پرش به محتوا

پیش‌نویس:تاب‌آوری اقتصادی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
زهرا فاضل (بحث | مشارکت‌ها)
۹۵۷ ویرایش‌ها
زهرا فاضل (بحث | مشارکت‌ها)
۹۵۷ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۵۸: خط ۵۸:
# دیپلماسی اقتصادی: ایجاد ثبات سیاسی، پیش‌بینی‌پذیری بازارهای داخلی و فعال‌سازی مکانیسم‌های تهاتر، توسعۀ صادرات غیرنفتی و پیمان‌های تجاری دو یا چندجانبه برای مهار اثر سرریزی تحریم‌ها و جذب سرمایه‌گذاری.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/26/3564183/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%A «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
# دیپلماسی اقتصادی: ایجاد ثبات سیاسی، پیش‌بینی‌پذیری بازارهای داخلی و فعال‌سازی مکانیسم‌های تهاتر، توسعۀ صادرات غیرنفتی و پیمان‌های تجاری دو یا چندجانبه برای مهار اثر سرریزی تحریم‌ها و جذب سرمایه‌گذاری.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/26/3564183/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%A «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>


==سطوح تحلیل و ساختارهای عملکردی تاب‌آور<ref group="دیدگاه">دو اشکال قبلی در این قسمت هم وجود دارد:
==سطوح تحلیل و ساختارهای عملکردی==
 
تاب‌آوری اقتصادی بر اساس اهداف کلان به دو دستۀ شوک‌محور برای مواجهۀ کوتاه‌مدت با رویدادهای ناگهانی و آینده‌محور برای حفظ رشد در درازمدت تفکیک می‌شود و عملکرد آن در سه سطح ارزیابی می‌شود:
قلم فرسایی و لحن دستوری و تجویزی/ مطالب را کوتاه و فشرده بیاورید، واضحات را توضیح ندهید و عدم تکرار مطالب در کل مقاله مدنظر باشد/ توصیه و دستورالعمل نداشته باشید فقط گزارشگر باشید</ref>==
===سطح کلان===
تاب‌آوری اقتصادی بر اساس اهداف کلان، به دو زیرمجموعۀ شوک‌محور (مواجهۀ کوتاه‌مدت با رویدادهای ناگهانی) و آینده‌محور (حفظ رشد و پایداری در درازمدت) تفکیک شده و نیازمند هماهنگی میان سطوح زیر است:<ref group="دیدگاه">منبع؟</ref>
این لایه بر توسعۀ شاخص‌های انسانی شامل آموزش، مهارت‌آموزی جهت افزایش بهره‌وری عوامل تولید و خودکفایی در نیازهای حیاتی تمرکز دارد. از منظر آمایشی نیز تمرکززدایی جغرافیایی از زیرساخت‌ها، ضریب آسیب‌پذیری فیزیکی سیستم را کاهش می‌دهد.<ref>[https://civilica.com/note/21524/ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref> در این سطح، پایداری بخش کشاورزی به‌دلیل تأمین امنیت غذایی نقشی استراتژیک دارد.<ref>[https://sid.ir/paper/999909/fa شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47 و ص55.]</ref>   
===سطح کلان (توسعۀ شاخص‌های انسانی و آمایشی)===
این لایه متکی بر توسعۀ سواد و آموزش عالی جهت ایجاد بدنۀ کارشناسی بومی، ارتقای امید به زندگی، خودکفایی دارویی و مهارت‌آموزی جهت افزایش بهره‌وری کل عوامل تولید است. از منظر آمایشی نیز تمرکززدایی جغرافیایی از زیرساخت‌های حیاتی، ضریب آسیب‌پذیری فیزیکی سیستم را مهار می‌کند.<ref>[https://civilica.com/note/21524/ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref><ref group="دیدگاه">حسب تذکر دکتر فصیحی، در صورت امکان از منبعی غیر از سیلیویکا استناد دهید.</ref>
# تاب‌آوری اقتصادی در بخش کشاورزی:<ref group="دیدگاه">موارد دیگری هم هست که فقط کشاورزی جدا شده است؟</ref> در این میان، بخش کشاورزی نقشی استراتژیک در امنیت غذایی و تأمین درآمد دارد. رکود شدید در این بخش نه‌تنها درآمد روستانشینان را نابود می‌کند بلکه به اختلالات اجتماعی نظیر مهاجرت بی‌رویۀ روستایی، افزایش زاغه‌نشینی و تشدید فقر می‌انجامد. بنابر پژوهش‌ها، تاب‌آوری بخش کشاورزی ایران در سال‌های اخیر کاهش یافته و تقویت آن جهت ایجاد ثبات اجتماعی ضروری است.<ref>[https://sid.ir/paper/999909/fa شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47 و ص55.]</ref>   
===سطح میانی-شهری و پایداری فضاهای شهری===
===سطح میانی-شهری و پایداری فضاهای شهری===
تحقق حکمروایی خوب شهری، منوط به شکل‌گیری سیستم اقتصادی مختلط و رقابتی با مکانیسم قیمت‌های آزاد است. مدیریت شهری مکلف به ضربه‌گیری مالی بر لایه‌های کالبدی و غیرکالبدی از طریق پنج سیستم راهبردی است: مدیریت یکپارچۀ مالی شهر (فرماندهی واحد و مهار رانت)، تنوع عملکردی اقتصاد شهری (سبدسازی متنوع از فعالیت‌ها)، درآمد پایدار شهری (تکیه بر درآمدهای غیرنوسانی به‌جای شهرفروشی)، محیط نوآوری فضاهای شهری (خلق ارزش‌افزوده از طریق فناوری) و باز بودن سیستم اقتصادی (تنظیم نرخ تبادلات بهینه جهت جذب سرمایه).<ref>[https://civilica.com/doc/2466870/ «تدوین راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی برای شهر ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>  
این مرتبه بر پایداری اقتصاد شهرهایی تمرکز دارد که ساختار تجاری متنوع و رقابتی دارند. مدیریت شهری با استفاده از ابزارهایی مانند ایجاد درآمدهای پایدار، تنوع‌بخشی به فعالیت‌های شهری و مدیریت یکپارچه مالی، توانایی ضربه‌گیری در برابر تکانه‌ها را ایجاد می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/2466870/ «تدوین راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی برای شهر ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>  
===سطح خرد (تاب‌آوری بنگاهی، کسب‌وکارهای خصوصی و مسئولیت کارفرمایی)===
===سطح خرد (تاب‌آوری بنگاهی، کسب‌وکارهای خصوصی و مسئولیت کارفرمایی)===
تاب‌آوری بنگاه‌های تولیدی و خدماتی در محیط‌های پرمخاطره بر چهار رکن استوار است: الگوهای نوین تأمین مالی (مدل‌های مشارکتی و مدیریت هزینه‌های پنهان حقوقی)، واقعیت‌سنجی حوزۀ فعالیت (انطباق با زنجیرۀ ارزش بومی)، شتاب‌دهی صادرات و تنوع بازار (کاهش وابستگی به نوسانات داخلی که در آن حمایت از کسب‌وکارهای خرد و متوسط اهمیت بالاتری نسبت به بنگاه‌های بزرگ دارد)<ref>[https://civilica.com/note/21524/ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>  و مسئولیت اجتماعی کارفرمایی (حفظ نیروی کار و تعهدات مالی در بحران جهت کنترل شوک‌های روانی بازار). مستندسازی این تجارب زیسته، فرآیند گذار «از روایت به سیاست» را محقق ساخته و الگویی عملیاتی برای صیانت از ساختارهای تولیدی در آینده دست می‌دهد.<ref> [https://www.irna.ir/news/86152226/%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%86%DA%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D9%82%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8% «پویش راویان سنگر اقتصاد نقش کارفرمایان در تاب‌آوری اقتصادی کشور را روایت می‌کند»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
این سطح شامل پایداری بنگاه‌های تولیدی و واحدهای خانوار است. در بخش بنگاهی، استفاده از الگوهای نوین تأمین مالی، تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی و حمایت از کسب‌وکارهای خرد و متوسط پایداری سیستم را ارتقا می‌دهد. در بخش خانوار نیز مدیریت بهینۀ مصرف، ارتقای سواد مالی و دیجیتال، تقویت شبکه‌های غیررسمی همیاری<ref>[https://civilica.com/note/21524/ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref> و توسعۀ کسب‌وکارهای خانواده‌محور<ref> [https://titrsanat.ir/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%BA%D9%84-%D8%AE%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%DB%8C%DA%A9%DB%8C/ «مشاغل خانگی و تولید خانواده‎محور یکی از ستون‎های تاب‎آوری اقتصادی کشور در شرایط جنگ اقتصادی هستند»، خبرگزاری تیتر صنعت.]</ref>  به‌عنوان مکانیسم‌های جانشین برای مهار شوک‌های بازار و تثبیت معیشت عمل می‌کنند.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/02/21/3586797?ref=shahrekhabar «یارانه؛ راز تاب‌آوری اقتصادی در دل تحریم و جنگ»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
===لایۀ خانوار<ref group="دیدگاه">خارج از سه سطح بالاست؟</ref>===
 
در این الگو، خانواده از یک نهاد مصرف‌کننده به یک واحد تولیدی استراتژیک تغییر فاز می‌دهد و پنج محور در آن فعال می‌شود:
# مدیریت مصرف و بهینه‌سازی رفتاری: این محور مستلزم تفکیک ساختاری نیاز از خواسته و تمایل به کالاهای باکیفیتِ اقتصادی بدون کاهش جدی کیفیت زندگی است؛ امری که در سطح کلان نیازمند جایگزینی مدیریت تقاضا به‌جای توسعۀ مداوم عرضه است.<ref>[https://civilica.com/note/21524/ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>  شواهد رفتاری جامعۀ ایرانی (در طول جنگ 12 روزه) نشان داد که برخلاف الگوهای کلاسیک غربی که در زمان شوک دچار تقاضای هیجانی می‌شوند، جامعۀ ایرانی به سطحی از «عقلانیت مصرفی و خودکنترلی رفتاری» دست یافت. این تغییر رفتار شامل عبور از مصرف بیشتر به مصرف مؤثر و گرایش به مصرف جمعی و مسئولانه (اشتراک منابع در سطح محلات به‌جای انباشت فردی) بود که نوعی بازگشت به سنت‌های اقتصادی-اجتماعی ایرانی محسوب می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404041911642/%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%AD%D8 «ضرورت نقش مردم در تاب‌آوری اقتصادی پس از بحران‌ها/ جایگاه مردم باید بازتعریف شود»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
# شبکه‌های غیررسمی همیاری و سواد مالی: تقویت صندوق‌های قرض‌الحسنۀ فامیلی، خریدهای عمدۀ اشتراکی و سواد مالی، شوک‌های بازار را مهار کرده<ref>[https://civilica.com/note/21524/ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>   و مانع از فروپاشی زنجیره‌های خرد توزیع می‌شود. در جریان تکانه‌ها، حضور داوطلبانه و کمک‌های مردمی به‌عنوان یک «مکانیسم جانشین توزیع اضطراری» عمل می‌کند. این شبکه‌های مردمی چابک در زمان کندی بوروکراسی رسمی، بازار را به‌طور فوری تثبیت نموده و از منظر اقتصاد رفتاری، با ایجاد ثبات روانی، مانع از حملات انتحاری نقدینگی به بازارها شدند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404041911642/%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%AD%D8 «ضرورت نقش مردم در تاب‌آوری اقتصادی پس از بحران‌ها/ جایگاه مردم باید بازتعریف شود»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> 
# اقتصاد دیجیتال و مخاطرات متقارن فناوری: در نظام‌های معیشتی مدرن، اختلال در زیرساخت‌های ارتباطی از طریق ایجاد گسست عملیاتی، شکل‌گیری اقتصاد چندسرعته و فرسایش سرمایه‌های غیرمادی، تاب‌آوری خانوار را مخدوش می‌سازد؛<ref>[https://civilica.com/note/21524/ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.]</ref>  با این حال، توسعۀ شتاب‌زده و فاقد تنظیم‌گریِ فناوری نیز مخاطرات متقارنی نظیر حملات سایبری، خطاهای الگوریتمی و تشدید سفته‌بازی دیجیتال را به‌همراه دارد. مواجهۀ پایدار با این چالش‌ها نیازمند ارتقای سواد دیجیتال در خانواده برای عبور از استقامت انفعالی به‌سوی مشارکت خلاقانه است. این امر در فاز بازسازی از طریق پلتفرم‌های سرمایه‌گذاری جمعی در پروژه‌های محلی و شتاب‌دهی به «صنعت محله‌محور» نهادینه می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404041911642/%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%AD%D8 «ضرورت نقش مردم در تاب‌آوری اقتصادی پس از بحران‌ها/ جایگاه مردم باید بازتعریف شود»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> 
# توسعۀ کسب‌وکارهای خانواده‌محور و سرمایۀ هویتی: کسب‌وکارهای خانواده‌محور با اتکا به سرمایۀ هویتی (اعتماد و انتقال بین‌نسلی تجربه)، به‌عنوان اقتصاد خرد مولد مانع از گسست معیشتی در شرایط بحران می‌شوند. پویایی این بنگاه‌ها نیازمند حمایت حکمرانی در دو سطح است: سطح عملیاتی (تسهیل نهاده‌ها، ابزارهای مالی خرد و کاهش بوروکراسی بیمه‌ای) و سطح کلان (چارچوب‌های حقوقی شفاف برای انتقال مالکیت، مشوق‌های مالیاتی و حمایت از برندسازی).<ref> [https://titrsanat.ir/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%BA%D9%84-%D8%AE%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1-%DB%8C%DA%A9%DB%8C/ «مشاغل خانگی و تولید خانواده‎محور یکی از ستون‎های تاب‎آوری اقتصادی کشور در شرایط جنگ اقتصادی هستند»، خبرگزاری تیتر صنعت.]</ref>   
# دکترین حمایتی-تثبیتی در برابر آزادسازی قیمت‌ها: پایداری معیشتی خانوار در شرایط بحران، با تداوم سیاست‌های حمایتی و تثبیت قیمت کالاهای اساسی گره خورده است. اصرار بر آزادسازی قیمت‌ها در زمان شوک‌های ساختاری، با دلاریزه‌شدن قیمت مواد اولیه در بورس کالا، تورم ارزی را به‌سرعت به بخش تولید و بازارهای پایه سرریز می‌کند. در این وضعیت، عقب‌نشینی از ابزارهای بازتوزیعی مانند یارانه‌ها منجر به گسست‌های سنگین اجتماعی و استهلاک تاب‌آوری جامعه می‌شود؛ در حالی‌که حفظ لایه‌های حمایتی، فرآیند صیانتی را سرعت می‌بخشد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/02/21/3586797?ref=shahrekhabar «یارانه؛ راز تاب‌آوری اقتصادی در دل تحریم و جنگ»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>  
==مرزها و محدودیت‌های ساختاری تاب‌آوری اقتصادی==
==مرزها و محدودیت‌های ساختاری تاب‌آوری اقتصادی==
ظرفیت تاب‌آوری اقتصادی دارای سقف زمانی مشخصی بوده و در بلندمدت با مرزهای فرسایش مواجه می‌شود:
ظرفیت تاب‌آوری اقتصادی دارای سقف زمانی مشخصی بوده و در بلندمدت با مرزهای فرسایش مواجه می‌شود:

نسخهٔ ۱۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۳۵

تاب‌آوری اقتصادی؛ توانمندی پویا و صیانتی یک نظام اقتصادی در پیش‌بینی، جذب و بازسازی ساختاری در مواجهه با تکانه‌های مخرب.

تاب‌آوری اقتصادی (Economic Resilience) به‌معنای توانایی یک کشور برای مقاومت در برابر مشکلات ناگهانی نظیر تحریم، جنگ یا بلایای طبیعی است؛ به‌طوری که کسب‌وکارها و بخش‌های تولیدی در اثر این ضربه‌ها فرو نپاشند و به سرعت به مسیر رشد بازگردند. این ویژگی مانند یک سپر صیانتی عمل می‌کند که با تنوع بخشیدن به بازارها، مبارزه با فساد و هدایت سرمایه‌ها به‌سمت تولید بومی، مانع از توقف حرکت چرخۀ تولید می‌شود. بررسی این مفهوم نشان می‌دهد که تقویت توانایی‌های درونی جامعه و صیانت از معیشت مردم، کلیدهای اصلی برای حفظ ثبات کشور در مواجهه با تکانه‌های بزرگ به‌شمار می‌روند.

مفهوم‌شناسی

تاب‌آوری اقتصادی به‌معنای پویایی، ظرفیت و توانمندی افراد، کسب‌وکارها و بخش‌های تولیدی برای انطباق، جذب، تحمل و جهش از چالش‌های گوناگون ساختاری یا ناگهانی مانند بلایای طبیعی، رکودهای فراگیر، بحران‌های مالی یا همه‌گیری‌ها است.[۱] از منظر تئوریک، تاب‌آوری اقتصادی یک هدف نهاییِ ثابت قلمداد نمی‌شود بلکه ویژگی زیرساختی، صیانتی و پویا در مسیر تکامل و بازسازی لایه‌های اقتصادی به‌شمار می‌رود.[۲]
در ادبیات توسعه، میان تاب‌آوری اقتصادی و مفاهیمی چون اقتصاد جنگی یا اقتصاد ریاضتی تمایزهای ساختاری وجود دارد. اقتصاد جنگی به اقدامات مقطعی و کوتاه‌مدت برای تأمین هزینه‌های نظامی معطوف بوده و اقتصاد ریاضتی تنها بر کاهش مخارج دولت برای مهار کسری بودجه تمرکز دارد؛ در حالی‌که تاب‌آوری اقتصادی، رویکرد پویای مدیریتی و بلندمدت برای حفظ کارکرد، پایداری و رشد سیستم در مواجهه با تکانه‌ها است.[۳]

بر اساس نظریه‌های توسعه، این مفهوم از سه محور اصلی تشکیل می‌شود که شامل سرعت بازسازی (میزان ترمیم‌پذیری سیستم پس از وقوع تکانه)، استواری (پایداری و عدم انحراف شدید شاخص‌های کلیدی در حین ضربه) و پیشگیری (دفع پیش‌دستانه ریشه‌های مخرب) است.[۴] بر این اساس، واکنش نظام‌های اقتصادی در مواجهه با تکانه‌ها و سطح تاب‌آوری اقتصادی آنها، در سه وضعیت ساختاری تفکیک می‌شود:

  1. وضعیت مستحکم: در این حالت، سیستم توانایی تحمل کل ضربه و مصونیت در برابر تخریب را داشته و بدون دریافت اثر منفی، تعادل اولیۀ خود را حفظ می‌کند.
  2. وضعیت تاب‌آوری اقتصادی: در این مرتبه، سیستم دچار تأثیرپذیری منفی و افت موقت می‌شود اما فرآیند بازسازی سبب بازگشت به مسیر رشد و بازیابی تعادل پیشین یا دستیابی به توازن جدید پایداری می‌شود.
  3. وضعیت آسیب‌پذیر: این وضعیت مبیّن ناتوانی ساختاری در دفع شوک، فروپاشی فرآیندهای بازسازی و سقوط سیستم به توازن نامطلوب و فرساینده است.[۵]

ابعاد تاب‌آوری اقتصادی

مفهوم تاب‌آوری در برگیرندۀ چهار بعد متمایز ساختاری است:

  1. تاب‌آوری اقتصادی ایستا (قدرت ضربه‌گیری در لحظه): ظرفیت سیستم برای حفظ کارکرد و سطح تولید کل در زمان وقوع شوک با استفاده از منابع برجای‌مانده. در این چارچوب، هدف اصلی حداقل کردن پیامدهای منفی ناشی از شوک خارجی است. شاخص‌های اندازه‌گیری این بعد شامل تولید ناخالص داخلی سرانه، میزان درآمد قابل تصرف مصرف‌کنندگان، نوسانات درآمد، میزان نقدینگی، انتقال مالی خارجی و دسترسی به سرمایه و اعتبارات با قیمت مناسب است.[۶]
  2. تاب‌آوری اقتصادی پویا (قدرت خودسازی در آینده): توانایی اقتصاد برای بهبود پایدار و بازگشت متغیرهای کلان به وضعیت تعادلی در طول زمان که از طریق جلوگیری از اختلالات خارجی مانند تولید کالاها با کشش تقاضای بالا در بحران و حفظ ظرفیت تولید با گسترش سبد محصول در بازارهای گوناگون صورت می‌گیرد. این بعد با شاخص‌هایی نظیر تعداد بازارهای صادراتی، تمرکز صادرات و نسبت بدهی سنجیده می‌شود.[۷]
  3. تاب‌آوری ذاتی: توانایی و آرایش پیش‌فرض سیستم جهت مقابله با بروز بحران پیش از وقوع آن.
  4. تاب‌آوری سازشی: ظرفیت سیستم برای حفظ عملکرد بر اساس نوآوری، تغییر استراتژی یا افزایش تلاش ساختاری در شرایط بحران.[۸]

ویژگی‌های تاب‌آوری اقتصادی

تحقق ویژگی‌های صیانتی در این حوزه واجد هشت محور تنظیم‌گری است:

  1. تنوع بخشیدن به اقتصاد: کاهش اتکا به یک بخش یا بازار خاص جهت جبران افت یک حوزه با عملکرد مثبت سایر حوزه‌ها.
  2. انعطاف‌پذیری بازتخصیص: توانایی انتقال سریع منابع، سازماندهی مجدد خطوط تولید و تطبیق مدل‌های کسب‌وکار با تغییرات بازار.
  3. نوآوری و کارآفرینی: تقویت اکوسیستم‌های نوآورانه جهت خلق ارزش‌افزوده، توسعۀ صنایع نوین و ایجاد اشتغال پایدار.
  4. شبکه‌های ایمن اجتماعی: طراحی سیستم‌های کارآمد بیمۀ بیکاری، مراقبت‌های بهداشتی جامع و کمک حمایتی برای محافظت از دهک‌های آسیب‌پذیر.
  5. سیاست‌های مالی و پولی هماهنگ: اجرای محرک‌های هدفمند مالی و سرمایه‌گذاری زیرساختی در کنار سیاست پولی مستقل بانک مرکزی جهت ثبات قیمت‌ها.
  6. مدیریت زیرساخت‌های حیاتی: توسعۀ شبکه‌های حمل‌ونقل، تأمین انرژی پایدار، سیستم‌های ارتباطی کارآمد و مدیریت بهینۀ منابع آب و انرژی.
  7. همکاری‌های راهبردی: ایجاد پیوند میان دولت، بخش خصوصی و جامعه جهت اشتراک دانش و منابع برای پاسخ هماهنگ به شوک‌ها.
  8. مدیریت و برنامه‌ریزی ریسک: شناسایی مستمر مخاطرات بالقوه، تدوین سناریوهای اضطراری و اجرای اقدامات صیانتی پیش از تبدیل خطرات به بحران.[۹]

شاخص‌های ارزیابی

وضعیت تاب‌آوری کشورها بر اساس ماتریس تقاطعی آسیب‌پذیری ذاتی (ضعف‌های طبیعی مانند تک‌محصولی بودن) و سیاست‌های تاب‌آوری (تدابیر حاکمیت برای مهار خطر) به چهار وضعیت تفکیک می‌شود:

ظرفیت سیاست‌های تاب‌آوری /سطح آسیب‌پذیری ذاتی آسیب‌پذیری ذاتی پایین آسیب‌پذیری ذاتی بالا
سیاست‌های تاب‌آوری بالا وضعیت مصونیت ساختاری: بازسازی بهینه و پایداری متوازن وضعیت خودساخته: مهار آسیب‌های ذاتی با سیاست‌های هوشمند
سیاست‌های تاب‌آوری پایین وضعیت پرخطر: فرسایش پایداری به‌دلیل خطاهای سیاستی وضعیت شکنندگی مطلق: فروپاشی سریع سیستم در زمان تکانه[۱۰]

در ادبیات جهانی توسعه، الگوهای مشخصی برای محاسبۀ دقیق این متغیرها وجود دارد:

  • زیرشاخص‌های چهارگانه بریگوگلیو: ارزیابی پایداری سیستم در قالب چهار کارنامۀ کمّی شامل ثبات اقتصاد کلان (مدیریت تورم و بدهی‌ها)، انعطاف‌پذیری بازارهای کار و کالا (سرعت انطباق تولید)، حکمرانی خوب (حاکمیت قانون و کنترل فساد) و توسعۀ اجتماعی (شاخص‌های سلامت، آموزش و ضریب جینی).[۱۱]
  • مثلث ظرفیت ویرگین و سازمان دراپ: سنجش پایداری منوط به فعال‌سازی هم‌زمان سه بازوی پدافندی شامل ظرفیت جذب ضربۀ اولیه، ظرفیت مقابله با پیامدها و ظرفیت سازگاری با واقعیت‌های جدید پس از بحران.[۱۲]
  • شاخص تولید بالقوه دوال: مبنای پایداری در این مدل، توانایی سیستم در حفظ ستاندۀ واقعی نزدیک به بالاترین ظرفیت اسمی و تولید بالقوۀ کشور پس از وقوع شوک است تا فعالیت بخش واقعی اقتصاد متوقف نشود.[۱۳]

ماتریس نیروهای متقابل

شواهد تجربی نشان می‌دهند که توسعۀ اقتصاد دانش‌بنیان، تجارت چندجانبه و جذب سرمایه‌گذاری خارجی به‌عنوان متغیرهای پیشران، سطح تاب‌آوری اقتصادی را ارتقا می‌دهند؛ در حالی‌که تورم ساختاری مزمن و بزرگ شدن بدنۀ دولت (افزایش هزینه‌های جاری غیرمولد) به‌عنوان متغیرهای فرساینده، پایداری سیستم را مخدوش می‌سازند.[۱۴]

تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بحران

بروز بحران‌های حاد مانند تحریم، جنگ یا همه‌گیری، ساختار نظام اقتصادی را با تکانه‌های خارجی شامل منازعات نظامی، بحران‌های مالی بین‌المللی و نوسانات بازار انرژی یا تکانه‌های داخلی مانند حوادث طبیعی و حملات سایبری مواجه می‌سازد.[۱۵] در اقتصادهای متکی بر منابع طبیعی، این تکانه‌ها به‌دلیل پدیدۀ بیماری هلندی و وابستگی بودجه به درآمدهای صادراتی، به سرعت به بخش‌های واقعی سرریزی می‌کنند؛ این در حالی است که اقتصادهای متنوع با ثبات نهادی، پایداری بالاتری در حفظ زنجیرۀ تأمین و مهار رکود تورمی نشان می‌دهند.[۱۶] در فاز مواجهه با این اختلالات، بخش صنعت نیز با چالش‌هایی نظیر ناترازی انرژی، کاهش نقدینگی بنگاه‌ها، نوسانات ارزی و افت تقاضای کل روبرو می‌شود که فرآیند پایداری سیستم را تحت تأثیر قرار می‌دهد.[۱۷]

برای مهار این ریزش‌ها در افق‌های زمانی کوتاه‌مدت تا بلندمدت، تدابیر تنظیم‌گری مشخصی در ادبیات توسعه گزارش شده که بر پایداری اقتصادی تمرکز دارند.[۱۸] این تدابیر شامل مدیریت توزیع عادلانۀ منابع کلیدی، اجرای سیاست‌های جبرانی برای دهک‌های کم‌درآمد جهت صیانت از قدرت خرید جامعه، پایش الکترونیکی زنجیرۀ تأمین برای کنترل بازارهای موازی و بازآرایی بودجۀ عمومی با هدف کاهش وابستگی‌های لجستیکی است.[۱۹] از منظر اقتصاد سیاسی، موازنه در گلوگاه‌های راهبردی ترانزیتی و انباشت تجربه‌های صیانتی در مواجهه با ابزارهای فشار خارجی، زمان بازیابی سیستم را کاهش داده و به‌عنوان ابزاری موازنه‌گر در جهت ارتقای سطح تاب‌آوری اقتصادی عمل می‌کند.[۲۰]

اصلاحات نهادی و ساختار حاکمیتی

ارتقای تاب‌آوری اقتصادی در لایۀ کلان، با ویژگی‌های نهادی و ساختار حکمرانی نظام‌های اقتصادی پیوند دارد. موفقیت برنامه‌های صیانتی در این حوزه بر پایۀ بسترهای مشخصی گزارش شده است:[۲۱]

  1. حاکمیت قانون و استقلال نهادی: تضمین اجرای قوانین، کنترل ساختاری فساد و پایداری تصمیمات بانک مرکزی جهت جلوگیری از تزریق شوک‌های ناشی از ناترازی بودجه به کل اقتصاد.
  2. شاخص‌های حکمرانی و سرمایۀ اجتماعی: افزایش پاسخ‌گویی نهادها و مشارکت عمومی که هزینه‌های ساختاری اجرای اصلاحات اقتصادی را کاهش می‌دهد.
  3. دیپلماسی اقتصادی: ایجاد ثبات سیاسی، پیش‌بینی‌پذیری بازارهای داخلی و فعال‌سازی مکانیسم‌های تهاتر، توسعۀ صادرات غیرنفتی و پیمان‌های تجاری دو یا چندجانبه برای مهار اثر سرریزی تحریم‌ها و جذب سرمایه‌گذاری.[۲۲]

سطوح تحلیل و ساختارهای عملکردی

تاب‌آوری اقتصادی بر اساس اهداف کلان به دو دستۀ شوک‌محور برای مواجهۀ کوتاه‌مدت با رویدادهای ناگهانی و آینده‌محور برای حفظ رشد در درازمدت تفکیک می‌شود و عملکرد آن در سه سطح ارزیابی می‌شود:

سطح کلان

این لایه بر توسعۀ شاخص‌های انسانی شامل آموزش، مهارت‌آموزی جهت افزایش بهره‌وری عوامل تولید و خودکفایی در نیازهای حیاتی تمرکز دارد. از منظر آمایشی نیز تمرکززدایی جغرافیایی از زیرساخت‌ها، ضریب آسیب‌پذیری فیزیکی سیستم را کاهش می‌دهد.[۲۳] در این سطح، پایداری بخش کشاورزی به‌دلیل تأمین امنیت غذایی نقشی استراتژیک دارد.[۲۴]

سطح میانی-شهری و پایداری فضاهای شهری

این مرتبه بر پایداری اقتصاد شهرهایی تمرکز دارد که ساختار تجاری متنوع و رقابتی دارند. مدیریت شهری با استفاده از ابزارهایی مانند ایجاد درآمدهای پایدار، تنوع‌بخشی به فعالیت‌های شهری و مدیریت یکپارچه مالی، توانایی ضربه‌گیری در برابر تکانه‌ها را ایجاد می‌کند.[۲۵]

سطح خرد (تاب‌آوری بنگاهی، کسب‌وکارهای خصوصی و مسئولیت کارفرمایی)

این سطح شامل پایداری بنگاه‌های تولیدی و واحدهای خانوار است. در بخش بنگاهی، استفاده از الگوهای نوین تأمین مالی، تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی و حمایت از کسب‌وکارهای خرد و متوسط پایداری سیستم را ارتقا می‌دهد. در بخش خانوار نیز مدیریت بهینۀ مصرف، ارتقای سواد مالی و دیجیتال، تقویت شبکه‌های غیررسمی همیاری[۲۶] و توسعۀ کسب‌وکارهای خانواده‌محور[۲۷] به‌عنوان مکانیسم‌های جانشین برای مهار شوک‌های بازار و تثبیت معیشت عمل می‌کنند.[۲۸]

مرزها و محدودیت‌های ساختاری تاب‌آوری اقتصادی

ظرفیت تاب‌آوری اقتصادی دارای سقف زمانی مشخصی بوده و در بلندمدت با مرزهای فرسایش مواجه می‌شود:

  1. وابستگی ساختاری زنجیره تأمین: وابستگی زنجیرۀ کشاورزی به نهاده‌های دامی و غلات وارداتی، سیستم را در برابر اخلال در مسیرهای ترانزیتی و تحریم‌ها آسیب‌پذیر نگه می‌دارد.
  2. فرسودگی زیرساخت‌های غیرنامی: فرسودگی استهلاکی نیروگاه‌ها و شبکه‌های توزیع به‌دلیل عدم تزریق سرمایه، سرعت فروپاشی خدمات رفاهی را در زمان تکانه‌های هم‌زمان افزایش می‌دهد.
  3. اثر تجمعی بحران‌ها: طولانی شدن بحران و پیشی گرفتن گرانی از نرخ تورم ساختاری، قدرت خرید دهک‌های وابسته به دستمزد روزانه را مستهلک کرده و سرمایۀ اجتماعی و اعتماد عمومی را با مخاطره مواجه می‌سازد. وقوع شوک جدید پیش از بازیابی شوک قبلی (اثر تجمعی)، پایداری سیستم اقتصادی و روانی جامعه را به‌صورت تصاعدی فرسوده می‌کند؛ به‌همین دلیل، پایداری کلان منوط به اصلاحات ساختاری درون‌زا است.[۲۹]

پانویس

  1. ↑ دائی کریم‌زاده و دیگران، «تعیین‌کننده‌های تاب‌آوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، 1402ش، ص76.
  2. ↑ شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.
  3. ↑ «اقتصاد مقاومتی، نیاز و ضرورت امروز و فردای کشور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  4. ↑ دائی کریم‌زاده و دیگران، «تعیین‌کننده‌های تاب‌آوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، 1402ش، ص74-75.
  5. ↑ ابونوری و لاجوردی، «برآورد شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اقتصاد ایران»، 1395ش، ص6-7.
  6. ↑ شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.
  7. ↑ شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47.
  8. ↑ ابونوری و لاجوردی، «برآورد شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اقتصاد ایران»، 1395ش، ص5.
  9. ↑ دائی کریم‌زاده و دیگران، «تعیین‌کننده‌های تاب‌آوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، 1402ش، ص76-77.
  10. ↑ غفاری‌فرد و دیگران، «تاب‌آوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، 1401ش، ص89.
  11. ↑ ابونوری و لاجوردی، «برآورد شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اقتصاد ایران»، 1395ش، ص9.
  12. ↑ محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، 1396ش، ص94.
  13. ↑ محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، 1396ش، ص94.
  14. ↑ «تأثیر اقتصاد دانش‌بنیان بر تاب‌آوری اقتصاد ایران»، خبرگزاری آنا.
  15. ↑ محمدی و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، 1396ش، ص97.
  16. ↑ غفاری‌فرد و دیگران، «تاب‌آوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، 1401ش، ص89-91.
  17. ↑ «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانی‌ها/ مردم تاب‌آوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تاب‌آوری آنان تمام می‌شود»، خبرگزاری اعتماد.
  18. ↑ «الزامات توسعۀ اقتصادی در شرایط پساجنگ؛ از تاب‌آوری تا مشارکت مردمی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.
  19. ↑ «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانی‌ها/ مردم تاب‌آوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تاب‌آوری آنان تمام می‌شود»، خبرگزاری اعتماد.
  20. ↑ «خلیج فارس در کانون معادلات حمل‌ونقل جهانی/ تاب‌آوری اقتصاد دریامحور با مدیریت در تنگۀ هرمز»، خبرگزاری آنا.
  21. ↑ سعادت و دیگران، «تأثیر تاب‌آوری اقتصادی بر عملکرد تحریم‌های اقتصادی در اقتصاد ایران»، 1404ش، ص193-194.
  22. ↑ «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم.
  23. ↑ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.
  24. ↑ شاکری بستان‌آباد و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، 1400ش، ص46-47 و ص55.
  25. ↑ «تدوین راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی برای شهر ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا.
  26. ↑ روشن‌ضمیر، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا.
  27. ↑ «مشاغل خانگی و تولید خانواده‎محور یکی از ستون‎های تاب‎آوری اقتصادی کشور در شرایط جنگ اقتصادی هستند»، خبرگزاری تیتر صنعت.
  28. ↑ «یارانه؛ راز تاب‌آوری اقتصادی در دل تحریم و جنگ»، خبرگزاری تسنیم.
  29. ↑ «صرفه‌جویی کلید تاب‌آوری در جنگ اقتصادی؛ همراهی مردم شرط اصلی موفقیت است»، خبرگزاری مهر؛ «تعریف تاب‌آوری اقتصادی»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری.

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

  • ابونوری، اسمعیل و لاجوردی، حسن، «برآورد شاخص ترکیبی آسیب‌پذیری و تاب‌آوری اقتصاد ایران»، اقتصاد و الگوسازی، دورۀ 7، شمارۀ 28، 1395ش.
  • «اقتصاد مقاومتی اهرمی برای تاب‌آوری در برابر تهدیدات خارجی است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 18 اردیبهشت 1405ش.
  • «اقتصاد مقاومتی چارچوبی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 26 فروردین 1405ش.
  • «الزامات توسعۀ اقتصادی در شرایط پساجنگ؛ از تاب‌آوری تا مشارکت مردمی»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: 23 اردیبهشت 1405ش.
  • «پویش راویان سنگر اقتصاد نقش کارفرمایان در تاب‌آوری اقتصادی کشور را روایت می‌کند»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 22 اردیبهشت 1405ش.
  • «تأثیر اقتصاد دانش‌بنیان بر تاب‌آوری اقتصاد ایران»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1404ش.
  • «تدوین راهبردهای تاب‌آوری اقتصادی برای شهر ایرانی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 7 دی 1404ش.
  • «تعریف تاب‌آوری اقتصادی»، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری، تاریخ درج مطلب: 30 در 1403ش.
  • «خلیج فارس در کانون معادلات حمل‌ونقل جهانی/ تاب‌آوری اقتصاد دریامحور با مدیریت در تنگۀ هرمز»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 16 اردیبهشت 1405ش.
  • دائی کریم‌زاده، سعید و دیگران، «تعیین‌کننده‌های تاب‌آوری اقتصادی کشورهای نفتی و غیرنفتی خاورمیانه»، پژوهشنامۀ اقتصاد کلان، دورۀ 18، شمارۀ 40، 1402ش.
  • روشن‌ضمیر، مسعود، «تاب‌آوری اقتصادی در شرایط بی‌ثباتی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: 7 اردیبهشت 1405ش.
  • سعادت، رحمان و دیگران، «تأثیر تاب‌آوری اقتصادی بر عملکرد تحریم‌های اقتصادی در اقتصاد ایران»، فصلنامۀ پژوهش‌های برنامه و توسعه، دورۀ 6، شمارۀ 3، پیاپی 23، 1404ش.
  • شاکری بستان‌آباد، رضا و دیگران، «تاب‌آوی اقتصادی بخش کشاورزی ایران»، تحقیقات اقتصاد کشاورزی، دورل 13، شمارۀ 4، 1400ش.
  • «صرفه‌جویی کلید تاب‌آوری در جنگ اقتصادی؛ همراهی مردم شرط اصلی موفقیت است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 اردیبهشت 1405ش.
  • «ضرورت نقش مردم در تاب‌آوری اقتصادی پس از بحران‌ها/ جایگاه مردم باید بازتعریف شود»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 19 تیر 1404ش.
  • غفاری‌فرد، محمد و دیگران، «تاب‌آوری اقتصادی کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و عوامل مؤثر بر آن: رویکردی بر حفظ امنیت اقتصادی»، سیاست‌ها و تحقیقات اقتصادی، دورۀ 1، شمارۀ 2، 1401ش.
  • محمدی، تیمور و دیگران، «تبیین مفهوم، ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری اقتصادی»، مطالعات راهبردی بسیج، سال 20، شمارۀ 75، 1396ش.
  • «مشاغل خانگی و تولید خانواده‎محور یکی از ستون‎های تاب‎آوری اقتصادی کشور در شرایط جنگ اقتصادی هستند»، خبرگزاری تیتر صنعت، تاریخ درج مطلب: 22 اردیبهشت 1405ش.
  • «هشدار روزنامۀ اطلاعات نسبت به گرانی‌ها/ مردم تاب‌آوری بالایی دارند اما اگر دیر بجنبید تاب‌آوری آنان تمام می‌شود»، خبرگزاری اعتماد، تاریخ درج مطلب: 13 اردیبهشت 1405ش.
  • «یارانه؛ راز تاب‌آوری اقتصادی در دل تحریم و جنگ»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1405ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:تاب‌آوری_اقتصادی&oldid=50032»