پیش‌نویس:فرهنگ رسانه‌ای: تفاوت میان نسخه‌ها

فرهنگ رسانه‌ای به سیستم پایداری از نگرش‌ها، ارزش‌ها و الگوهای رفتاری اطلاق می‌شود که توسط رسانه‌های جمعی تولید، ترویج و بازنمایی شده و نقشی کلیدی در شکل‌دهی به سبک زندگی، هنجارهای اجتماعی و همگون‌سازی فرهنگی دارند.<ref>[https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش، ص185.]</ref>  در مطالعات فرهنگی، رسانه‌ها بستری تعاملی و همزیست با [[فرهنگ]] تلقی می‌شوند که از یک سو رمزها و ساختارهای معناییِ فرهنگ را بازتاب می‌دهند و از سوی دیگر، به‌عنوان مجرای انتقال آن، به بازسازی الگوهای معنایی و ایجاد دگرگونی‌های شناختی در مخاطبان می‌انجامند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/21250/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C دهشیری، «رسانه و فرهنگ‌سازی»، 1388ش، ص180.]</ref>

 

فرهنگ رسانه‌ای نشان‌دهندۀ محیط فرهنگی، عادت‌ها و [[الگوی مصرف|الگوهای مصرفی]] است که رسانه‌ها بر جامعه حاکم می‌کنند.<ref>[https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانه‌ای جهانی بر ارزش‌های آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.]</ref>  در مقابل، [[سواد رسانه|سواد رسانه‌ای]] یک مهارت درونی و شناختی است که به مخاطب توانایی می‌دهد پیام‌های رسانه‌ای را ارزیابی کرده، صحت آنها را سنجیده و به‌شکلی آگاهانه در برابر جریان‌ها و الگوهای تحمیلی این محیط رسانه‌ای مقاومت کند.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1077218/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7 «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاه‌ها و مدارس، آموزش‌های رسانه‌ای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>  

'''تغییرپذیری مداوم و جایگزینی مرجعیت‌های فرهنگی:''' فرهنگ رسانه‌ای با ماهیت دگرگون‌شونده و پلتفرمی خود، ساختار زندگی روزمره را تغییر داده و با تضعیف مرجعیت‌های سنتی مانند خانواده و مدرسه، به کارگزار اصلی فرهنگ‌پذیری تبدیل شده است.<ref>[https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیب‌ها»، 1391ش، ص30-31.]</ref>  فرآورده‌های این بستر به‌سمت سطحی‌شدگی و سیالیت گرایش دارند که ضرورت مواجهۀ نقادانۀ مخاطبان را ایجاب می‌کند.<ref> [https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش،  ص185.]</ref>  فرهنگ رسانه‌ای، هرچند، در کوتاه‌مدت بر هستۀ عمیق فرهنگ اثر نمی‌گذارد اما با نمادسازی و بازتولید الگوهای مصرف، سبک‌های ظاهری و شیوه‌های ارتباطی، پوستۀ فرهنگ و تعادل ارتباطات درون‌فردی و بین‌فردی را دگرگون می‌سازد.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/21250/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C دهشیری، «رسانه و فرهنگ‌سازی»، 1388ش، ص181-182.]</ref>

 

'''استانداردسازی بصری و محاط‌شدگی الگوریتمی:''' پلتفرم‌های تصویرمحور با ترویج نمادهای بصری دستکاری‌شده، کاربران را به مقایسۀ خود با تصاویر ایده‌آل مشاهیر مجازی، یعنی مقایسۀ اجتماعی صعودی، سوق می‌دهند. این روند به درونی‌سازی آرمان‌های بدنی غیرواقعی و ایجاد شکاف میان واقعیت و تصویر ذهنی مخاطب می‌انجامد.<ref> [https://gama.ir/blog/10260/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%B4-%D8%A8%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8 «تأثیرات رسانه بر نگرش بدنی: نقش پیام‌های رسانه‌ای در شکل‌گیری نگاه افراد به بدن خود و دیگران»، وب‌سایت گاما.]</ref>  از سوی دیگر، الگوریتم‌های توزیع محتوا با کانالیزه کردن اطلاعات بر اساس رفتار قبلی کاربران، آنها را در فضاهای فکری بسته محصور می‌کنند که این امر مواجهه با دیدگاه‌های متنوع را محدود و تفکر انتقادی را ضعیف می‌کند.<ref> [https://jisr.ut.ac.ir/article%2036574.html معمار و دیگران، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص167-168.]</ref>

 

'''بحران هویت‌های ساختگی و اضطراب دیجیتالی:''' این فضا با دگرگون ساختن مفاهیم زمان و مکان و ارائۀ امکان گمنامی، بستر شکل‌گیری هویت‌های سیال، ناپایدار و مجازی را فراهم می‌کند. تعارض میان این هویت‌های آرمانی و ساختگی با هنجارهای زندگی عینی، به بروز تنش‌های عصبی و خستگی روانی در کاربران می‌انجامد. علاوه بر آن، انفجار اطلاعات و مواجهۀ مداوم با حجم انبوهی از داده‌های ناهمگون در این فرهنگ، نوعی اضطراب دیجیتالی ایجاد می‌کند که پیامد آن احساس گمگشتگی، تنهایی و سردرگمی میان‌فردی در جامعه است.<ref> [https://jisr.ut.ac.ir/article%2036574.html معمار و دیگران، «شبکه‌های اجتماعی مجازی و بحران هویت (با تأکید بر بحران هویتی ایران)»، 1391ش، ص167-168.]</ref>

 

'''فرآیندهای دوگانه فرهنگ‌پذیری و تشبه‌پذیری:''' شیوه‌های اثرگذاری فرهنگ رسانه‌ای بر مخاطب را تبیین می‌کنند که در سه الگوی متمایز روی می‌دهد: نخست، فرهنگ‌پذیری گزینش‌گرانه که در آن جامعه با حفظ چارچوب‌های بومی، عناصر مطلوب فرهنگ میهمان را آگاهانه جذب می‌کند؛ دوم، تشبه‌پذیری که جریانی یک‌طرفه است و به استحالۀ کامل هویت پذیرنده در برابر پیام‌های مسلط منجر می‌شود و سوم، فرهنگ‌گرایی پلتفرمی که ناظر بر تغییرات مهندسی‌شده در ذائقه، مهارت‌ها و سبک‌های مصرف روزمرۀ کاربران است.<ref> [https://www.ensani.ir/fa/article/21250/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C دهشیری، «رسانه و فرهنگ‌سازی»، 1388ش، ص183-185.]</ref>

 

'''همگرایی و ساختار سرگرمی‌محور:''' یکی از ویژگی‌های بنیادین فرهنگ رسانه‌ای است که با تولید و اشاعۀ پیام برای مخاطبان انبوه، به فرآیند جهانی‌شدن شتاب می‌بخشد. این جریان به‌جای عمق‌بخشی به مفاهیم، بر روایت‌های لذت‌جویانه و سرگرمی‌محور استوار است؛ به‌طوری که بر اساس آراء نظریه‌پردازان مکتب فرانکفورت، این رویکرد به شکل‌گیری فرهنگ توده‌ای و کاذبی منجر می‌شود که در آن منافع بازرگانی و تجاری بر اصالت فرهنگی ترجیح داده می‌شود.<ref>[https://www.tebyan.net/news/370813/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C «فرهنگ رسانه و رسانۀ فرهنگی»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

 

'''انباشت تدریجی و ابعاد شناختی:''' نمودی دیگر از مکانیسم اثرگذاری فرهنگ رسانه‌ای است که از طریق انتقال مداوم و تدریجی پیام‌ها بر ناخودآگاه توده‌ها اثر می‌گذارد. این ویژگی کارکردی دوقطبی دارد؛ به‌طوری که هم می‌تواند به‌عنوان بستری برای نفوذ ساختاری، دگرگونی هنجارها و چالش با ارزش‌های بومی به کار رود<ref>[https://www.imna.ir/news/612202/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D9 «مروری بر رسانه و نقش آن برای تقابل در برابر تهاجم به فرهنگ»، خبرگزاری ایمنا.]</ref>  و هم ابزاری برای بازتولید، تقویت هویت و مصونیت‌سازی فرهنگی جامعه باشد. این فرآیند شناختی با بازنمایی جهت‌دار داده‌ها، چارچوب‌های ذهنی مخاطبان را بازسازی می‌کند.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1077218/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7 «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاه‌ها و مدارس، آموزش‌های رسانه‌ای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>

 

'''دگرگونی در سبک زندگی و الگوهای هویتی:''' محصولات فرهنگ رسانه‌ای منابعی هستند که افراد برای تعریف هنجارها و ساخت هویت فردی و جمعی از آنها بهره می‌گیرند.<ref> [https://www.jscm.ir/article%20115093.html خدابنده بایگی، «مطالعات فرهنگ، چندفرهنگی و فرهنگ رسانه‌ای»، 1399ش،  ص197؛] [https://sepidarnews.ir/yaddasht/308935-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%B1-%D8%AF%D9%88-%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A3%D8% «فرهنگ و رسانه هر دو قابلیت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری از یکدیگر را دارند»، سپیدار نیوز.]</ref>  این فرآیند، معیارهای قضاوت را سامان داده و افراد را با نظام‌های ارزشی هماهنگ می‌کند که نمود عینی آن در مدیریت بدن، گرایش به مد و ذائقۀ پوشش جوانان مشاهده می‌شود.<ref>  [https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیب‌ها»، 1391ش، ص30-31.]</ref>  همچنین تثبیت این الگوها به وابستگی رسانه‌ای و ترجیح تعاملات در فضای مجازی بر روابط عینی می‌انجامد.<ref> [https://www.balagh.ir/content/6146 محمدی سیف، «فرهنگ استفاده از رسانه‌ها»، وب‌سایت بلاغ.]</ref>

 

'''تغییر در نظام واژگانی و الگوی زبانی:''' جریان اصلی فرهنگ رسانه‌ای کارکردی دوگانه بر زبان عمومی دارد؛ از یک سو، کاربست ساده‌انگارانه یا نادرست واژگان در برنامه‌های پرمخاطب به‌مرور زمان موجب تضعیف زبان عمومی جامعه می‌شود و از سوی دیگر، با ابداع اصطلاحات جدید و سرعت‌بخشی به انتقال مفاهیم، دامنۀ واژگانی توده‌ها را پویا و روزآمد می‌سازد.<ref> [https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانه‌ای جهانی بر ارزش‌های آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص78-80.]</ref>

 

'''چالش‌های تربیتی و بازتعریف روابط نسلی:''' استقرار فرهنگ رسانه‌ای با ایجاد تضاد میان ارزش‌های بومی و رسانه‌ای، خرده‌نظام‌های تربیتی را به چالش می‌کشد.<ref> [https://qjmn.farhang.gov.ir/article%2053559.html ذکایی، «مصرف و سبک زندگی: رویکردها، مسائل و آسیب‌ها»، 1391ش، ص30-31.] [https://civilica.com/doc/2407494/ خورابلو و دیگران، «تأثیر فرهنگ رسانه‌ای جهانی بر ارزش‌های آموزشی بومی در نظام آموزش ابتدایی»، 1403ش، ص75-78.]</ref>  این پدیده با دگرگون ساختن الگوهای ارتباطی خانواده، به بروز جدایی فکری و عاطفی میان نسل‌ها منجر می‌شود. همچنین الگوگیری از مشاهیر مجازی به‌جای مربیان سنتی، پذیرش سنت‌های نسل قبل را کاهش می‌دهد.<ref>[https://www.irna.ir/news/85633821/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AD%D8%AA%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9- «جایی که رسانه حتی جای پدر و مادر را برای کودک می‌گیرد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

 

'''الگوریتمی شدن فرهنگ رسانه‌ای کودکان:''' ورود فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی از طریق ابزارهای هوشمند، ماهیت مصرف و زیست فرهنگی کودکان را دگرگون کرده است. این فرآیند پلتفرمی در چهار محور ساختاری ردیابی می‌شود: نخست، ابزارها و زیرساخت‌های هوشمند که بستر ارتباط اولیۀ کودک را شکل می‌دهند؛ دوم، مفاهیم و پیام‌های پنهانی که از طریق فرمول‌های پلتفرمی به کودک القا می‌شوند؛ سوم، واکنش‌های فعالانه و فرآیند تولید محتوای شخصی توسط کودک<ref>[https://civilica.com/doc/2384063/ فرجی، «بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ رسانه‌ای کودکان با رویکرد درک چشم‌انداز در حال تغییر، روندها و پیامدها»، 1403ش، ص587-589.]</ref>  و چهارم، تحلیل و انطباق شناختی که به‌دلیل عدم تکامل تفکر انتقادی، کودک را در معرض پذیرش بی‌چون‌وچرای این فرهنگ قرار می‌دهد.<ref> [https://snn.ir/fa/news/1077218/%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7 «تنها ابزار غرب برای دستکاری فرهنگ ما رسانه است/ دانشگاه‌ها و مدارس، آموزش‌های رسانه‌ای بنیادی ارائه دهند»، خبرگزاری دانشجو.]</ref>