت‌الله؛ برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
* طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
* طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۲۰ق.
* طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۲۰ق.
* «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.
* «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.
* «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
* «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
* گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
* گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
* «مباحث مهدوی (۱۶) | تعیینِ وقت برای ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «مباحث مهدوی (۱۶) | تعیینِ وقت برای ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* محمدی اشتهاردی، محمد، بابی‌گری و بهایی‌گری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
* محمدی اشتهاردی، محمد، بابی‌گری و بهایی‌گری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی(عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، موسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی (عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
* منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
* مهدوی، محمد؛ جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال۲۳، شماره۸۰، ۱۳۹۸ش.
* مهدوی، محمد؛ جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال۲۳، شماره۸۰، ۱۳۹۸ش.
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان (عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوار المهدی، ۱۴۲۲ق.
* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوار المهدی، ۱۴۲۲ق.
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.
* نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.

نسخهٔ ۱۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۰۴

تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی.

تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده می‌شود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام مهدی در باورهای شیعه است. بر اساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد به‌شدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند می‌دانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین در میان جریان‌های غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمان‌هایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد که خود نمونهٔ عینی دیگری از موانع اجتماعی توقیت محسوب می‌شود. از این‌رو، حفظ روحیهٔ انتظار دائمی و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمان‌بندی‌های خاص، از اصول بنیادین باور به موعود در اسلام به‌شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

تعیین زمان ظهور مهدی امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژهٔ توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.[۱] موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به‌طور جامع بررسی شده است.[۲]

گونه‌های تعیین وقت ظهور

از منظر فاعل تعیین وقت ظهور به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم، از حیث فعل و میزان استناد به توقیت مستند به روایات معصومان و توقیت بدون استناد[۳] و از نظر دقت زمان‌بندی به سه سطح توقیت حدودی قطعی،[۴] توقیت تفصیلی[۵] و توقیت اجمالی مانند ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،[۶] یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه تقسیم شده است.[۷] در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمی‌شود.[۸]

مستندات تعیین وقت

مستندات تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:

  1. روایات: مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن‌نباته اشاره کرد.[۹]
  2. کشف و شهود: بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
  3. اشعار: برخی از اشعار دربارهٔ امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم‌الله و البرکات.
  4. خواب و رؤیا: توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.[۱۰]

انگیزه‌های تعیین وقت

انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:

  1. گفت‌وگوی روایی: عده‌ای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
  2. بشارت ظهور: گروهی برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
  3. حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
  4. تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.[۱۱]

دلایل جایز نبودن تعیین وقت

دلایل مخالفان تعیین وقت عبارتند از:

احادیث امامان

بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. ازجمله محمد بن‌یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن‌ابراهیم در الغیبة، محمد بن‌حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کرده‌اند.[۱۲] در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور دربارهٔ مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.[۱۳]

مضمون اصلی روایات نهی عبارتند از:

  • هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.[۱۴]
  • در روایات اسلامی، زمان ظهور به‌طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
  • هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.[۱۵]
  • تعیین وقت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصت‌طلبان[۱۶] و تعویق در زمان ظهور می‌شود.[۱۷]

منافات با بداء

در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.[۱۸] زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.[۱۹]

تعیین زمان ظهور در تاریخ اجتماعی شیعه

در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی برای ظهور وقت تعیین کردند. در این گروه‌ها برخی از زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که موانع متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی،[۲۰] بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.[۲۱]

کیسانیه

پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمد بن حنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.[۲۲] کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدی کیسانی؛ محمد بن حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود می‌کند و شمشیرش را از نیام بیرون می‌آورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.[۲۳] با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد بن حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.[۲۴]

واقفیه

پس از درگذشت امام کاظم، واقفیه[۲۵] با استفاده از روایات[۲۶] برای ظهور امام مهدی وقت تعیین کردند. این مسئله موجب شکل‌گیری جلسات مناظرات و مباحثه بین علمای شیعه و بزرگان واقفیه شد.[۲۷] سران واقفیه روایات مربوط به امام مهدی مانند زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق می‌دادند و برای اثبات عقاید خود کتاب‌هایی از جمله کتاب الغیبه اثر حسن بن محمد بن سماعه کوفی،[۲۸] کتاب نصرة الواقفه علی بن احمد موسوی علوی[۲۹] و کتاب الغیبه علی بن حسن طاطری تألیف کردند.[۳۰] پس از آغاز غیبت صغری امام مهدی، این گروه دیگر حضور فعالی نداشتند و از میان رفتند.[۳۱]

صفویه

در دوره صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه اسماعیل در نامه‌ای دولت خود را همان «دولتنا فی آخر الزمان» معرفی کرد. در دوره شاه طهماسب، رساله‌ای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل می‌شود.[۳۲] پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند به‌صراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،[۳۳] اما دو روایت از امام محمد باقر و امام جعفر صادق دربارهٔ خروج کنندگانی از مشرق و قیام کننده‌ای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانه نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ ندادن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.[۳۴]

قاجار

در دوره قاجار، سید علی‌محمد شیرازی (باب) در سال ۱۲۵۹ق خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود اعلام کرد.[۳۵] او زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروان او، نشانه‌های روایی ظهور را بر شخص او و رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دادند.[۳۶] این جنبش ابتدا گسترش یافت، اما پس از سرکوب،[۳۷] گروهی از پیروان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقه بهائیت را تشکیل دادند.[۳۸] به باور برخی محققان، فتنه بهایی و بابی بزرگ‌ترین نمونه عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانه‌ها در تاریخ معاصر ایران است.[۳۹]

انقلاب اسلامی

انقلاب اسلامی ایران باعث شد رویکرد اندیشوران مسلمان و غیرمسلمان در مورد امام مهدی تغییر کند.[۴۰] این رویکردها که بیشتر ریشه در باورها، رفتارها و نمادها و هیجانات اجتماعی و التهابات سیاسی داشت،[۴۱] به‌تدریج در سطح جامعه رواج پیدا کرد و گاه به صورت پیامدهای انحرافی و فراگیر دربارهٔ نزدیکی ظهور ظاهر می‌شد.[۴۲] همچنین در میان عموم مسلمانان، پرسش‌های مکرری[۴۳] از علما و روحانیان دربارهٔ زمان دقیق ظهور مطرح می‌شد[۴۴] و برخی نیز سال‌های خاصی را برای تحقق آن اعلام می‌کردند.[۴۵] این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی می‌انجامید، به‌ویژه زمانی که زمان‌های تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسید.[۴۶]

در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه با وجود آگاهی‌های علمی و نیز مقبولیت عمومی و اجتماعی در میان جامعه، به گونه تعیینی و مشخّص، همواره برنهی از تعیین وقت دقیق تأکید داشتند و نسبت به تطبیق‌های نادرست نشانه‌ها هشدار می‌دادند.[۴۷] سید روح‌الله خمینی، هرگونه تعیین زمان برای ظهور را مردود دانست.[۴۸] به باور سید علی خامنه‌ای، اتکا به روایات ضعیف و تطبیق مکرر و نامعتبر نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، مهجوریت حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین است. از این‌رو، پرهیز از ترویج شایعات و توهمات بی‌اساس، به‌عنوان راهکاری اساسی برای حفظ اصالت این مفهوم و جلوگیری از گمراهی عمومی تلقی می‌گردد.[۴۹]

در سال‌های اخیر، مستند «ظهور بسیار نزدیک است» که چهره‌های معاصر را مصداق روشن برخی روایات معرفی می‌کرد، با استقبال گسترده اجتماعی و پخش رایگان در شهرهای مختلف مواجه شد. این پدیده، واکنش شدید مراجعی چون ناصر مکارم شیرازی، سید علی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و نیز مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم را در پی داشت.[۵۰] در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و این وقایع و شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینه‌ساز برای ظهور امام مهدی دانسته‌اند.[۵۱]

پانویس

  1. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.
  2. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.
  3. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.
  4. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.
  5. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.
  6. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.
  7. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.
  8. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.
  9. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.
  10. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۲.
  11. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴-۴۳.
  12. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۱.
  13. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۵-۲۴.
  14. ↑ هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  15. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۶–۱۶۲؛ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  16. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۸-۷۵.
  17. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  18. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  19. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.
  20. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  21. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.
  22. ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۳۶-۳۴.
  23. ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۱.
  24. ↑ صفری فروشانی و برادران، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.
  25. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.
  26. ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمال‌الدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶و۶۴۴.
  27. ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹ ،۹۲، ۸۱.
  28. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴.
  29. ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.
  30. ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۳.
  31. ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.
  32. ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.
  33. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.
  34. ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.
  35. ↑ محمدی اشتهاردی، بابی‌گری و بهایی‌گری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.
  36. ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.
  37. ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.
  38. ↑ صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.
  39. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  40. ↑ مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.
  41. ↑ «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  42. ↑ «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم.
  43. ↑ «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان؛ «مباحث مهدوی (۱۶) | تعیینِ وقت برای ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه.
  44. ↑ «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  45. ↑ «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن.
  46. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  47. ↑ محمدی ری‌شهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی (عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۸–۱۵۶.
  48. ↑ باقری‌زاده اشعری، کتاب از امام مهدی (عج) بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۹–۱۰۸.
  49. ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.
  50. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  51. ↑ آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

  • آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینه‌ساز ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
  • آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
  • اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
  • «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارهٔ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
  • باقری‌زاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی (عج) بیشتر بدانیم: ۷۲ پرسش و پاسخ دربارهٔ امام مهدی (ع) بر اساس «دانشنامه امام مهدی (ع)»، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.
  • «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان (عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۰۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • «پیشگویی قرآن و روایات از وقوع انقلاب اسلامی ایران قبل از ظهور امام زمان (عج)»، وب‌سایت پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
  • جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران؛ از روی کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۲۰–۱۳۵۷)، تهران، علم، ۱۳۹۰ش.
  • حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۶، شماره۳۳، ۱۴۰۲ش.
  • خامنه‌ای، سید علی «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
  • رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
  • «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ش.
  • سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
  • سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی (ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
  • سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
  • شعبانی، مجید، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۹ش.
  • صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
  • صدوق، محمد بن علی، ‏کمال‌الدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
  • صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
  • صفری فروشانی، نعمت‌الله؛ برادران، رضا، «بررسی تحلیلی مهدی باوری در یان کیسانیان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهایی»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
  • طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۲۰ق.
  • «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می‌گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.
  • «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
  • گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
  • «مباحث مهدوی (۱۶) | تعیینِ وقت برای ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
  • محمدی اشتهاردی، محمد، بابی‌گری و بهایی‌گری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
  • محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی (عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.
  • منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
  • مهدوی، محمد؛ جعفرپور، صفیه، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال۲۳، شماره۸۰، ۱۳۹۸ش.
  • «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان (عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
  • نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوار المهدی، ۱۴۲۲ق.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.
  • ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال۱۲، شماره۳۸، ۱۳۹۱ش.
  • هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره۵۰، ۱۳۹۸ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:تعیین_زمان_ظهور_امام_مهدی&oldid=49546»