رشوه: تفاوت میان نسخه‌ها

رشوه، دادن یا دریافت کردن پول، ملک یا اجناس قیمتی است تا کسی کاری را برخلاف وظیفه انجام دهد یا حقی را ضایع کند.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/رشوه عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه رشوه.] </ref>

رشوه در بردارنده‌ی مفاهیم رشاء، راشی، مرتشی و ارتشا است. رشاء به‌معنی پرداخت مال یا چیزی گران‌بها به منظور انجام کاری غیرقانونی است. به رشوه‌خواری در علم حقوق ارتشا گفته می‌شود. به کسی که رشوه می‌دهد راشی می‌گویند و به کسی که رشوه می‌گیرد، مرتشی گفته می‌شود. رشوه‌خواری جرمی مرکب است و وجود دو نفر یا دو طرف در این جرم، لازم بوده و شرط تحقق جرم، پرداخت چیزی ارزشمند است. در این جرم باید حقی ضایع شود و نوعی تمایز رفتاری وجود داشته باشد.  

==رشوه در قرآن کریم==

==اقسام رشوه==

==وضعیت جهانی رشوه==

سازمان شفافیت بین‌المللی، یک سازمان مردم‌نهاد در برلین آلمان است که هدف آن مبارزه با فساد و رشوه‌خواری در دنیا تعریف شده است. بر اساس بررسی‌های این سازمان، معمولا ریشه‌ی فساد در سیاست‌های مبهم دولتی و امتیازدهی‌های تبعیض‌آمیز دیده می‌شود. نمره‌ای که این سازمان برای هر کشور تعیین می‌کند نمایان‌گر میزان فسادی است که مردم تصور می‌کنند نهادهای اداری و سیاسی آن کشور به آن آلوده هستند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سرمقاله-28/523995-وضعیت-فساد-رشوه-خواری-در-سطح-جهان «وضعیت فساد و رشوه‌خواری در سطح جهان»، دنیای اقتصاد.]</ref>  

در قوانین ایران، مجازات حبس، جزای نقدی، شلاق و انفصال از خدمت برای رشوه‌گیرنده تعیین شده است. میزان این جزا وابسته به میزان رشوه و مرتبه مرتکب است و اگر مبلغ رشوه به میزان خاصی برسد علاوه بر جزای نقدی، مجازات حبس نیز إعمال می‌شود در صورتی که رشوه‌گیرنده قاضی باشد، قانون تعزیرات برای او اجرا خواهد شد.<ref>نظریه مشورتی شماره ۷۳۲۱، ۷ مورخه ۱۳۷۳ اداره حقوقی قوه قضاییه، میرمحمد صادقی، حقوق جزا اختصاصی ۲، ۱۳۹۲ش، ص۳۶۸. </ref>  برخی دیگر از مجازات‌های ارتشا عبارت‌اند از: حبس از ۶ تا ۱۵ ماه و گاهی تا ابد، شلاق، انفصال از خدمت و ضبط مال مرتشی.<ref>[http://pajoohe.ir/فرهنگ-علوم-انسانی-و-اسلامی/حقوق/حقوق-جزا-و-جرم%E2%80%8Cشناسی/ارتشا-رشوه__a-46346-7537-28515-10047.aspx رحیمی، «ارتشا»، سایت پژوهشکده باقرالعلوم.]</ref> 

* ابن‌ماجه، محمد، سنن، به‌تحقیق شعیب ارنؤوط، بیروت، [بی‌نا]، ۱۴۳۰ق.

* رحیمی، جعفر، «ارتشا»، سایت پژوهشکده باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.

* زارع مهرجردی، ابوالفضل، رشوه از دیدگاه اسلام و روایات اسلامی، اصفهان، بادران، ۱۳۹۱ش.

* طبرسی، فضل، جوامع الجامع فی تفسیر قرآن، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۸ق.

* طبری، محمد، جامع البیان، به‌تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن ترکی، قاهره، [بی‌نا]، ۱۴۲۲ق.

<big>'''رشوه به قاضی از دیدگاه آموزه‌های اسلام؛'''</big> مال بخشیده شده به قاضی جهت حکم به نفع صاحب‌مال.<br>

[[رشوه]] به قاضی، همان گونه که در لغت به معنای دادنِ مالی به قاضی یا به شخصی برای انجام کاری ناروا یا رسیدن به مقصود خود، است<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/رشوه دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ذیل «رشوه».] </ref>  در اصطلاح شرع نیز این معنای دادن مال به قاضی برای تغییر حکم حق به باطل یا دادن حکم باطل به‌جای حق،<ref>حسینی شاهرودی، محاضرات فی فقه الجعفری،‌ [بی‌تا]، ج۱، ص۲۷۱.</ref> حفظ شده و عمل حرامی دانسته شده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام،‌ [بی‌تا]، ج۴۰، ص۱۳۱. </ref> 

کلمه [[رشوه]] در [[قرآن]] ذکر نشده است اما روایات بسیاری در مورد آن در منابع اسلامی وجود دارد. [[پیامبر اکرم|پیامبر]] خدا رشوه‌دهنده، رشوه‌گیرنده و واسطه‌ آن‌دو را مورد لعن و نفرین خداوند می‌داند.<ref> مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۴، ص۲۷۴.</ref>  در برخی روایات این عمل در حد کفر و شِرک به خدا<ref> عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳۲۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعة،‌ ۱۳۷۶ش، ج۱۲، ص۶۴. </ref>  و در برخی دیگر از روایات، رشوه از مصادیق مال حرام دانسته شده است.<ref> کلینی، الکافی، ۱۳۶۷ش، ج۵، ص۱۲۷. </ref>

# از جهت هدف [[رشوه]]، که فقط جهت حکم به باطل یا خودداری از حکم به حق است یا شامل مالی که به قاضی برای حکم به حق داده می‌شود نیز می‌گردد.

# از جهت چیزی که به‌عنوان [[رشوه]] داده می‌شود، که آیا اختصاص به مال دارد یا اعم از آن بوده و شامل هر نفعی است که به قاضی رسانده می‌شود، مانند تعمیر خانه، تمجید و ستایش و غیر آن.

# از جهت وسعت معنای رشوه،  که شامل جُعل (پرداخت چیزی در قبال کار حلال) و اُجرَت (کرایه و دست‌مزد) می‌شود یا نمی‌شود.<ref>[http://fa.wikifeqh.ir/رشوه_(فقه) «رشوه(فقه)»، سایت ویکی فقه.]</ref>

==دیدگاه فقها در تعریف رشوه==

# [[رشوه]]، مالی است که به قاضی داده می‌شود تا به نفع مال‌دهنده حکم به حق یا ناحق کند.<ref>حسینی العاملی، مفتاح الکرامة، [بی‌تا]، ج۸، ص۱۵۹. </ref>  

# [[رشوه]]، مال بخشیده‌شده به قاضی است به‌شرط حکم به باطل یا خودداری از حکم به حق.<ref>زین‌الدین بن علی، مسالک الأفهام، [بی‌تا]، ج۱۳، ص۴۲۱.  </ref>  

# [[رشوه]]، چیزی است که به قاضی بخشیده می‌شود تا به نفع عطاکننده، حکم به حق یا ناحق کرده یا شیوه جدل را به او بیاموزد تا بر طرف دعوا چیره گردد. چه این رشوه مال باشد یا انجام کار، مانند ستایش قاضی و برآوردن نیازی از نیازهای او.<ref>طباطبائی یزدی، العروة الوثقى‌ (تکملة)، 1414ق، ج۳، ص۲۲-۲۳. </ref>  

# [[رشوه]]، مالی است که به جهت رسیدن حق به حق‌دار یا پیش‌برد باطل یا چاپلوسی یا رسیدن به خواسته‌ خود یا در مقابل عملی که عرفاً رایگان است، به دیگری داده می‌شود.<ref>خویی، مصباح الفقاهۀ، 1417ق، ج۱، ص۲۶۲-۲۶۳.  </ref>  

# [[رشوه]]، مالی است که در برابر به دست‌آوردن منفعت یا دفع ضرر به کسی داده می‌شود.<ref>[http://lib.eshia.ir/10153/17/72/%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%B5%D9%84 نراقی، مستند الشیعة، [بی‌تا<nowiki>]</nowiki>، ج۱۷، ص۷۲.]  </ref>  

# [[رشوه]]، چیزی است که به قاضی، حاکم یا کارگزار حکومت در برابر عملی که بر او واجب است داده می‌شود، چه مال باشد یا غیر آن.<ref> [https://lib.eshia.ir/10137/1/240/%D9%81%D8%AA%D9%84%D8%AE%D8%B5 گلپایگانی، کتاب القضاء (گلپايگانى)،‌ [بی‌تا<nowiki>]</nowiki>، ج۱، ص۲۴۰.] </ref>  

# [[رشوه]]، مالی است که جهت حکم به قاضی داده می‌شود، حتی اگر به صورت جُعل (پرداخت چیزی در قبال کار حلال) یا اُجرَت (دست‌مزد) باشد.<ref>شهید اول، الدروس الشرعیة، [بی‌تا]، ج۳، ص۱۷۲؛ محقق ثانی، جامع‌المقاصد، [بی‌تا]، ج۴، ص۳۶-۳۷.</ref>

===حرام بودنِ گرفتن رشوه در قضاوت===

گرفتن رشوه بر قاضی برای حکم به نفع رشوه دهنده، حرام است. چه حکم به حق باشد چه ناحق. بنا بر تعریف دومِ رشوه، مالی که به قاضی جهت حکم به حق داده می‌شود، مصداق رشوه نیست.<ref>[http://lib.eshia.ir/10153/17/71/%D9%81%D9%85%D9%82%D8%AA%D8%B6%D9%89 نراقی، مستند الشیعة، [بی‌تا<nowiki>]</nowiki>، ج۱۷، ص۷۱-۷۲؛] [http://lib.eshia.ir/10088/22/145/%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9 نجفی، جواهرالکلام، [بی‌تا<nowiki>]</nowiki>، ج۲۲، ص۱۴۵-۱۴۶.] </ref>  برخی نیز صِدق رشوه در صورتی ‌که تأثیری بر اراده قاضی در حکم به حق، نداشته باشد را بعید می‌دانند.<ref>[http://lib.eshia.ir/10085/6/18/%D9%8A%D9%82%D8%A7%D9%84 موسوی خوانساری، جامع المدارک فی شرح المختصرالنافع، 1405ق، ج۶، ص۱۸-۱۹.] </ref>

طبق نظر برخی از فقهای [[شیعه]]، پرداخت رشوه به قاضی جهت رسیدن به حق خود، جایز است، هرچند رسیدن به حق منوط به آن نباشد، البته گرفتن آن بر قاضی [[حرام]] است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10099/4/869/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%B3%D8%A9 محقق حلی، شرائع الإسلام فی مسائل‌الحلال والحرام، 1409ق. ج۴، ص۸۶۹؛]  علامه حلی، تحريرالأحکام، [بی‌تا]، ج۵، ص۱۱۵.</ref>  

قبول هدیه بر قاضی در دو مورد حرام است؛ آنجا که هدیه‌دهنده نزد قاضی دعوا و پرونده مالی دارد و آنجا که هدیه‌دهنده قبل از اینکه قاضی عهده‌دار سمت قضاوت شود، به او [[هدیه]] نمی‌داده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10088/22/147/%D9%8A%D8%AD%D8%B1%D9%85 نجفی، جواهر الکلام، [بی‌تا<nowiki>]</nowiki>، ج۲۲، ص۱۴۷.] </ref>

اکثریت فقها قائل هستند که گرفتن جُعل و اجرت برای قضاوت، بر قاضی حرام است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10141/1/242/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1 شیخ انصاری، کتاب المکاسب، 1415ق، ج۱، ص۲۴۲-۲۴۳.]</ref>  برخی در صورتی جایز می‌دانند که قضاوت برای قاضی واجب نشده باشد<ref>تبریزی، إرشاد الطالب فی شرح المکاسب، 1389ش، ج۱، ص۱۵۳. </ref>  و برخی به‌صورت مطلق (چه قضاوت برای قاضی واجب باشد چه نباشد) جایز می‌دانند.<ref>[http://lib.eshia.ir/15114/1/588/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A1 شیخ مفید، المقنعة، 1413ق، ص۵۸۸.] ؛ القاضی، المهذب، 1406ق، ج۱، ص۳۴۶. </ref>  

===واسطه در رشوه===

واسطه شدن در رشوه، مثل رشوه دادن و گرفتن، حرام است.<ref>خویی، مصباح الفقاهة، 1417ق، ج۱، ص۲۷۴. </ref>  

===رشوه در غیر قضاوت===

برخی رشوه گرفتن حاکمان محلی مثل استاندار، فرماندار و سایر کارگزاران حکومتی که از نظر قانونی موظف به انجام امور محول هستند را حرام می‌دانند.<ref>گلپایگانی، کتاب القضاء، [بی‌تا]، ج۱، ص۲۴۰؛ عراقی، شرح تبصرة المتعلمين، [بی‌تا]، ج۶، ص۴۲۸؛ شیخ انصاری، [http://lib.eshia.ir/10103/1/257/702 صراط النجاة، 1373ش، ج۱، ص۲۵۷.] </ref>

در سایر افرادی که از نظر قانون و شرع انجام‌دادن عملی بر آنان واجب نیست، جایز بودن و حرام بودن رشوه، بستگی به عملِ درخواستی دارد که اگر عمل [[حلال]] باشد، جایز، و اگر حرام باشد، رشوه گرفتن حرام می‌شود.<ref>[http://lib.eshia.ir/10141/1/247/%D8%B5%D8%AF%D9%82%D9%87%D8%A7 شیخ انصاری، کتاب المکاسب، 1415ق، ج۱، ص۲۴۷-۲۴۸.]</ref>

===حکم رشوه‌ای که گرفته شده===

دریافت‌کننده رشوه، مالک آن نیست و واجب است آن را به صاحبش برگرداند و در صورت تلف‌شدن، ضامن مثل یا قیمت آن است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، [بی‌تا]، ج۲۲، ص۱۴۹؛ خویی، مصباح الفقاهۀ، 1417ق، ج۱، ص۲۷۴.</ref>

حکمی که قاضی با گرفتن رشوه صادر می‌کند، باطل و غیر نافذ (بی‌تاثیر) است هرچند به حق باشد.<ref>طباطبائی یزدی، العروة الوثقى‌ (تکملة)، 1414ق، ج۳، ص ۲۵. </ref>