پرش به محتوا

نشانه‌های ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۵: خط ۵:
== '''مفهوم‌شناسی''' ==
== '''مفهوم‌شناسی''' ==
نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیده‌ای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر می‌شود<ref>معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.</ref> و معادل عربی آن علامت و آیه است.<ref>عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.</ref> در اصطلاح، نشانه‌های ظهور به مجموعه علامت‌ها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته می‌شود که پیش از ظهور یا همزمان با آن رخ می‌دهند.<ref>آیتی، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.</ref>  
نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیده‌ای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر می‌شود<ref>معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.</ref> و معادل عربی آن علامت و آیه است.<ref>عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.</ref> در اصطلاح، نشانه‌های ظهور به مجموعه علامت‌ها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته می‌شود که پیش از ظهور یا همزمان با آن رخ می‌دهند.<ref>آیتی، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.</ref>  
== '''نشانه‌های ظهور در اسلام''' ==
در دین اسلام نشانه‌ها، در ابعاد مختلف طبیعی، اجتماعی، اخلاقی و معنوی است.<ref>[https://cis.quran.ac.ir/article_150056.html موسوی گیلانی، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۳۱-۱۲۹.]</ref> محدثان شیعه و اهل‌سنت به‌ویژه شیعه از قرون آغازین اسلام به نقل از روایات نشانه‌های ظهور پرداختند که البته همه روایات از درجه اعتبار و حجیت برخوردار نیستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.]</ref> بیشتر نشانه‌هایی که در روایات شیعه به‌عنوان نشانه‌های حتمی بیان شده‌اند در روایات معتبر اهل‌سنت در زمره نشانه‌های ظهور معرفی شده‌اند و این مسئله زمینه را برای تقریب و وحدت میان مذاهب اسلامی فراهم می‌آورد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721224/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%86 موحدی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.]</ref>


== '''اقسام نشانه‌های ظهور''' ==
== '''اقسام نشانه‌های ظهور''' ==
برای نشانه‌های ظهور اقسام گوناگون و متنوعی بیان شده است. تقسیم به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارق‌العاده،<ref>صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.</ref> کلی و جزئی، عام و خاص، مجمل و کنایی، مقید و مشروط، قطعی یا مشکوک، واقع‌شده یا واقع‌نشده، تقسیم به لحاظ زمان، مکان<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_194545.html محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.]</ref> و نوع رویداد و متصل و منفصل از جمله این اقسام می‌باشد.<ref>صادقی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۵۶.</ref> از مهمترین تقسیم‌بندی نشانه‌ها نشانه‌های حتمی و غیرحتمی است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.</ref>  
نشانه‌های ظهور در منابع دینی دارای دسته‌بندی‌های گوناگونی است؛ ازجمله: تقسیم به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارق‌العاده،<ref>صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.</ref> مقید و مشروط، زمان و مکان وقوع،<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_194545.html محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.]</ref> و نوع رویداد.<ref>صادقی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۵۶.</ref> در ادبیات پژوهشی، مهم‌ترین دسته‌بندی به تفکیک نشانه‌ها به دو گروه حتمی و غیرحتمی اختصاص دارد.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.</ref>  


# '''نشانه‌های حتمی:''' این دسته از نشانه‌ها، نشانه‌های قیام امام مهدی هستند<ref>سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.</ref> بدون هیچ تردیدی رخ خواهند داد و خبر از نزدیکی ظهور می‌دهند. مهم‌ترین آنها عبارتند از: قیام یمانی،<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.</ref> خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1675351/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7 علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.]</ref>
# '''نشانه‌های حتمی:''' این دسته از نشانه‌ها، نشانه‌های قیام امام مهدی هستند<ref>سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.</ref> بدون هیچ تردیدی رخ خواهند داد و خبر از نزدیکی ظهور می‌دهند. مهم‌ترین آنها عبارتند از: قیام یمانی،<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.</ref> خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1675351/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7 علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.]</ref>
# '''نشانه‌های غیر حتمی:''' این دسته از نشانه‌ها قطعی نیستند و ممکن است برخی از آنها اصلا واقع نشود ولی ظهور محقق شود.<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.</ref> در منابع روایی فهرستی از نشانه‌های غیرحتمی ظهور ذکر شده است. این نشانه‌ها شامل،  اختلاف بنی‌عباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در رمضان،  پرچم‌های سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرو رفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق، سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرق‌های قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم (غیرعرب)، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعت‌گذاران، سه ندا در رجب، نداى چهارم جبرئیل، نداى پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات می‌باشد.<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰-۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.</ref>
# '''نشانه‌های غیر حتمی:''' این دسته از نشانه‌ها قطعی نیستند و ممکن است برخی از آنها اصلا واقع نشود ولی ظهور محقق شود.<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.</ref> در منابع روایی فهرستی از نشانه‌های غیرحتمی ظهور ذکر شده است؛ ازجمله: اختلاف بنی‌عباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در رمضان،  پرچم‌های سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرو رفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق، سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرق‌های قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم (غیرعرب)، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعت‌گذاران، سه ندا در رجب، نداى چهارم جبرئیل، نداى پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات.<ref>صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰-۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.</ref>
== '''نمادگرائی در نشانه‌های ظهور''' ==
دربارهٔ تفسیر نشانه‌های ظهور، سه دیدگاه اصلی وجود دارد:


== '''کارکرد نشانه‌های ظهور''' ==
* نخست، گروهی زبان این نشانه‌ها را کاملاً نمادین و مجازی می‌دانند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1192156/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.]</ref> هرچند منتقدان بر این باورند که رمزی‌دانستن علائم، با ظاهر احادیث در تضاد است<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵-۴۱۴.</ref> و کارکرد اصلی آن‌ها، یعنی تشخیص مدعیان دروغین، را بی‌اثر می‌کند.<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.</ref>
بر اساس دیدگاه برخی پژوهشگران، نشانه‌های ظهور کارکردهای گوناگونی دارند. این کاربردها نه کاملاً ایجابی و نه سلبی هستند، بلکه ترکیبی از هر دو را شامل می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref>مهمترین کارکرد‌ نشانه‌های ظهور کارکرد استراتژیک یا راهبردی و تمدنی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721131/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C همایون، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.]</ref>
* دوم، دیدگاهی که زبان نشانه‌ها را مطلقاً عرفی و مبتنی بر استعمال حقیقی کلمات تفسیر می‌کند.
# '''کارکرد ایجابی:''' نشانه‌های ظهور با ایجاد امیدبخشی، آگاهی‌بخشی و پیشگیری نسبت به انحرافات فراروی، غفلت‌زدایی و شناخت امام مهدی و ایجاد آمادگی بایسته و ایمان‎افزایی اخبار غیبی نقش بسزایی در آماده‌سازی افراد ایفا می‌کنند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref>  
* سوم، گروهی که قائل به رویکردی میانه بوده و زبان نشانه‌های ظهور را ترکیبی از تعابیر عرفی (حقیقی) و نمادین (مجازی) می‌دانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122931/%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.]</ref>
# '''کارکرد سلبی:''' این نشانه‌ها می‌توانند به سوءاستفاده‌های سیاسی و اجتماعی، تعیین وقت نادرست ظهور و سرگردانی در تشخیص مدعیان دروغین بینجامند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> برای پیشگیری از این موارد، معیارهایی چون یقین، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، هماهنگی با کلیات دین و سنجش با نشانه‌های جعل‌ناپذیر به کار گرفته می‌شود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/318184/%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.]</ref>
== '''نمادگرائی در نشانه‌های ظهور''' ==
رویکردهایی درباره تفسیر نشانه ها وجود دارد:


# به طور مطلق زبان نشانه‌های ظهور را زبان نمادین با استعمال مجازی می‌داند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1192156/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.]</ref>رمزی‌دانستن علائم ظهور خلاف ظاهر احادیث است زیرا کارکرد علائم ظهور، شناخت امام مهدی از مدعیان دروغین است<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵-۴۱۴.</ref> و این مسئله باعث لغو کارکرد علائم ظهور می‌شود.<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.</ref>
# به طور مطلق زبان نشانه‌های ظهور را زبان عرفی با استعمال حقیقی می‌داند.
# مختار است زبان نشانه‌های ظهور را تلفیقی از استعمال حقیقی و مجازی دانسته و پیشنهاد نظریه ترکیب زبان عرفی و نمادین می‌باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122931/%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.]</ref>
== نشانه‌های ظهور در شعر مهدوی ==
== نشانه‌های ظهور در شعر مهدوی ==
با استناد به شواهدی از اشعار شاعران معاصر فارس و عرب، مشخص می‌شود شاعران معاصر با استشهاد بر تفاسیر قرآن و روایات متواتر در ترسیم نشانه‌های حتمی به مسائلی مانند صحیه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، خسف بیداء و خروج یمانی اشاره داشته‌اند. در بیان نشاهنه‌های غیرحتمی نیز به موضوعاتی مانند اوضاع کشورهای اسلامی و تجاوز به کشورهای مسلمان‌نشین، ضعیف شدن اعتقادات و رواج بی‌دینی و سستی ایمان، گسترش ظلم و فساد، حاکمان ناشایست، سرزدن خورشید از مغرب و نمونه‌های دیگر پرداخته شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1720692/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.]</ref> محمد بن حسام خوسفی، شاعر فارسی، فراگیری ظلم را در سروده‌هایش بازتاب داده است. سید حیدر حلی، شاعر عربی، به نابودی ستمگران در حکومت امام مهدی پرداخته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1233984/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C قائمی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.]</ref>
مضامین مرتبط با نشانه‌های ظهور در شعر فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است. شاعران با تکیه بر تفاسیر و روایات، نشانه‌های حتمی؛ نظیر صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، یمانی و خسف بیداء و نشانه‌های غیرحتمی؛ مانند گسترش ظلم، ضعیف شدن اعتقادات، رواج بی‌دینی، سستی ایمان، بحران‌های جوامع اسلامی، حاکمان ناشایست و طلوع خورشید از مغرب را در آثار خود به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1720692/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.]</ref> از نمونه‌های این رویکرد می‌توان به اشعار محمد بن حسام خوسفی درباره فراگیری ستم پیش از ظهور و سروده‌های سید حیدر حلی در وصف نابودی ستمگران در عصر ظهور اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1233984/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C قائمی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.]</ref>


== منبع‌شناسی ==
== '''کارکردها''' ==
پژوهشگران برای نشانه‌های ظهور کارکردهای چندگانه‌ای قائل‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> از مهم‌ترین این موارد، کارکردهای راهبردی و تمدنی عنوان شده است که ترسیم‌کننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت و حرکت در مسیر ظهور است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721131/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C همایون، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.]</ref> در این چارچوب، این علائم از طریق امیدبخشی، آگاهی‌دهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آماده‌سازی جامعه ایفا می‌کنند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> همچنین، محدثان شیعه و سنی از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداخته‌اند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.]</ref> اشتراک بسیاری از نشانه‌های حتمی در منابع معتبر هر دو مذهب، از زمینه‌های همگرایی اسلامی در این موضوع به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721224/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%86 موحدی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.]</ref>


=== شیعه ===
== پیامدها ==
در کتاب‌های الغیبه نعمانی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانه‌های ظهور ذکر شده است.<ref>[https://thaqalain.ir/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D8%B4/ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین.]</ref>
پژوهشگران پیامدهای مواجهه نادرست با نشانه‌های ظهور را شامل زمینه‌سازی برای سوءاستفاده‌های سیاسی و اجتماعی، [[تعیین زمان ظهور امام مهدی|تعیین]] [[تعیین زمان ظهور امام مهدی|زمان ظهور امام مهدی]] و تشخیص نادرست، رواج شایعات و ارائه تحلیل‌های بی‌اساس می‌دانند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> این رویکردها می‌تواند به بروز ناامیدی، تردید و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر در میان معتقدان،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref> دو دلی و شک، اضطراب و خودفریبی منجر شود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref>


=== اهل‌سنت ===
بر اساس این پژوهش‌ها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقین‌پذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، و سنجش با نشانه‌های جعل‌ناپذیر تأکید شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/318184/%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.]</ref> کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتاب‌زده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر [[زمینه‌سازی ظهور امام مهدی]] به جای تمرکز صرف بر نشانه‌ها را مطرح کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2837918/%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88-%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.]</ref>
در منابع اهل‌سنت مباحث مربوط به نشانه‌های ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته‌ شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> قدیمی‌ترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیه‌السلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.</ref> و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداخته‌اند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>


=== معاصر ===
== منبع‌شناسی ==
منابع معاصر را می‌توان به دو دسته تقسیم‌بندی کرد:
منابع روایی و مکتوب درباره نشانه‌های ظهور به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند:
 
# آثاری که صرفاً به گردآوری و نقل احادیث بسنده کرده و فاقد هرگونه تحلیل یا نظر مؤلف هستند. از جمله این آثار می‌توان به معجم الملاحم و الفتن و ترجمه فارسی آن یأتی علی الناس زمان، همچنین کتاب نوائب الدهور فی علائم الظهور اشاره کرد. هرچند الزام الناصب و معجم احادیث المهدی به طور تخصصی برای نشانه‌ها تألیف نشده‌اند، اما به گستردگی به این روایات پرداخته‌اند.
# آثاری که به بررسی و توضیح گزیده‌ای از احادیث پرداخته و آنها را تفسیر کرده‌اند. از جمله: مأتان و خمسون علامه، علامات الظهور فی المستقبل، و عصر الظهور. همچنین کتاب‌هایی که با رویکردی نقادانه تألیف شده‌اند، مانند دراسة من علامات الظهور از جعفر مرتضی عاملی، موسوعة الإمام المهدی از سید محمد صدر، کتاب دادگستر جهان، و مقالهٔ نشانه‌های ظهور از اسماعیل اسماعیلی.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>
== '''چالش‌های اخلاقی در نشانه‌های ظهور''' ==
موانع و چالش‌های اخلاقی در مورد نشانه‌های ظهور دارای چند بُعد است.


# شایعه‌سازی، نقل بدون سند، بیان ناقص و ناتمام و تحلیل و تفسیر ناموجه و بدون مبنا.
شیعه: در کتاب‌های الغیبه نعمانی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانه‌های ظهور ذکر شده است.<ref>[https://thaqalain.ir/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D8%B4/ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین.]</ref>
# تنبلی، رخوت، ناامیدی، تردید و دودلی، رفتارهای احساسی و پیش‌بینی‌ناپذیر در رفتار‌های منتظران.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref>


مسائل اخلاقی مرتبط با پیشگویی‌ها را می‌توان در چند مرحله تقسیم‌بندی کرد. اعتبار، فهم، تفسیر و تبیین، انتقال گزاره‌ها و پیشگویی‌های آخرالزمان، و همچنین پیامدهای غیراخلاقی مواجهه ناصحیح با این پیشگویی‌ها در مقام عمل و رفتار که هم بُعد فردی و هم بُعد اجتماعی را شامل می‌شود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref>
اهل‌سنت: در منابع اهل‌سنت مباحث مربوط به نشانه‌های ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته‌ شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> قدیمی‌ترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیه‌السلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.</ref> و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداخته‌اند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>


== راهکارها ==
معاصر: این آثار دو رویکرد عمده دارند؛ رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>


# توجه به مفهوم بداء.
# پرهیز از تطبیق شتاب‌زده روایات با رویدادهای جاری.
# تفکیک میان نشانه‌های حتمی و رویدادهای غیرحتمی.
# تغییر تمرکز از نشانه‌های حتمی به شرایط زمینه‌ساز ظهور.
# توجه همزمان به چهار دیدگاه تطبیق‌گرایی حداکثری، حداقلی، انکار علائم و نگاه تفصیلی.
# اتخاذ رویکردی مستند، روشمند و متعادل برای جلوگیری از سوءاستفاده‌های سیاسی و اجتماعی و شکل‌گیری درکی تمدن‌ساز از مهدویت و زمینه‌ها و نشانه‌های ظهور.
# شناسایی سوءاستفاده جریان‌های موعودگرا مانند صهیونیسم یهودی و مسیحی از مفاهیم آخرالزمانی و مقایسه و تحلیل رویکردهای موعودگرایانه با انقلاب اسلامی.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2837918/%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88-%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.]</ref>
== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}

نسخهٔ ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۹

نشانه‌های ظهور امام مهدی؛ رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیش‌بینی‌شده پیش از قیام جهانی امام مهدی.

نشانه‌های ظهور، رویدادهایی هستند که در آستانه قیام جهانی امام مهدی رخ می‌دهند. در منابع اسلامی، نشانه‌ها به دو دسته حتمی مانند خروج سفیانی، قیام یمانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء و غیرحتمی که بدون تحقق آنها هم امکان ظهور امام مهدی وجود دارد، تقسیم می‌شوند. همچنین برای تطبیق صحیح این نشانه‌ها بر مصادیق بیرونی، ضوابطی مانند یقین، دارا بودن همه ویژگی‌ها، عدم تأویل، هماهنگی با کلیات دین و عرضه بر نشانه‌های جعل‌ناپذیر ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از چالش‌هایی مانند شایعه‌سازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهم‌ترین ملاحظات اخلاقی و روش‌شناختی در پژوهش نشانه‌های ظهور امام مهدی به شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیده‌ای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر می‌شود[۱] و معادل عربی آن علامت و آیه است.[۲] در اصطلاح، نشانه‌های ظهور به مجموعه علامت‌ها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته می‌شود که پیش از ظهور یا همزمان با آن رخ می‌دهند.[۳]

اقسام نشانه‌های ظهور

نشانه‌های ظهور در منابع دینی دارای دسته‌بندی‌های گوناگونی است؛ ازجمله: تقسیم به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارق‌العاده،[۴] مقید و مشروط، زمان و مکان وقوع،[۵] و نوع رویداد.[۶] در ادبیات پژوهشی، مهم‌ترین دسته‌بندی به تفکیک نشانه‌ها به دو گروه حتمی و غیرحتمی اختصاص دارد.[۷]

  1. نشانه‌های حتمی: این دسته از نشانه‌ها، نشانه‌های قیام امام مهدی هستند[۸] بدون هیچ تردیدی رخ خواهند داد و خبر از نزدیکی ظهور می‌دهند. مهم‌ترین آنها عبارتند از: قیام یمانی،[۹] خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.[۱۰]
  2. نشانه‌های غیر حتمی: این دسته از نشانه‌ها قطعی نیستند و ممکن است برخی از آنها اصلا واقع نشود ولی ظهور محقق شود.[۱۱] در منابع روایی فهرستی از نشانه‌های غیرحتمی ظهور ذکر شده است؛ ازجمله: اختلاف بنی‌عباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در رمضان، پرچم‌های سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرو رفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق، سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرق‌های قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم (غیرعرب)، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعت‌گذاران، سه ندا در رجب، نداى چهارم جبرئیل، نداى پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات.[۱۲]

نمادگرائی در نشانه‌های ظهور

دربارهٔ تفسیر نشانه‌های ظهور، سه دیدگاه اصلی وجود دارد:

  • نخست، گروهی زبان این نشانه‌ها را کاملاً نمادین و مجازی می‌دانند؛[۱۳] هرچند منتقدان بر این باورند که رمزی‌دانستن علائم، با ظاهر احادیث در تضاد است[۱۴] و کارکرد اصلی آن‌ها، یعنی تشخیص مدعیان دروغین، را بی‌اثر می‌کند.[۱۵]
  • دوم، دیدگاهی که زبان نشانه‌ها را مطلقاً عرفی و مبتنی بر استعمال حقیقی کلمات تفسیر می‌کند.
  • سوم، گروهی که قائل به رویکردی میانه بوده و زبان نشانه‌های ظهور را ترکیبی از تعابیر عرفی (حقیقی) و نمادین (مجازی) می‌دانند.[۱۶]

نشانه‌های ظهور در شعر مهدوی

مضامین مرتبط با نشانه‌های ظهور در شعر فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است. شاعران با تکیه بر تفاسیر و روایات، نشانه‌های حتمی؛ نظیر صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، یمانی و خسف بیداء و نشانه‌های غیرحتمی؛ مانند گسترش ظلم، ضعیف شدن اعتقادات، رواج بی‌دینی، سستی ایمان، بحران‌های جوامع اسلامی، حاکمان ناشایست و طلوع خورشید از مغرب را در آثار خود به تصویر کشیده‌اند.[۱۷] از نمونه‌های این رویکرد می‌توان به اشعار محمد بن حسام خوسفی درباره فراگیری ستم پیش از ظهور و سروده‌های سید حیدر حلی در وصف نابودی ستمگران در عصر ظهور اشاره کرد.[۱۸]

کارکردها

پژوهشگران برای نشانه‌های ظهور کارکردهای چندگانه‌ای قائل‌اند.[۱۹] از مهم‌ترین این موارد، کارکردهای راهبردی و تمدنی عنوان شده است که ترسیم‌کننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت و حرکت در مسیر ظهور است.[۲۰] در این چارچوب، این علائم از طریق امیدبخشی، آگاهی‌دهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آماده‌سازی جامعه ایفا می‌کنند.[۲۱] همچنین، محدثان شیعه و سنی از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداخته‌اند؛[۲۲] اشتراک بسیاری از نشانه‌های حتمی در منابع معتبر هر دو مذهب، از زمینه‌های همگرایی اسلامی در این موضوع به‌شمار می‌رود.[۲۳]

پیامدها

پژوهشگران پیامدهای مواجهه نادرست با نشانه‌های ظهور را شامل زمینه‌سازی برای سوءاستفاده‌های سیاسی و اجتماعی، تعیین زمان ظهور امام مهدی و تشخیص نادرست، رواج شایعات و ارائه تحلیل‌های بی‌اساس می‌دانند.[۲۴] این رویکردها می‌تواند به بروز ناامیدی، تردید و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر در میان معتقدان،[۲۵] دو دلی و شک، اضطراب و خودفریبی منجر شود.[۲۶]

بر اساس این پژوهش‌ها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقین‌پذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، و سنجش با نشانه‌های جعل‌ناپذیر تأکید شده است.[۲۷] کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتاب‌زده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر زمینه‌سازی ظهور امام مهدی به جای تمرکز صرف بر نشانه‌ها را مطرح کرده‌اند.[۲۸]

منبع‌شناسی

منابع روایی و مکتوب درباره نشانه‌های ظهور به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند:

شیعه: در کتاب‌های الغیبه نعمانی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،[۲۹] نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانه‌های ظهور ذکر شده است.[۳۰]

اهل‌سنت: در منابع اهل‌سنت مباحث مربوط به نشانه‌های ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته‌ شده است.[۳۱] قدیمی‌ترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.[۳۲] آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیه‌السلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی[۳۳] و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداخته‌اند.[۳۴]

معاصر: این آثار دو رویکرد عمده دارند؛ رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.[۳۵]

پانویس

  1. ↑ معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.
  2. ↑ عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.
  3. ↑ آیتی، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.
  4. ↑ صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.
  5. ↑ محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.
  6. ↑ صادقی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۵۶.
  7. ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.
  8. ↑ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.
  9. ↑ صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.
  10. ↑ علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.
  11. ↑ صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.
  12. ↑ صدوق، کمال‌الدین و اتمام‌النعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰-۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.
  13. ↑ رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.
  14. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵-۴۱۴.
  15. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.
  16. ↑ الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.
  17. ↑ بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.
  18. ↑ قائمی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.
  19. ↑ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
  20. ↑ همایون، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.
  21. ↑ آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
  22. ↑ صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.
  23. ↑ موحدی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.
  24. ↑ آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
  25. ↑ فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
  26. ↑ فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
  27. ↑ آیتی، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.
  28. ↑ فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.
  29. ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.
  30. ↑ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین.
  31. ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.
  32. ↑ صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.
  33. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.
  34. ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.
  35. ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

آیتی، نصرت‌الله، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، قم، آینده روشن، ۱۳۹۰ش.

آیتی، نصرت‌الله، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۴، ۱۳۹۱ش.

آیتی، نصرت‌الله، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۳، ۱۳۹۱ش.

الهی‌نژاد، حسین، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.

بابایی، حدیث، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.

پوررستمی، حامد؛ شاکری زواردهی، روح‌الله، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.

رجبی، ابوذر، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.

رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.

سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج)، ۱۳۸۸ش.

شفیعی سروستانی، ابراهیم، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، تهران، موعود عصر، ۱۳۸۷ش.

صادقی، مصطفی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.

صادقی، مصطفی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، قم، نشر باقری، ۱۳۸۹ش،

صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.

طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، مصحح: عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دارالمعارف الإسلامیة، ۱۴۲۵ق.

عبادی اردهائی، سیدمحمد، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعه‌شناسی، ۱۳۹۸ش.

علیانسب، سیدضیاءالدین؛ نبوی، سیدمجید، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۵، شماره۲۶، ۱۳۹۹ش.

فلاح، محمدجواد، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۳، ۱۳۹۶ش.

فلاح زیارانی، مرتضی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با کارشناسان»، معرفت شیعه، سال۲، شماره۶، ۱۴۰۳ش.

قائمی، مرتضی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، عصر آدینه، سال۹، شماره۱۸، ۱۳۹۵ش.

مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.

محمدی، محمدکاظم، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، مطالعات مهدوی، دوره۱۲، شماره۵۱، ۱۴۰۰ش.

محمدی ‌ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی(عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.

معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.

مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.

«منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.

«منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.

موحدی، مرتضی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.

موسوی گیلانی، سیدجعفر، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، مطالعات تفسیر تطبیقی، سال۶، شماره۲، ۱۴۰۰ش.

نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة للنعمانی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.

همایون، محمدهادی، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=نشانه‌های_ظهور_امام_مهدی&oldid=50331»