تشییع جنازه

تشییع جنازه، همراهی و مشارکت در انتقال جنازه تا مکان خاک‌سپاری.

تشییع جنازه در فرهنگ اسلامی، عملی مستحب است که از یک‌سو، حرمت انسان درگذشته و بدن او را پاس می‌دارد و از سوی دیگر، به حاضران در مراسم تشییع، ناپایداری زندگی در دنیا را یادآوری می‌کند تا آنان از باقی‌مانده سرمایهٔ عمر خویش بهرهٔ بیشتری برگیرند و آن را توشه آخرت سازند. ازاین‌رو در سخن و سیرهٔ حضرت محمد و اهل‌بیت او به حضور و مشارکت در تشییع جنازه و طلب آمرزش از خدا برای خود و درگذشتگان، سفارش شده است.

مراسم خاک‌سپاری

در فرهنگ‌های مختلف، مراسم خاک‌سپاری مردگان آداب متنوعی دارد. در فرهنگ اسلامی، مرگ به معنای جدایی روح و حقیقت وجود آدمی از جسم او است، اما بدن انسان که در وضعیت مرگ، جنازه نامیده می‌شود همچنان دارای احترام است و باید با آداب ویژه‌ای به خاک سپرده شود. آداب اسلامی مربوط به جنازه، از هنگام احتضار به معنای آشکار شدن نشانه‌های مرگ در انسان، آغاز می‌شود. در چارچوب فرهنگ اسلامی، هرگاه انسانی در آستانه مرگ و خروج روح از بدن قرار می‌گیرد، اطرافیان، پیکر ناتوان او را به‌سوی قبله می‌گردانند و شهادتین را به او تلقین می‌کنند. ادب اسلامی دیگر آن است که جُنُب و حائض از حضور در کنار انسان در حال جان‌دادن، پرهیز کند. مسلمانان پس از مرگ، جنازه را می‌شویند، با کافور، آن را خوش‌بو می‌کنند و پارچه‌ای پاکیزه بر آن می‌پوشانند؛ سپس بر جنازه، نماز می‌خوانند و آن را تا محل دفن، همراهی و مشایعت می‌کنند. مسلمانان، جنازه را به صورت کفن‌پوش، در قبر وارد می‌کنند، آن را روبه‌قبله قرار می‌دهند و صورت مرده را بر خاک گور می‌نهند. در پایان سنگ لحد را قرار می‌دهند و قبر را با خاک می‌پوشانند.

حکم شرعی

تشییع به معنای همراهی‌کردن با جنازه میت تا مکان خاک‌سپاری آن، در فرهنگ اسلامی، عملی مستحب و دارای پاداش معنوی بسیار است. ازاین‌رو سفارش شده است که وابستگان و اطرافیان انسانی که از دنیا رفته است، دیگران را برای تشییع جنازه و نماز میت، خبر کنند.

مستحبات

• خواندن دعا و ذکر خدا؛
• طلب استغفار برای میت؛
• عبرت‌آموزی و تفکر دربارهٔ مرگ و آخرت؛
• حرکت‌کردن پشت‌سر یا دو طرف جنازه؛
• حمل جنازه توسط چهار نفر از چهار طرف.

مکروهات

• خندیدن؛
• سرگرم‌شدن به کارهای لغو بیهوده؛
• سخن‌گفتن به غیر ذکر خدا؛
• سریع بردن جنازه.

آداب تشییع جنازه

مسلمانان و به‌ویژه شیعیان در آداب و مناسک دینی، پیرو پیامبر اکرم و اهل‌بیت او هستند. مورخان و حدیث‌نگاران در سیره پیامبر و اهل‌بیت به آداب بسیاری دربارهٔ تشییع جنازه توجه کرده‌اند، ازجمله:

• حضرت محمد، مسلمانان را به حفظ آرامش و وقار و آرام راه‌رفتن در تشییع جنازه سفارش کرده و از آنها خواسته است که جنازه را با شدت، بالا و پایین نکنند. او هنگام تشییع جنازه، اندوهگین می‌شد، کم سخن می‌گفت و بیشتر حدیث نفس می‌کرد. او همچنین به ابوذر سفارش کرد که در تشییع جنازه، با خشوع به یاد داشته باش که تو نیز به او می‌پیوندی.
• علی بن ابی‌طالب آنگاه که در تشییع جنازه‌ای صدای خنده مردی را شنید به او یادآوری کرد که زندگی در این دنیا جاودان نیست و مرگ، سرنوشت حتمی همگان است. او هنگامی که جنازه‌ای را پس از تشییع به خاک سپردند به خانواده میت که بر مرگ او شیون و زاری کردند، سفارش کرد که فرارسیدن مرگ خود را به یاد داشته باشند.
• امام محمد باقر به تشییع‌کنندگان سفارش کرده است که هنگام تشیع جنازه، خود را به‌جای او فرض کنند که از خدا می‌خواهد تا به دنیا بازگردد و همچون زندگان تلاش کند. امام جعفر صادق نیز به تشییع‌کنندگان سفارش می‌کند که در تشییع جنازه، عبرت‌پذیر باشند. وی از سرخوشی کسانی که مرگ دیگران را می‌بینند و همچنان در غفلت و فراموشی می‌مانند، ابراز شگفتی می‌کند.

منابع

• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، قم، دارالحدیث، ۱۴۱۶ق.
• طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجماعة المدرسین، ۱۴۱۹ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
• مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، قم، الهادی، ۱۳۷۹ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، تهران، دارالکتب الاسلامیه و المکتبة الاسلامیه، ۱۳۶۲–۱۳۶۹ش.