پیشنویس:نشانههای ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>نشانههای ظهور امام مهدی؛</big>''' رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیشبینیشده پیش از قیام جهانی امام | '''<big>نشانههای ظهور امام مهدی؛</big>''' رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیشبینیشده پیش از قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان. | ||
نشانههای | نشانههای ظهور امام مهدی، رویدادهایی هستند که در آستانه قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان رخ میدهند. در منابع اسلامی، نشانهها به دو دسته حتمی مانند خروج سفیانی، قیام یمانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء و غیرحتمی که بدون تحقق آنها هم امکان ظهور امام مهدی وجود دارد، تقسیم میشوند. همچنین برای تطبیق صحیح این نشانهها بر مصادیق بیرونی، ضوابطی مانند یقین، دارا بودن همه ویژگیها، عدم تأویل، هماهنگی با کلیات دین و عرضه بر نشانههای جعلناپذیر ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از چالشهایی مانند شایعهسازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهمترین ملاحظات اخلاقی و روششناختی در پژوهش نشانههای ظهور امام مهدی به شمار میرود. | ||
== '''مفهومشناسی''' == | == '''مفهومشناسی''' == | ||
نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیدهای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر میشود<ref>معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.</ref> و معادل عربی آن علامت و آیه است.<ref>عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانههای ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.</ref> در اصطلاح، نشانههای ظهور به مجموعه علامتها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته میشود که پیش از ظهور یا همزمان با | نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیدهای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر میشود<ref>معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.</ref> و معادل عربی آن علامت و آیه است.<ref>عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانههای ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.</ref> در اصطلاح، نشانههای ظهور به مجموعه علامتها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته میشود که پیش از ظهور یا همزمان با ظهور مهدی آخرین امام شیعیان رخ میدهند.<ref>آیتی، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.</ref> | ||
== '''اقسام نشانههای ظهور''' == | == '''اقسام نشانههای ظهور''' == | ||
نشانههای ظهور در منابع | نشانههای ظهور در منابع اسلامی از یک منظر به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارقالعاده،<ref>صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.</ref> مقید و مشروط، زمان و مکان وقوع،<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_194545.html محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانههای ظهور درباره شخصیتهای مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.]</ref> و نوع رویداد تقسیم شده است،<ref>صادقی، تحلیل تاریخی نشانههای ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۵۶.</ref> ولی تقسیم دو دسته زیر در متون علمی پربسامد است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.</ref> | ||
# '''نشانههای حتمی:''' این دسته از | # '''نشانههای حتمی:''' مهمترین این دسته که خبر از قطعیت و نزدیکی ظهور میدهند عبارتند از:<ref>سلیمیان، فرهنگنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.</ref> قیام یمانی،<ref>صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.</ref> خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1675351/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7 علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانههای حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آنها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.]</ref> | ||
# '''نشانههای غیر حتمی:''' این | # '''نشانههای غیر حتمی:''' فهرست از این نشانه که تحقق ظهور منوط به آنها نیستند عبارتند از:<ref>صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.</ref> اختلاف بنیعباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی در رمضان، پرچمهای سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرو رفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق و سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرقهای قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعتگذاران، سه ندا در رجب، نداى چهارم جبرئیل، نداى پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات.<ref>صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حججالله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰-۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.</ref> | ||
== '''نمادگرائی در نشانههای ظهور''' == | == '''نمادگرائی در نشانههای ظهور''' == | ||
دربارهٔ تفسیر نشانههای ظهور، سه دیدگاه اصلی وجود دارد: | دربارهٔ تفسیر نشانههای ظهور، سه دیدگاه اصلی وجود دارد: | ||
| خط ۲۲: | خط ۲۲: | ||
== '''کارکردها''' == | == '''کارکردها''' == | ||
پژوهشگران برای نشانههای ظهور کارکردهای چندگانهای قائلاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> از مهمترین این موارد، کارکردهای راهبردی و تمدنی عنوان شده است که ترسیمکننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت و حرکت در مسیر ظهور است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721131/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C همایون، «نشانههای ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.]</ref> در این چارچوب، این علائم از طریق امیدبخشی، آگاهیدهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آمادهسازی جامعه ایفا میکنند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> همچنین، محدثان شیعه و سنی از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداختهاند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.]</ref> اشتراک بسیاری از نشانههای حتمی در منابع معتبر هر دو مذهب، از زمینههای همگرایی اسلامی در این موضوع بهشمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721224/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%86 موحدی، «نشانههای ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.]</ref> | پژوهشگران برای نشانههای ظهور کارکردهای چندگانهای قائلاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> از مهمترین این موارد، کارکردهای راهبردی و تمدنی عنوان شده است که ترسیمکننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت و حرکت در مسیر ظهور است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721131/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C همایون، «نشانههای ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.]</ref> در این چارچوب، این علائم از طریق امیدبخشی، آگاهیدهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آمادهسازی جامعه ایفا میکنند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> همچنین، محدثان شیعه و سنی از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداختهاند؛<ref group="دیدگاه">این یک خط بیان کارکرد نیست. در قسمت منبع شناسی برود بهتر است. </ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.]</ref> اشتراک بسیاری از نشانههای حتمی در منابع معتبر هر دو مذهب، از زمینههای همگرایی اسلامی در این موضوع بهشمار میرود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721224/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%86 موحدی، «نشانههای ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.]</ref> | ||
== پیامدها == | == پیامدها<ref group="دیدگاه">باقت اگر نگاه کنیم تفاوتی بین پیامد و کارکرد نیست. اگر کارکردها به مثبت و منفی تقسیم شود شاید مناسب باشد. </ref> == | ||
پژوهشگران پیامدهای مواجهه نادرست با نشانههای ظهور را شامل زمینهسازی برای سوءاستفادههای سیاسی و اجتماعی، | پژوهشگران پیامدهای مواجهه نادرست با نشانههای ظهور را شامل زمینهسازی برای سوءاستفادههای سیاسی و اجتماعی، تعیین زمان ظهور امام مهدی و تشخیص نادرست، رواج شایعات و ارائه تحلیلهای بیاساس میدانند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> این رویکردها میتواند به بروز ناامیدی، تردید و رفتارهای پیشبینیناپذیر در میان معتقدان،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref> دو دلی و شک، اضطراب و خودفریبی منجر شود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref> | ||
بر اساس این پژوهشها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقینپذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، و سنجش با نشانههای جعلناپذیر تأکید شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/318184/%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «معیارهای تطبیق نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.]</ref> کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتابزده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانههای حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر | بر اساس این پژوهشها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقینپذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، و سنجش با نشانههای جعلناپذیر تأکید شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/318184/%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «معیارهای تطبیق نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.]</ref> کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتابزده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانههای حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر زمینهسازی ظهور امام مهدی به جای تمرکز صرف بر نشانهها را مطرح کردهاند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2837918/%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88-%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفتوگو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.]</ref> | ||
== منبعشناسی == | == منبعشناسی == | ||
شیعه: در کتابهای الغیبه نعمانی، کمالالدین و تمامالنعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.]</ref> نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانههای ظهور ذکر شده است.<ref>[https://thaqalain.ir/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D8%B4/ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وبسایت ثقلین.]</ref> | شیعه: در کتابهای الغیبه نعمانی، کمالالدین و تمامالنعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.]</ref> نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانههای ظهور ذکر شده است.<ref>[https://thaqalain.ir/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D8%B4/ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وبسایت ثقلین.]</ref> | ||
اهلسنت: در منابع اهلسنت مباحث مربوط به نشانههای ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.]</ref> قدیمیترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیهالسلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی<ref>محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.</ref> و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداختهاند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.]</ref> | اهلسنت: در منابع اهلسنت مباحث مربوط به نشانههای ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.]</ref> قدیمیترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیهالسلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی<ref>محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.</ref> و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداختهاند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.]</ref> | ||
معاصر: این آثار دو رویکرد عمده دارند؛ رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.]</ref> | معاصر:<ref group="دیدگاه">مقسم قراردادن معاصر در برابر شیعه و سنی درست نیست. این معاصرین هم یا شیعه است و یا سنی. ملاک تقسیم بندی باید واحد باشد. </ref> این آثار دو رویکرد عمده دارند؛ رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
نسخهٔ ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۴۲
نشانههای ظهور امام مهدی؛ رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیشبینیشده پیش از قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان.
نشانههای ظهور امام مهدی، رویدادهایی هستند که در آستانه قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان رخ میدهند. در منابع اسلامی، نشانهها به دو دسته حتمی مانند خروج سفیانی، قیام یمانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء و غیرحتمی که بدون تحقق آنها هم امکان ظهور امام مهدی وجود دارد، تقسیم میشوند. همچنین برای تطبیق صحیح این نشانهها بر مصادیق بیرونی، ضوابطی مانند یقین، دارا بودن همه ویژگیها، عدم تأویل، هماهنگی با کلیات دین و عرضه بر نشانههای جعلناپذیر ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از چالشهایی مانند شایعهسازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهمترین ملاحظات اخلاقی و روششناختی در پژوهش نشانههای ظهور امام مهدی به شمار میرود.
مفهومشناسی
نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیدهای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر میشود[۱] و معادل عربی آن علامت و آیه است.[۲] در اصطلاح، نشانههای ظهور به مجموعه علامتها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته میشود که پیش از ظهور یا همزمان با ظهور مهدی آخرین امام شیعیان رخ میدهند.[۳]
اقسام نشانههای ظهور
نشانههای ظهور در منابع اسلامی از یک منظر به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارقالعاده،[۴] مقید و مشروط، زمان و مکان وقوع،[۵] و نوع رویداد تقسیم شده است،[۶] ولی تقسیم دو دسته زیر در متون علمی پربسامد است.[۷]
- نشانههای حتمی: مهمترین این دسته که خبر از قطعیت و نزدیکی ظهور میدهند عبارتند از:[۸] قیام یمانی،[۹] خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.[۱۰]
- نشانههای غیر حتمی: فهرست از این نشانه که تحقق ظهور منوط به آنها نیستند عبارتند از:[۱۱] اختلاف بنیعباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی در رمضان، پرچمهای سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرو رفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق و سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرقهای قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعتگذاران، سه ندا در رجب، نداى چهارم جبرئیل، نداى پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات.[۱۲]
نمادگرائی در نشانههای ظهور
دربارهٔ تفسیر نشانههای ظهور، سه دیدگاه اصلی وجود دارد:
- نخست، گروهی زبان این نشانهها را کاملاً نمادین و مجازی میدانند؛[۱۳] هرچند منتقدان بر این باورند که رمزیدانستن علائم، با ظاهر احادیث در تضاد است[۱۴] و کارکرد اصلی آنها، یعنی تشخیص مدعیان دروغین، را بیاثر میکند.[۱۵]
- دوم، دیدگاهی که زبان نشانهها را مطلقاً عرفی و مبتنی بر استعمال حقیقی کلمات تفسیر میکند.
- سوم، گروهی که قائل به رویکردی میانه بوده و زبان نشانههای ظهور را ترکیبی از تعابیر عرفی (حقیقی) و نمادین (مجازی) میدانند.[۱۶]
نشانههای ظهور در شعر مهدوی
مضامین مرتبط با نشانههای ظهور در شعر فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است. شاعران با تکیه بر تفاسیر و روایات، نشانههای حتمی؛ نظیر صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، یمانی و خسف بیداء و نشانههای غیرحتمی؛ مانند گسترش ظلم، ضعیف شدن اعتقادات، رواج بیدینی، سستی ایمان، بحرانهای جوامع اسلامی، حاکمان ناشایست و طلوع خورشید از مغرب را در آثار خود به تصویر کشیدهاند.[۱۷] از نمونههای این رویکرد میتوان به اشعار محمد بن حسام خوسفی درباره فراگیری ستم پیش از ظهور و سرودههای سید حیدر حلی در وصف نابودی ستمگران در عصر ظهور اشاره کرد.[۱۸]
کارکردها
پژوهشگران برای نشانههای ظهور کارکردهای چندگانهای قائلاند.[۱۹] از مهمترین این موارد، کارکردهای راهبردی و تمدنی عنوان شده است که ترسیمکننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت و حرکت در مسیر ظهور است.[۲۰] در این چارچوب، این علائم از طریق امیدبخشی، آگاهیدهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آمادهسازی جامعه ایفا میکنند.[۲۱] همچنین، محدثان شیعه و سنی از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداختهاند؛[دیدگاه ۱][۲۲] اشتراک بسیاری از نشانههای حتمی در منابع معتبر هر دو مذهب، از زمینههای همگرایی اسلامی در این موضوع بهشمار میرود.[۲۳]
پیامدها[دیدگاه ۲]
پژوهشگران پیامدهای مواجهه نادرست با نشانههای ظهور را شامل زمینهسازی برای سوءاستفادههای سیاسی و اجتماعی، تعیین زمان ظهور امام مهدی و تشخیص نادرست، رواج شایعات و ارائه تحلیلهای بیاساس میدانند.[۲۴] این رویکردها میتواند به بروز ناامیدی، تردید و رفتارهای پیشبینیناپذیر در میان معتقدان،[۲۵] دو دلی و شک، اضطراب و خودفریبی منجر شود.[۲۶]
بر اساس این پژوهشها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقینپذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، و سنجش با نشانههای جعلناپذیر تأکید شده است.[۲۷] کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتابزده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانههای حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر زمینهسازی ظهور امام مهدی به جای تمرکز صرف بر نشانهها را مطرح کردهاند.[۲۸]
منبعشناسی
شیعه: در کتابهای الغیبه نعمانی، کمالالدین و تمامالنعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،[۲۹] نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانههای ظهور ذکر شده است.[۳۰]
اهلسنت: در منابع اهلسنت مباحث مربوط به نشانههای ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته شده است.[۳۱] قدیمیترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.[۳۲] آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیهالسلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی[۳۳] و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداختهاند.[۳۴]
معاصر:[دیدگاه ۳] این آثار دو رویکرد عمده دارند؛ رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.[۳۵]
پانویس
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.
- ↑ عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانههای ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.
- ↑ آیتی، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.
- ↑ صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.
- ↑ محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانههای ظهور درباره شخصیتهای مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.
- ↑ صادقی، تحلیل تاریخی نشانههای ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۵۶.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ سلیمیان، فرهنگنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.
- ↑ علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانههای حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آنها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حججالله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰-۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.
- ↑ رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵-۴۱۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.
- ↑ الهینژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.
- ↑ بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.
- ↑ قائمی و همکاران، «نشانههای ظهور و ویژگیهای حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.
- ↑ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ همایون، «نشانههای ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.
- ↑ آیتی، «کارکردهای نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.
- ↑ موحدی، «نشانههای ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.
- ↑ آیتی، «کارکردهای نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ فلاح، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
- ↑ فلاح، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
- ↑ آیتی، «معیارهای تطبیق نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.
- ↑ فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفتوگو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وبسایت ثقلین.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
- آیتی، نصرتالله، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، قم، آینده روشن، ۱۳۹۰ش.
- آیتی، نصرتالله، «کارکردهای نشانههای ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۴، ۱۳۹۱ش.
- آیتی، نصرتالله، «معیارهای تطبیق نشانههای ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۳، ۱۳۹۱ش.
- الهینژاد، حسین، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
- بابایی، حدیث، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، قم، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
- پوررستمی، حامد؛ شاکری زواردهی، روحالله، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
- رجبی، ابوذر، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.
- رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
- سلیمیان، خدامراد، فرهنگنامه مهدویت، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج)، ۱۳۸۸ش.
- شفیعی سروستانی، ابراهیم، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، تهران، موعود عصر، ۱۳۸۷ش.
- صادقی، مصطفی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
- صادقی، مصطفی، تحلیل تاریخی نشانههای ظهور، قم، نشر باقری، ۱۳۸۹ش،
- صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، مصحح: عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دارالمعارف الإسلامیة، ۱۴۲۵ق.
- عبادی اردهائی، سیدمحمد، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانههای ظهور در اندیشه امامیه»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعهشناسی، ۱۳۹۸ش.
- علیانسب، سیدضیاءالدین؛ نبوی، سیدمجید، «بررسی تعداد و مصادیق نشانههای حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آنها»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۵، شماره۲۶، ۱۳۹۹ش.
- فلاح، محمدجواد، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۳، ۱۳۹۶ش.
- فلاح زیارانی، مرتضی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفتوگو با کارشناسان»، معرفت شیعه، سال۲، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
- قائمی، مرتضی و همکاران، «نشانههای ظهور و ویژگیهای حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، عصر آدینه، سال۹، شماره۱۸، ۱۳۹۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محمدی، محمدکاظم، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانههای ظهور درباره شخصیتهای مطرح در ایران و خراسان»، مطالعات مهدوی، دوره۱۲، شماره۵۱، ۱۴۰۰ش.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه امام مهدی(عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وبسایت ثقلین، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- موحدی، مرتضی، «نشانههای ظهور در احادیث معتبر فریقین»، قم، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
- موسوی گیلانی، سیدجعفر، «بررسی تطبیقی نشانههای ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، مطالعات تفسیر تطبیقی، سال۶، شماره۲، ۱۴۰۰ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة للنعمانی، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
- همایون، محمدهادی، «نشانههای ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، قم، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.