تغییر جنسیت: تفاوت میان نسخه‌ها

تغییر جنسیت، پدیده ای چندبعدی و پیچیده است که از پزشکی و روان‌شناسی تا فقه، حقوق، جامعه و سیاست را دربرمی‌گیرد. در رابطه با امکان، چیستی و چگونگی آن، دیدگاه های متفاوت و بعضاً متناقضی وجود دارد. تغییر در جنس فرد از این جهت نیز حائز اهمیت است که از زندگی خصوصی تا مناسبات و روابط اجتماعی همه جنبه های زندگی فرد را تحت تاثیر خود قرار می دهد. تغییرجنسیت از مباحث چالشی و مهم در حوزه مسائل پزشکی، روان‌شناسی و جامعه شناسی است.

جنس به تفاوت‌های زیست‌شناختی و کالبدشناختی میان زن و مرد اطلاق می‌شود. کاربرد این واژه در زبان عامیانه تاحدودی مبهم است زیر هم به گروهی از افراد (مردان) و برخی فعالیت‌هایی که هم مردان و هم زنان انجام می‌دهند گفته می‌شود. از این رو باید بین واژه جنس و جنسی نیز تفاوت قائل شویم.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1537072551-9822-172.pdf فرهمند و دانافر، «تحلیل مشکلات فردی اجتماعی تراجنسی ها»، 1396ش، ص736.]</ref> جنسیت ویژگی‌های شخصی و روان‌شناختی است که جامعه نقش ویژه‌ای در تعیین آن دارد و با مرد یا زن بودن  و به‌اصطلاح، مردانگی و زنانگی همراه است. به‌عبارتی جنسیت به تفاوت‌های روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی بین زنان و مردان اطلاق می‌شود.<ref>باستانی، جنسیت، فرهنگ، ارزش ها و نگرش ها، 1386ش، ص56.</ref> تغییر، هرگونه تبدیل و دگرگونی است که ممکن است وضعیت یا حالت یک شئ را عوض کند به گونه ای که وضعیت جدید با وضعیت سابق از یک جهت یا جهات متعدد دارای تفاوت و گوناگونی باشد. تغییر جنسیت در اصطلاح پزشکی، تبدیل یا اصلاح آلت تناسلی است به گونه‌ای که جنس زن به مرد و یا برعکس تبدیل گردد، و نیز تبدیل خنثی و یا دوجنسی (هرمافرودیت) به یکی از دو جنس مرد یا زن، به معنای تغییر جنسیت است. به عبارتی تغییر جنسیت مجموعه‌ای از فعالیت‌های پزشکی است که یک فرد برای انطباق اندام مناسب با هویت جنسیتی‌اش انجام می‌دهد. این اصطلاح شامل هرگونه فعالیت‌هایی است که بدن مردانه را به بدنی زنانه یا بالعکس تغییر می‌دهد.<ref>[https://sid.ir/paper/867881/fa#downloadbottom بابالو، «بررسی تغییر جنسیت در ایران، ارائه شده در چهارمین کنفرانس پژوهش در علوم و تکنولوژی»، مرداد 1395ش.]</ref>

«تغییر جنسیت» به‌معنای تغییر جنس فرد به جنس مخالف و در اصطلاح، دگرگونی ویژگی‌های فیزیکی و بیولوژیکی با استفاده از عمل جراحی و هورمون‌درمانی در جهت همانندسازی آن ویژگی‌ها با جنس مخالف است.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص3.]</ref> همچنین، تبدیل خنثی یا دوجنسی به یکی از دو جنس مرد یا زن را شامل می‌شود.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15301&fn=a5b60a5c4343d8569328545857bcc3a5.pdf صناعی و فصیحی‌زاده، «تغییر جنسیت و آثار فقهی ـ حقوقی آن بر روابط زوجین»، 1391ش، ص3.]</ref> امروزه در تغییرجنسیت آنچه در واقع اتفاق می افتد، تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که جنس زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و به وسیله جراحی و هورمون تراپی پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود. در تغییر جنسیت از زن به مرد نیز عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه ها برداشته و به‌جای آن دستگاه تناسلی مردانه گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی و روان‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، وضعیت تغییر جنسیت، 1382ش، ص736.]</ref>

تغییرجنسیت یکی از موضوعات علم اخلاق زیستی است و عنوان آن اصلاح [[جنسیت]] است، این گروه که به دنبال تغییر جنسیت هستند؛ دارای اختلال هویت جنسی می‌باشند که در صدد کسب خصوصیات ظاهری و آناتومیک جنسی، جنس مخالف خود و رهایی از خصوصیات جنسی فعلی هستند، به این دلیل با جنس مخالف خود همانندسازی می‌کنند. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 481.</ref> بنابر این تغییر جنسیت عبارت است از جراحی تطبیق و بازتایید جنسیت که یک فعالیت پزشکی برای انطباق اندام مناسب به جنسیت یک فرد ترنس با هویت جنسیتی‌اش است. این اصطلاح شامل هرگونه عمل جراحی است که بدن [[مردانه]] را به بدنی [[زنانه]] تغییر می‌دهد یا بالعکس.<ref>[https://fa.wikipedia.org/wiki «جراحی تطبیق و بازتایید جنسیت»، ویکی پدیا]</ref> در این تعریف مراد از تغییرجنسیت تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که [[جنس]] زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود و در تغییر [[جنسیت]] از [[زن]] به [[مرد]]، عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه برداشته می‌شود و به‌جای آن دستگاه تناسلی [[مردانه]] گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view «تغییر جنسیت»، ویکی شیعه]</ref> بنابر این تعریف عملیات جراحیِ آلت تناسلی، تغییری در هویت واقعی فرد ایجاد نمی‌شود. بنابر این در یک نگاه کلی تغيير جنسيّت به دو معناست: تبديل ماهوى هر يک از مرد و [[زن]] به ديگرى. <ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص553</ref> به این معنا كه هويّت و جنسيّت [[مرد]] به كلّى تغيير كند.<ref>جمعی از مولفان، ‌مجله فقه اهل بيت عليهم السلام، بی‌تا، ج‌23، ص105</ref>

اصلاح جنسيت انسان‌هاى دو جنسى با عمل جراحى و مانند آن.<ref>هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1426ق، ج‏2، ص553</ref> لذا می‌توان گفت كسانى كه يک جنس آنها اصلى و جنسيّت ديگرشان فرعى است، مثل اين‌كه جنسيتّ اصلى زن و جنسيّت مرد فرعى است، يا بالعكس. چنين افرادى با يک عمل جرّاحى، جنسيّت فرعى خود را از بين برده و با تقويت جنسيّت اصلى بوسيله هورمون‌ها ومانند آن يک جنسى كامل مى‌شوند. به اين عمليّات جراحى، تغييرجنسيّت گفته مى‌شود.<ref>مکارم، سوگندهاى پر بار قرآن، 1386ش، ص306</ref>

بر اساس تعالیم اسلام، خنثی‌ها به دو گروه تقسیم می‌شوند: خنثای مشکل و خنثای غیرمشکل. خنثای مشکل (دو جنسی کامل): این گروه به دلیل دارا بودن هر دو آلت تناسلی [[مردانه]] و [[زنانه]]، جنسیت دوگانه دارند و [[زن]] بودن یا مرد بودن آنان آشکار نیست. اینها به رعایت احتیاط‌های شرعی ملزم هستند و مثلا [[ازدواج]] بر آنها حرام است. <ref>صدر، ماوراء الفقه، 1996م، ج6، ص 135؛ مشکینی، مصطلاحات الفقه، 1377ش، ص 233- 234.</ref> خنثای غیرمشکل: این گروه با توجه به داشتن نشانه‌های شرعی به یکی از دوجنس [[مذکر]] یا [[مونث]] ملحق می‌شوند. تکلیف شرعی آنان از جهت مرد بودن یا زن بودن مشخص است، ولی دارای ابهام [[جنسی]] هستند و از بیماری جنسی رنج می‌برند. <ref>کریمی‌نیا، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، 1400ش، ص 9.</ref>

ترنس یا خنثای روانی که با اصطلاحات ترنسجندر، تراجنسیتی یا ترنسکشوال هم نامیده می‌شوند افرادی هستند که از نظر زیستی ویژگی‌های یک جنس خاص را دارند اما از نظر روحی و روانی خود را متعلق به آن گروه نمی‌دانند و افکار، احساسات و رفتارهایی مشابه جنس مخالف خود دارند. ترنس‌ها به دو دسته ترنس‌های مرد و ترنس‌های زن تقسیم می‌شوند. ترنس زن آن دسته از زنانی هستند که از لحاظ جنسیت ظاهری زن محسوب می‌شوند اما از لحاظ شخصیت و روان خود را مرد می‌دانند و ترنس مرد به مردانی گفته می‌شود که از لحاظ جنسیت ظاهری، مرد هستند اما از لحاظ روان و شخصیت، خود را زن می‌دانند.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21448.html جواهری و حسین زاده، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی در تغییرجنس خواهان ایران»، 1390ش، ص12.]</ref>

ملاک‌های تعیین جنسیت را موارد زیر گزارش کرده‌اند:<ref>[http://ensani.ir/fa/article/128750/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DA%A9-%D9%88-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA دیانی، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، 1380ش، ص10]</ref>

#جنس ژنتیکی: ساده‌ترین راه تشخیص از راه آزمایش بزاق دهان است

#جنس هورمونال: نوع هورمونی که از غده‌ها ترشح می‌شود

#جنس ظاهری: آناتومی و اعضای ظاهری بدن معرف جنسیت است

#جنس روان‌شناسانه: روح و تمایلات شخصی

تغییر جنسیت در سه نوع قابل دسته بندی است. نوع اول تبدیل‌شدن از یک جنس به جنس دیگر مثلا از زن به مرد یا از مرد به زن که دو گروه را شامل می شود. گروه اول افرادی که هیچ نقص، ابهام و یا اختلالی از نظر جسمی و روحی ندارند ولی درصدد تغییر جنسیت برمی‌آیند. گروه دوم ترنس‌ها هستند که لحاظ جسمی، هیچ‌گونه نقص یا ابهامی نسبت به جنسیت خود ندارند ولی از نظر روانی خود را در گروه جنس مخالف دسته‌بندی می‌کنند. نوع دوم تغییر جنسیت، تعیین و یا رفع ابهام از جنسیت هست که افراد دو جنسی در این نوع قرار دارند و نوع سوم آشکارسازی جنسیت پنهان نام دارد که شامل افراد تک جنسیتی است که از جنسیت واحد واقعی اما پنهان برخوردارند و با عمل جراحی تنها جنسیت پنهان و پوشیده خود را آشکار می‌سازند. به طور کلی می‌توان تغییرجنسیت را به انواع زیر از جهت تغییر دسته‌بندی‌کرد:<ref>دیانی، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، 1380ش، ص10</ref><ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص 187.</ref><ref>[https://civilica.com/doc/1405586/ کریمی‌نیا، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، 1400ش، ص 8.]</ref>

# تغییر جنسیتِ افراد سالم

# تغییر جنسیتِ ناراضیان جنسی

# تغییر جنسیت افراد دوجنسیتی

در مورد تغییرجنسیت از منظر شریعت و ادیان دو نظر وجود دارد؛ دیدگاه ابتدایی، تحریم و ممنوعیت است. بر این اساس فرد نمی‌تواند برخلاف مشیت الهی و به اراده خود تغییرجنسیت دهد. تقریباً همه فقهای سنّی و نیز کلیسای مسیحی با این عمل جراحی مخالفند. از نظر آنان این تغییر در خلقت خداست. اهل سنت با استناد به آیه قرآن سوره نساء، آیه 119 تغییرجنسیت را حرام می‌دانند، اما این آیه ناظر به تغییرجنسیت نیست. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 481.</ref> دیدگاه بعدی تجویز است. از نظر فقهای شیعه دلیل شرعی از قرآن کریم یا روایات اسلامی مبنی بر حرام بودن تغییرجنسیت نیست. همچنین کسانی که خواهان تغییرجنسیت هستند به بیماری شدید جسمی و روحی مبتلا شده‌اند و تغییرجنسیت راهی برای درمان این گونه بیماران است. پس تغییرجنسیت، تغییر در خلقت خدا محسوب نمی‌شود. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 482.</ref>

یهودیت اصلاح‌گرا با پذیرش افراد ترنس، حتی اجازه انتصاب خاخام‌های ترنس را هم می‌دهد. در متون عرفانی یهودیت که با نام کابالا شناخته می‌شود، گذار از یک جنسیت به جنسیت دیگر امکان‌پذیر است. اما موضع یهودیت ارتدوکس در این باره متفاوت است. یهودیت ارتدوکس با پذیرش اینکه افرادی وجود دارند که عمیقاً در مورد هویت جنسی خود دچار تعارض هستند و نیاز به همدلی و شفقت دارند اما قوانین دینی یهود اجازه تغییر و دستکاری در جنسیت را نمی‌دهد. یهودیت ارتدوکس بر این باور است که هر جنسیتی نقش خاص خود را دارد و بدن‌هایی که خداوند به ما داده، نشان دهنده این است ما چگونه باید زندگی کنیم، تولد در بدن مردانه مستلزم زندگی مردانه است، و زن به دنیا آمدن مستلزم زندگی زنانه.<ref>[https://www.dinonline.com/42957/%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B3-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C/#%DB%8C%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA «موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وبسایت دین‌آنلاین.]</ref>

تغییر جنسیت در میان مسیحیان کاتولیک حرام و به‌عنوان گناه شمرده می‌شود. آنها طرح خداوند را ایجاد دو جنس متمایز و مکمل می‌دانند مسیحیان کاتولیک باور دارند که خداوند هر کس را با جنس خاص خود خلق کرده و تغییر آن به‌عنوان تخطّی از قانون الهی و تغییر در آفرینش خداوند محسوب می‌شود. با این حال بسیاری از فرقه‌های اصلی پروتستان از عضویت یا به مقام رسیدن ترنس‌ها استقبال می‌کنند.<ref>[https://moballeq.net/news/6425/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B3-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D9%87%D8%A7/ «نگاه ادیان درباره ترنس ها و دگرباش‌های جنسی»، وبسایت‌ مبلغ.]</ref>

در جامعه هندو افراد با بیان جنسیتی غیر دوتایی برای هزاران سال شناخته شده‌اند و نقش‌های مهمی در متون مقدس ایفا می‌کنند. افراد جنسیت سوم مورد احترام بوده‌ و بسیاری از آنها در زمان حاکمان هندو و مسلمان به موقعیتهای مهم قدرت رسیده‌اند. یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۴ تخمین زد که حدود ۳ میلیون نفر از جنسیت سوم در هند زندگی می‌کنند. سانسکریت، زبان باستانی متون مقدس هندو، واژگانی برای توصیف سه جنسیت مذکر، مؤنث و جنسیت خنثی دارد.<ref name=":0">[https://www.dinonline.com/42957/%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B3-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C/#%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C%D8%AA «موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وب‌سایت دین‌آنلاین.]</ref>

در آیین بودیسم به طور سنتی به نقش‌های جنسیتی دوتایی پایبند بوده‌ است، به‌ویژه در سنت‌های رهبانی خود که در آن مردان و زنان از هم جدا می‌شوند و نقش های خاصی به آنها اختصاص می‌یابد. با این وجود بسیاری از فرقه های بودایی، به ویژه در غرب، عمداً افراد تراجنسیتی را در گردهمایی های خود می‌پذیرند.<ref name=":0" />

تغییر جنسیت در اسلام در سه دیدگاه کلی قابل دسته‌بندی است: دیدگاه ممنوعیت مطلق، دیدگاه مشروعیت مطلق و نظریه مشروعیت مشروط. در این میان دیدگاه سوم با توجه به احکام اسلامی و واقعیت‌های پزشکی تناسب بیشتری دارد. دیدگاه مشروعیت مشروط غالباً با محوریت افراد خنثی موضوعیت پیدا می‌کند. تاکید بر جنسیت دوگانه از مسائل مشترک بین ادیان ابراهیمی است و تغییر جنسیت تنها به منظور الحاق به جنسیت غالب یا خروج از ابهام جنسیتی است. طبق نظر مشهور فقها، در صورتی که از لحاظ پزشکی ضروری تشخیص داده شود، مجاز می‌باشد. در واقع اگر کسی دوجنسی باشد یا جنس واقعی خود را نشناسد، مجاز است با عمل جراحی جنس خود را آشکار کند یا به نفع جنسیت غالب تغییر دهد. لذا تغییر جنسیت در این صورت، نه تغییر ماهوی است بلکه آشکار کردن واقعیت پوشیده است.<ref>[https://law.tabrizu.ac.ir/article_2067_856df7dc3ea5cc875a80a5d206c98e7a.pdf اصغری آقمشهدی و عبدی، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1390ش، ص16.]</ref>

موافقان جواز تغییر جنسیت برای ادعای خود به سه قاعده عسر و حرج، اصل برائت و لزوم رعایت حقوق انسانی استناد می‌کنند. بر این اساس قاعده عسر و حرج بیان می‌کند که براساس آیات الهی در دین اسلام حکم حرجی بیان نشده است و هر جا حکمی مشتقی داشته باشد این حکم منفی می‌شود. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 483.</ref> اصل برائت نیز بیان کرده است که براساس آیات الهی و سنت معصومین، اصل بر بی‌گناهی افراد در افعال خود می‌باشد. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 484.</ref> حقوق انسانی نیز تایید می‌‌‌‌کند که اساس حقوق بشر اقتضا دارد بدون دلیل، تن و روان آدمی محبوس نشود و زمینه‌های آزار انسانی زائل شده تا بتواند به صورت انسانی آزاد و متعادل از حقوق تکالیف مناسب برخوردار باشد. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 484.</ref>

* شرایط پزشکی:

# قطعیت به عدم سازگاری با جنسیت موجود؛

# عقیم بودن؛

# رضایت به انجام جراحی تکمیلی تغییر جنسیت.

* شرایط قانونی:

در نظام حقوقی ایران در خصوص تغییر جنسیت قوانینی وضع شده است. قانون تغییرجنسیت بر اساس قانون مصوب 1391، در موضوعات قابلیت رسیدگی در دادگاه‌های [[خانواده]] تبیین شده است. اصل 167 قانون اساسی در ایران در اینباره گفته است: قاضی وظیفه دارد که تلاش کند حکم هر دعوی را در قوانین تدوین شده بیابد و اگر نیابد با استناد به منابع معتبر اسلامی یا فتوای معتبر، حکم قضیه را صادر نماید و نمی‌تواند به بهانه سکوت، نقض و یا تعارض قوانین مدونه از رسیدگی به دعوی و صدور حکم پرهیز کند.

* بعد جسمانی؛ شکل و اندازه متناسب اعضای بدن و عملکرد صحیح آنها؛

*   بعد روانشناختی؛ داشتن احساس مثبت از خویش، توانایی خوب فکر کردن، سازگاری با مسائل زندگی، قدرت حل مشکلات زندگی و مدیریت بر عواطف؛

* بعد اجتماعی؛ توانایی برقراری ارتباط اثربخش با اعضای خانواده، همکاران، دوستان و سایر افراد جامعه؛

*   بعد معنوی؛ برخورداری از چارچوبی تعالی بخش و مذهبی.

* عده؛ عده از احکام شرعی ویژهٔ زنان است و با تغییر جنسیت زن به مرد، نکاح منتفی شده و عده ساقط می‌گردد.

* ارث؛ در فقه اسلامی که سهم ارث بر اساس جنسیت افراد تعیین می‌شود، ملاک در تقسیم ارث، جنسیت وارث در زمان فوت مورث است. همچنین اگر یکی از والدین تغییرجنسیت داده باشد و فرزند فوت نماید، توارث والدین براساس تلبس به مبدأ در حین انعقاد نطفه ملاک عمل خواهد بود، لذا پدر دو ثلث و مادر یک ثلث سهم خواهند داشت. <ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 485.</ref>

* نفقه؛ در فقه اسلامی، تأمین مسکن، لباس، غذا و اثاث منزل به میزان رفع حاجت زن، بر شوهر او واجب است. با تغییر جنسیت زن، همان‌گونه که ازدواج، باطل می‌شود نفقه او به عنوان زوجه نیز ساقط می‌شود.<ref>صدر، ماوراء الفقه، 1996م، ج6، ص138 و 145.</ref> همچنین در منابع فقهی آمده است که از نظر فقهای شیعه، تغییرجنسیت پدر تأثیری در وجوب نفقه فرزندان ندارد و او همچنان وظیفه دارد نفقه غرزندان خویش را بدهد؛ چون تغییرجنسیت پدر، از نظر عرف وی را از عنوان پدر بودن خارج نمی‌سازد. <ref>مؤمن قمی، کلمات سدیدۀ فی مسائل جدیدة، 1420ق، ص 115.</ref> تغییرجنسیت مادر تأثیری در [[نفقه]] فرزندان ندارد؛ زیرا این وظیفه از ابتدا به عهده مادر نبوده است. در نبود مادر وظیفه جد پدری است. فقط در صورت نبود جدّ پدری و با توان مالی مادر نفقه فرزندان به عهده او می‌شود. این حکم همچنان به عهده او خواهد بود. <ref>کریمی‌نیا، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، 1389ش، ص 330.</ref>

* دیه؛ در فقه اسلامی، میزان دیه افراد بر اساس جنسیت، تعیین می‌شود؛ در اثر تغییر جنسیت، ملاک تعیین دیه، حال فعلی فرد است و بر اساس زن یا مرد بودن او، دیه محاسبه می‌شود.

* مهریه؛ پس از تغییر جنسیت، به علت عدم بقای زوجیت، نکاح باطل است. حال اگر تغییر جنسیت پس از نزدیکی باشد، تمام مهر واجب است و اگر پیش از نزدیکی باشد، نصف آن واجب است.<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 487.</ref>

* عناوین خانوادگی و ولایت کودکان؛ عنوان پدر و مادر به صرف این که به مرد یا زن تغییر جنسیت دهد، محقق نمی‌شود؛ زیرا پدر آن است که از نطفه او فرزند به وجود آمده باشد و مادر کسی است که فرزند را در شکم خود حمل کرده و سپس او را زاییده است. پس از تغییر جنسیت، عرف باز هم پدر و مادر را برای فرزند می‌پذیرد؛ هرچند در منابع دینی، دلیلی بر ثبوت یا عدم ثبوت ولایت پدر یا مادر وجود ندارد.<ref>روشن، حقوق خانواده، 1396ش، ص 485.</ref>

«انواع تغییر جنسیت»، وبسایت ویکی فقه، ذیل مدخل تغییر جنسیت، تاریخ بازدید: 18 دی 1404ش.

 

«موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وب‌سایت دین‌آنلاین، تاریخ بازدید: 18 دی 1404ش.

 

«موضع ادیان درباره افراد ترنس و هویت جنسیتی آنها»، وبسایت دین‌آنلاین، تاریخ بازدید: 18 دی 1404ش.

 

«نگاه ادیان درباره ترنس ها و دگرباش‌های جنسی»، وبسایت‌ مبلغ، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1400ش.

 

اصغری آقمشهدی، فخرالدین و عبدی، یاسر، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، فقه و حقوق اسلامی، س1، ش2، 1390ش.

 

بابالو، وحیده، «بررسی تغییر جنسیت در ایران»، ارائه شده در چهارمین کنفرانس پژوهش در علوم و تکنولوژی، مرداد 1395ش.

 

باریکلو، علیرضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، حقوق خصوصی، س1، ش5، 1382ش.

 

باستانی، سوسن، جنسیت، فرهنگ، ارزش ها و نگرش ها، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1386ش.

 

جبلی، سیدجلیل، «همجنسگرایی، تربیت یا طبیعت؟مروری بر زمینه های نظری»، رویش روانشناسی، س9، ش3، 1399ش.

 

جواهری، فاطمه، حسین زاده، مرتضی، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی در تغییرجنس خواهان ایران»، مطالعات اجتماعی ایران، س5، ش3، 1390ش.

 

دیانی، عبدالرسول، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، ماهنامه دادرسی، شماره 29، آذر و دی 1380ش.

 

روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، جنگل، جاودانه، چاپ دوم، 1396ش.

 

صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، چاپ اول، لبنان – بیروت، دارالاضواء، 1996م.

 

فرهمند، مهناز و دانافر، فاطمه، «تحلیل مشکلات فردی اجتماعی تراجنسی ها، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران»، س6، ش4، 1396ش.

 

کریمی‌نیا، محمد مهدی، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، همایش پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن و انگاره‌های علوم زیستی، دوره 2، مهر 1400ش.

 

کریمی‌نیا، محمد مهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، چاپ اول، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)، 1389ش.

 

مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیده فی مسائل جدیدة، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1420ق.

 

*ابراهیمی، محمود و وکیل‌زاده، رحیم، «نگاهی جرم‌شناختی به تأثیر تغییر جنسیت در کانون خانواده از منظر فقه و حقوق کیفری»، فصلنامه زن و مطالعات خانواده، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز، سال ۵، شماره ۱۸، ۱۳۹۱ش.

* «تغییر جنسیت»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.

*«جراحی تطبیق و بازتأیید جنسیت»، ویکی پدیا، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.

 

*جمعى از مؤلفان‌، مجله فقه اهل بيت عليهم السلام‌، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام‌، بی‌تا.

*دیانی، عبدالرسول، «حقوق اخلاق پزشکی (بیواتیک) و اصلاح جنسیت»، ماهنامه دادرسی، شماره 29، آذر و دی 1380ش.

*روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، جنگل، جاودانه، چاپ دوم، 1396ش.

*صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، چاپ اول، لبنان – بیروت، دارالاضواء، 1996م.

*فاضل لنگرانی، محمد، جامع المسائل (استفتائات)، چاپ اول، قم، امیر، 1377ش.

*کریمی‌نیا، محمد مهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، چاپ اول، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)، 1389ش.

*کریمی‌نیا، محمد مهدی، «بررسی پدیده نو ظهور تغییر جنسیت از دیدگاه قرآن کریم و بیان احکام و آثار فقهی آن»، همایش پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن و انگاره‌های علوم زیستی، دوره 2، مهر 1400ش.

*مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، چاپ اول، قم، الهادی، 1377ش.

*مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، مدرسه الإمام امیرالمؤمنین، 1379ش.

*مكارم شيرازى، ناصر، سوگندهاى پر بار قرآن، قم‏، مدرسه الامام على بن ابى طالب( ع)، 1386ش‏.

*مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیده فی مسائل جدیدة، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1420ق.

*موسوی خمینی، سید روح الله، تحریرالوسیله، چاپ ششم، تهران، مکتبة اعتماد کاظمی، 1366ش.

*هاشمى شاهرودى محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام‏، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، مركز پژوهش‌هاى فارسى الغدير قم‏، 1426ق.