بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>عیلامیها: سازندگان کهنترین تمدن دیرپا در تاریخ فلات ایران</big>''' | '''<big>عیلامیها: سازندگان کهنترین تمدن دیرپا در تاریخ فلات ایران</big>'''<ref>مقاله بیش از حد طولانی شده است که به چند دلیل است: 1. قلم فرسایی زیاد است. 2. در این مقاله سه بحث (که هر کدام ظرفیت یک مدخل شدن را دارد) عیلامیها به عنوان یک جمعیت، تمدن و فرهنگ عیلامیها و سلسله حکومت عیلامیها همزمان بررسی شده است. به هرکدام به تفصیل پرداخته شده است و خصوصا مباحث سیاسی. خوب بود که در کنار مباحث اقتصاد و خانواده فرهنگ هم بررسی میشد. نویسنده لطف کند با حذف مطالب تکراری و قلم فرسایی ها یک مقاله جامع سه موضوع و در عین حال مختصر ارائه نماید. عناوین خیلی انتزاعی است. موارد دیگر در متن کامنت گذاشته شده است. </ref> | ||
تمدّن عیلام<ref group="دیدگاه">هندسه دقیقا با عنوان مدخل شروع شود</ref> با بیش از دو هزار سال حیات سیاسی، کهنترین نظام در تاریخ فلات ایران به شمار میرود. این تمدّن<ref group="دیدگاه">بین تمدن علامیها و علامیها فرق نیست؟</ref> در پیوند میان دشت حاصلخیز خوزستان و کوههای مرتفع زاگرس شکل گرفته و فراز و فرودهای تاریخی آن از دودمان آوان تا عیلام نو را در بر میگرفت. ساختار حکومتیاش بهجای تمرکزگرایی، بر اتحادی از ایالات خودمختار زیر چتر یک نظام فدرال تکیه داشت و نظام جانشینیاش بر پایۀ مادر تباری استوار شده بود و نظام حقوقی بر سوگند و داوری ایزدی اتکا داشت. دین عیلامیها نیز با لایهای از باورهای نمادین و جادویی<ref group="دیدگاه">لازم است که در همان اغاز با این نکته منفی ذهنیت مخاطب را جهت دهی کنیم؟ </ref> همراه بود که احترام عمیق به اصل مادینگی و پرستش مار از ویژگیهای شاخص آن به شمار میرفت. جامعه نیز ساختاری سلسلهمراتبی داشت و در آن، زنان از جایگاه حقوقی و اقتصادی ممتازی برخوردار بودند. معیشت غالب مردم بر کشاورزی مبتنی بر آبیاری و دامداری کوچرو متکی بود. با این وجود در عرصۀ علم و فناوری، نظام نوشتاری، سنجشگری و مهندسی پیشرفتۀ عیلامیان زمینهساز ورود ایران باستان به دوران تاریخی به حساب میآید. در عرصۀ هنر، عیلامیان آثاری ماندگار از زیگورات باشکوه چغازنبیل تا ظرافت سفالهای منقوش و مهرهای اساطیری پدید آوردند. مهمتر از همه، میراث سیاسی، اداری، هنری و دینی عیلام بود که پس از فروپاشی سیاسیاش، در ساختار امپراتوری هخامنشیان ادغام شده و تداوم یافت. | تمدّن عیلام<ref group="دیدگاه">هندسه دقیقا با عنوان مدخل شروع شود</ref> با بیش از دو هزار سال حیات سیاسی، کهنترین نظام در تاریخ فلات ایران به شمار میرود. این تمدّن<ref group="دیدگاه">بین تمدن علامیها و علامیها فرق نیست؟</ref> در پیوند میان دشت حاصلخیز خوزستان و کوههای مرتفع زاگرس شکل گرفته و فراز و فرودهای تاریخی آن از دودمان آوان تا عیلام نو را در بر میگرفت. ساختار حکومتیاش بهجای تمرکزگرایی، بر اتحادی از ایالات خودمختار زیر چتر یک نظام فدرال تکیه داشت و نظام جانشینیاش بر پایۀ مادر تباری استوار شده بود و نظام حقوقی بر سوگند و داوری ایزدی اتکا داشت. دین عیلامیها نیز با لایهای از باورهای نمادین و جادویی<ref group="دیدگاه">لازم است که در همان اغاز با این نکته منفی ذهنیت مخاطب را جهت دهی کنیم؟ </ref> همراه بود که احترام عمیق به اصل مادینگی و پرستش مار از ویژگیهای شاخص آن به شمار میرفت. جامعه نیز ساختاری سلسلهمراتبی داشت و در آن، زنان از جایگاه حقوقی و اقتصادی ممتازی برخوردار بودند. معیشت غالب مردم بر کشاورزی مبتنی بر آبیاری و دامداری کوچرو متکی بود. با این وجود در عرصۀ علم و فناوری، نظام نوشتاری، سنجشگری و مهندسی پیشرفتۀ عیلامیان زمینهساز ورود ایران باستان به دوران تاریخی به حساب میآید. در عرصۀ هنر، عیلامیان آثاری ماندگار از زیگورات باشکوه چغازنبیل تا ظرافت سفالهای منقوش و مهرهای اساطیری پدید آوردند. مهمتر از همه، میراث سیاسی، اداری، هنری و دینی عیلام بود که پس از فروپاشی سیاسیاش، در ساختار امپراتوری هخامنشیان ادغام شده و تداوم یافت. | ||
| خط ۱۱۶: | خط ۱۱۶: | ||
در میانۀ هرم، صنعتگران، کاتبان، بازرگانان و کشاورزان خردهمالک قرار داشتند. شواهد از وجود کارگاههای تخصصی مردانه و حتی زنانه حکایت دارند.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، جدول۳، ص۳۵.]</ref> در پایینترین رده، بردگان بودند که کالایی قابل خرید و فروش محسوب شده و بیشتر آنان به شاه یا کاهن بزرگ تعلق داشتند؛ در این میان به بردگانی که مستقیماً در تولید دخالت داشتند، آزادی نسبی داده میشد، هرچند از دارایی شخصی محروم بودند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref> الواح اداری شوش با ثبت جیره برای بیش از هزار و صد کارگر، گواه وجود این جامعۀ طبقاتی است.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۸۳.]</ref> | در میانۀ هرم، صنعتگران، کاتبان، بازرگانان و کشاورزان خردهمالک قرار داشتند. شواهد از وجود کارگاههای تخصصی مردانه و حتی زنانه حکایت دارند.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، جدول۳، ص۳۵.]</ref> در پایینترین رده، بردگان بودند که کالایی قابل خرید و فروش محسوب شده و بیشتر آنان به شاه یا کاهن بزرگ تعلق داشتند؛ در این میان به بردگانی که مستقیماً در تولید دخالت داشتند، آزادی نسبی داده میشد، هرچند از دارایی شخصی محروم بودند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref> الواح اداری شوش با ثبت جیره برای بیش از هزار و صد کارگر، گواه وجود این جامعۀ طبقاتی است.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_11379_94e945f53cd92f059c89b61e2a4b1323.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «تحلیلی بر ساختار سیاسی و معیشتی شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۸۳.]</ref> | ||
=== '''<big>خانواده و جایگاه زنان</big>''' === | === '''<big>خانواده</big>'''<ref group="دیدگاه">مباحث مرتبط با ازدواج و تشکیل خانواده و نظام داخل خانه اگر است بیاید.</ref> '''<big>و جایگاه زنان</big>'''<ref group="دیدگاه">بحث زنان در طبقات اجتماعی مناسب تر است تا خانواده. چون خانواده به مثابه نهاد مطرح است که در کنارنهادهای چون قدرت، اقتصاد، علم و فرهنگ میاید. اما زنان به مثابه یک قشر اجتماعی</ref> === | ||
در عیلام باستان، خانواده هستۀ اصلی نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بود و در غیاب دولت متمرکز، واحدهای خویشاوندی با اتکا به اموال و نیروی کار جمعی، تولید را به گردش درمیآوردند. این واحد اما پایۀ استواری نداشت و با مرگ رئیس خانواده، اعضا میتوانستند با سهمالارث خود به خانوادههای بزرگ دیگر بپیوندند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref> جان آلدن نشان داد که مساحت پنجاه هکتاری تل ملیان در دورۀ بائش میانه بهطور کامل مسکونی نبوده، بلکه فصلی و توسط خاندانهای درگیر در تجارت و فعالیتهای سیاسی اشغال میشده است.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۳۰۶.</ref> این شیوۀ زندگی که ترکیبی از یکجانشینی و کوچروی فصلی بود، بستر اقتصاد عیلام را تشکیل میداد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدارشوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۵۰.]</ref><ref group="دیدگاه">از جان تا این قسمت چه ربطی به خانواده دارد؟</ref> | در عیلام باستان، خانواده هستۀ اصلی نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بود و در غیاب دولت متمرکز، واحدهای خویشاوندی با اتکا به اموال و نیروی کار جمعی، تولید را به گردش درمیآوردند. این واحد اما پایۀ استواری نداشت و با مرگ رئیس خانواده، اعضا میتوانستند با سهمالارث خود به خانوادههای بزرگ دیگر بپیوندند.<ref>گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۳۵۹ش، ص۴۶.</ref> جان آلدن نشان داد که مساحت پنجاه هکتاری تل ملیان در دورۀ بائش میانه بهطور کامل مسکونی نبوده، بلکه فصلی و توسط خاندانهای درگیر در تجارت و فعالیتهای سیاسی اشغال میشده است.<ref>متیوز و فاضل نشلی، باستانشناسی ایران از دوران پارینه سنگی تا پایان هخامنشی، ۱۴۰۴ش، ص۳۰۶.</ref> این شیوۀ زندگی که ترکیبی از یکجانشینی و کوچروی فصلی بود، بستر اقتصاد عیلام را تشکیل میداد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدارشوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۴ و ۵۰.]</ref><ref group="دیدگاه">از جان تا این قسمت چه ربطی به خانواده دارد؟</ref> | ||
| خط ۱۲۵: | خط ۱۲۵: | ||
'''<big>نظام حقوقی و قضایی</big>''' | '''<big>نظام حقوقی و قضایی</big>''' | ||
نظام حقوقی عیلام آمیزهای از قانون الهی و عرف مدنی بود. بر اساس باور عیلامیان، ایزد اینشوشیناک واضع قانون و ایزد ناهونته مجری و ضامن اجرای عدالت به شمار میرفت. تجلی عینی این باور، یادمان عدالت «آت-هوشو» بود که در میدانی در شوش نصب شده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127208_c57da8927ddf163c947c733ad5e36550.pdf اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالتمحوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص1، ۷-۸.]</ref> | نظام حقوقی عیلام آمیزهای از قانون الهی و عرف مدنی<ref group="دیدگاه">مدنی یک اصطلاحی مدرن است که معنای خاص خود را دارد. نمی دانم چقدر می شود این عناوین را به گذشته آن زمان نسبت داد. </ref> بود. بر اساس باور عیلامیان، ایزد اینشوشیناک واضع قانون و ایزد ناهونته مجری و ضامن اجرای عدالت به شمار میرفت. تجلی عینی این باور، یادمان عدالت «آت-هوشو» بود که در میدانی در شوش نصب شده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127208_c57da8927ddf163c947c733ad5e36550.pdf اکبری، گیلانی و اکبری، «رویکرد عدالتمحوری در ایلام باستان»، ۱۳۹۶ش، ص1، ۷-۸.]</ref> | ||
دادگاهها ساختاری دولایه داشتند؛ در مرحلۀ بدوی، قضات بهتنهایی رأی صادر میکردند، اما در مرحلۀ استیناف، وزرای اعظم استانها نیز در این امر دخیل بودند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسمنژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱-۲۲.]</ref> قضات لزوماً حقوقدان نبودند و شهروندانی عادی با مشاغلی چون آشپز و ماهیگیر نیز در میان آنان دیده شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/981644 بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش»، ۱۳۹۰ش، ص۳۸۴-۳۸۵.]</ref> | دادگاهها ساختاری دولایه داشتند؛ در مرحلۀ بدوی، قضات بهتنهایی رأی صادر میکردند، اما در مرحلۀ استیناف، وزرای اعظم استانها نیز در این امر دخیل بودند.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسمنژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱-۲۲.]</ref> قضات لزوماً حقوقدان<ref group="دیدگاه">مگر حقوق آن زمان بود تا حقوق دان باشند؟ حقوق یک رشته مدرن است. </ref> نبودند و شهروندانی عادی با مشاغلی چون آشپز و ماهیگیر نیز در میان آنان دیده شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/981644 بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش»، ۱۳۹۰ش، ص۳۸۴-۳۸۵.]</ref> | ||
هرگاه شواهد کافی نبود، متهم میتوانست با خوردن سوگند در معبد ایشتر به دعوا خاتمه دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/981644 بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش»، ۱۳۹۰ش، ص۳۸۴.]</ref> سوگند دروغ به معنای از دست دادن نیروی محافظ الهی کیتن و مرگ اجتماعی و فیزیکی فرد بود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسمنژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص ۱۸.]</ref> در اختلافات لاینحل نیز متهم به اوردالی یا داوری ایزدی سپرده میشد و عبور از رودخانه بیگناهی یا گناهکاری او را معلوم میکرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1765024885-69342475db8df-10785-25-5.pdf عیالوار، عادلفر و پیردهقان، «واکاوی اهمیت سوگند...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۲ و ۱۳۸.]</ref> | هرگاه شواهد کافی نبود، متهم میتوانست با خوردن سوگند در معبد ایشتر به دعوا خاتمه دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/981644 بادامچی، «یک سند حقوقی از شوش»، ۱۳۹۰ش، ص۳۸۴.]</ref> سوگند دروغ به معنای از دست دادن نیروی محافظ الهی کیتن و مرگ اجتماعی و فیزیکی فرد بود.<ref>[https://iaej.sku.ac.ir/article_10172.html کوهستانی و قاسمنژاد، «پژوهش در اسناد اکدی شوش...»، ۱۳۹۶ش، ص ۱۸.]</ref> در اختلافات لاینحل نیز متهم به اوردالی یا داوری ایزدی سپرده میشد و عبور از رودخانه بیگناهی یا گناهکاری او را معلوم میکرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1765024885-69342475db8df-10785-25-5.pdf عیالوار، عادلفر و پیردهقان، «واکاوی اهمیت سوگند...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۲ و ۱۳۸.]</ref> | ||
| خط ۱۳۸: | خط ۱۳۸: | ||
=== '''<big>کشاورزی مبتنی بر آبیاری</big>''' === | === '''<big>کشاورزی مبتنی بر آبیاری</big>''' === | ||
الواح و مهرهای عیلامی فهرستی از حرفهها را نشان میدهند اما کشاورزی پایههای اصلی معیشت آن مردم را تشکیل میداد<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref> و دشت شوشان با رودهای پرآب و خاک آبرفتی حاصلخیز، از حدود شش هزار سال پیش، بستر مناسبی برای آن شکل از معیشت، فراهم کرده بود.<ref>رضاقلی، تاریخ سیاسی ایران باستان، ۲۰۱۲م، ص۷۴؛ دورانت، تاریخ تمدن: مشرقزمین گهوارۀ تمدن، ۱۳۳۷ش، ص۱۴۳.</ref> در این میان بارندگی اندک و نامنظم، عیلامیان را به ابداع روشهای پیچیدۀ آبیاری مصنوعی، شامل شبکهای از کانالها، سدها، آببندها و قناتها میز سوق داده بود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۲۲ و ۲۶-۲۷.]</ref> چنانچه در قراردادهای اجارۀ زمین، تعداد کانالهای عبوری از کنار مزرعه یکی از عوامل اصلی تعیینکنندۀ مرغوبیت و قیمت زمین محسوب شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳ و ۷.]</ref> | الواح و مهرهای عیلامی فهرستی از حرفهها را نشان میدهند اما کشاورزی پایههای اصلی معیشت آن مردم را تشکیل میداد<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۶۶.</ref> و دشت شوشان با رودهای پرآب و خاک آبرفتی حاصلخیز، از حدود شش هزار سال پیش، بستر مناسبی برای آن شکل از معیشت، فراهم کرده بود.<ref>رضاقلی، تاریخ سیاسی ایران باستان، ۲۰۱۲م، ص۷۴؛ دورانت، تاریخ تمدن: مشرقزمین گهوارۀ تمدن، ۱۳۳۷ش، ص۱۴۳.</ref> در این میان بارندگی اندک و نامنظم، عیلامیان را به ابداع روشهای پیچیدۀ آبیاری مصنوعی، شامل شبکهای از کانالها، سدها، آببندها و قناتها میز<ref group="دیدگاه">میز یا نیز؟</ref> سوق داده بود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۲۲ و ۲۶-۲۷.]</ref> چنانچه در قراردادهای اجارۀ زمین، تعداد کانالهای عبوری از کنار مزرعه یکی از عوامل اصلی تعیینکنندۀ مرغوبیت و قیمت زمین محسوب شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳ و ۷.]</ref> | ||
عمدهترین محصولات شامل جو، گندم، کنجد و عدس بود و جو افزون بر مصرف خوراکی، کالایی ارزشمند در مبادلات و پرداخت دستمزدها و جیرهها هم به شمار میرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳.]</ref> در این میان الواح اداری از تولید محصولات لبنی همچون روغن و پنیر نیز خبر میدهند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۷-۴۸.]</ref> | عمدهترین محصولات شامل جو، گندم، کنجد و عدس بود و جو افزون بر مصرف خوراکی، کالایی ارزشمند در مبادلات و پرداخت دستمزدها و جیرهها هم به شمار میرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص۳.]</ref> در این میان الواح اداری از تولید محصولات لبنی همچون روغن و پنیر نیز خبر میدهند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1671425066-10184-20-2.pdf فروزان، یوسفی زشک و طاووسی، «بررسی جامعۀ دامدار شوش...»، ۱۴۰۱ش، ص۴۷-۴۸.]</ref> | ||
مساحت مزارع با واحدهای حجمی سیال و گور که بر اساس مقدار بذر لازم برای کاشت تعیین میشد، اندازهگیری میگردید. قراردادهای اجارۀ شوش در دورۀ سوکلمخها جزئیات دقیقی از نظام بهرهبرداری از زمین را آشکار میسازند. مدت اجاره برای زمینهای آباد یکساله، برای زمینهای بایر سهساله و برای نخلستانها پنجساله بود و پرداخت اجارهبها به چهار شیوۀ مبلغ ثابت، سهمی از محصول (معمولاً دو سوم به مالک و یک سوم به زارع)، مبلغ معین به ازای هر واحد مساحت با در نظر گرفتن حق آب، و یا بر اساس نرخ عرفی زمینهای همسایه صورت میگرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص6.]</ref> | مساحت مزارع با واحدهای حجمی سیال و گور<ref group="دیدگاه">گور؟ مقصود چیست؟</ref> که بر اساس مقدار بذر لازم برای کاشت تعیین میشد، اندازهگیری میگردید. قراردادهای اجارۀ شوش در دورۀ سوکلمخها جزئیات دقیقی از نظام بهرهبرداری از زمین را آشکار میسازند. مدت اجاره برای زمینهای آباد یکساله، برای زمینهای بایر سهساله و برای نخلستانها پنجساله بود و پرداخت اجارهبها به چهار شیوۀ مبلغ ثابت، سهمی از محصول (معمولاً دو سوم به مالک و یک سوم به زارع)، مبلغ معین به ازای هر واحد مساحت با در نظر گرفتن حق آب، و یا بر اساس نرخ عرفی زمینهای همسایه صورت میگرفت.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1596699093-10248-89-205.pdf میراشه، نیکنامی و فیروزمندی، «بررسی اسناد اقتصادی...»، ۱۳۹۵ش، ص6.]</ref> | ||
=== '''<big>دامداری و کوچنشینی</big>''' === | === '''<big>دامداری و کوچنشینی</big>''' === | ||
| خط ۱۶۹: | خط ۱۶۹: | ||
در زمینۀ منسوجات، دشت خوزستان و نواحی غربی ایران از مراکز مهم تولید پارچههای لطیف، منقوش و گلدوزیشده بودند و کشف پارچههای کتانی ظریف با حاشیههای گلدوزیشده از ارجان گواه رونق نساجی در عیلام نو است. <ref>[https://aaj.semnan.ac.ir/article_6653_14716684d01522a3aa64628f1b64adb3.pdf ویسی، «بررسی و مقایسۀ سرپوش زنان عیلام باستان...»، ۱۴۰۱ش، ص۳۶.]</ref>الواح اداری شوش با اشاره به تحویل مقادیر زیادی پارچه، لباسهای رنگارنگ و پشم به درباریان، بر اهمیت این صنعت در اقتصاد عیلام صحه میگذارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2129973 نمیرانیان و فتحاللهی، «خاستگاه پادشاهی هخامنشی...»، ۱۴۰۱ش، ص۵۷-۵۸.]</ref> | در زمینۀ منسوجات، دشت خوزستان و نواحی غربی ایران از مراکز مهم تولید پارچههای لطیف، منقوش و گلدوزیشده بودند و کشف پارچههای کتانی ظریف با حاشیههای گلدوزیشده از ارجان گواه رونق نساجی در عیلام نو است. <ref>[https://aaj.semnan.ac.ir/article_6653_14716684d01522a3aa64628f1b64adb3.pdf ویسی، «بررسی و مقایسۀ سرپوش زنان عیلام باستان...»، ۱۴۰۱ش، ص۳۶.]</ref>الواح اداری شوش با اشاره به تحویل مقادیر زیادی پارچه، لباسهای رنگارنگ و پشم به درباریان، بر اهمیت این صنعت در اقتصاد عیلام صحه میگذارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2129973 نمیرانیان و فتحاللهی، «خاستگاه پادشاهی هخامنشی...»، ۱۴۰۱ش، ص۵۷-۵۸.]</ref> | ||
== '''<big>علم و فنآوری</big>''' == | == '''<big>علم و فنآوری</big>''' <ref group="دیدگاه">در مورد تعبیر فناوری مقداری تردید دارم</ref> == | ||
=== '''<big>ستارهشناسی و گاهشماری</big>''' === | === '''<big>ستارهشناسی و گاهشماری</big>''' === | ||
| خط ۱۸۵: | خط ۱۸۵: | ||
دقت در اندازهگیری و استانداردسازی، زیربنای دستاوردهای مهندسی عیلامیان را نیز شکل میداد. آنان در بنای چغازنبیل، طاق هلالی خشتی را به کار گرفتند که قدمتی بسیار بیشتر از طاقهای رومی دارد. همچنین، یکی از قدیمیترین سیستمهای آبرسانی و تصفیۀ آب جهان باستان در این شهر احداث شده بود؛ آب از رودخانۀ کرخه در فاصلۀ ۴۵ کیلومتری از طریق کانالهای روباز به مخازن هدایت و پس از عبور از حوضچههای تهنشینی تصفیه میگردید. این شبکۀ پیچیده که شامل سد، آببند، کانالهای روباز و تنبوشههای سفالی بود، نشان از درک عیلامیان از اصول مهندسی هیدرولیک دارد.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۲۴-۲۷.]</ref> | دقت در اندازهگیری و استانداردسازی، زیربنای دستاوردهای مهندسی عیلامیان را نیز شکل میداد. آنان در بنای چغازنبیل، طاق هلالی خشتی را به کار گرفتند که قدمتی بسیار بیشتر از طاقهای رومی دارد. همچنین، یکی از قدیمیترین سیستمهای آبرسانی و تصفیۀ آب جهان باستان در این شهر احداث شده بود؛ آب از رودخانۀ کرخه در فاصلۀ ۴۵ کیلومتری از طریق کانالهای روباز به مخازن هدایت و پس از عبور از حوضچههای تهنشینی تصفیه میگردید. این شبکۀ پیچیده که شامل سد، آببند، کانالهای روباز و تنبوشههای سفالی بود، نشان از درک عیلامیان از اصول مهندسی هیدرولیک دارد.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/aoi/Article/1103847 فرهنگدوست و حنایی، «بازشناسی پایداری فرهنگی...»، ۱۴۰۲ش، ص۲۴-۲۷.]</ref> | ||
=== '''<big>باورهای درمانی و نمادهای شفابخش</big>''' === | === '''<big>باورهای درمانی و نمادهای شفابخش</big>''' <ref group="دیدگاه">عنوان سلامت و تندرستی باشد بهتر نیست؟</ref> === | ||
آگاهی ما از دانش پزشکی در عیلام باستان اندک است و تاکنون هیچ رسالۀ پزشکی مدونی از این تمدن به دست نیامده است. با این حال، در کهنترین معاهدۀ عیلامی (پیمان هیتا با نارامسین) به ایزدی به نام زیت اشاره شده که احتمالاً، خدای بهبودی و سلامت بوده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۵۰.</ref> رسالههای داروشناسی کهن بین النهرینی به استفادۀ از پوست مار در داروها اشاره کردهاند. با توجه به جایگاه والا و قداست مار در باورهای عیلامی، این نقش دارویی قابل تعمیم به عیلامیان نیز میباشد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائمپناه، «بازشناسی هویت شخصیتهای اساطیری...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱.]</ref> | آگاهی ما از دانش پزشکی در عیلام باستان اندک است و تاکنون هیچ رسالۀ پزشکی مدونی از این تمدن به دست نیامده است. با این حال، در کهنترین معاهدۀ عیلامی (پیمان هیتا با نارامسین) به ایزدی به نام زیت اشاره شده که احتمالاً، خدای بهبودی و سلامت بوده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۵۰.</ref> رسالههای داروشناسی کهن بین النهرینی به استفادۀ از پوست مار در داروها اشاره کردهاند. با توجه به جایگاه والا و قداست مار در باورهای عیلامی، این نقش دارویی قابل تعمیم به عیلامیان نیز میباشد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائمپناه، «بازشناسی هویت شخصیتهای اساطیری...»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱.]</ref> | ||
| خط ۲۲۳: | خط ۲۲۳: | ||
در کانون باورهای مربوط به مرگ، اینشوشیناک به عنوان داور مردگان و فرمانروای جهان زیرین قرار داشت و بر اساس الواح تدفینی، الهههای ایشمکراب و لاگامار متوفی را برای قضاوت نهایی به حضور او میبردند.<ref>[https://sid.ir/paper/190206/fa دارا، «اهمیت قضاوت در جهان پس از مرگ...»، ۱۳۹۴ش، ص۱۸ و ۲۰؛] [https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائمپناه، «بازشناسی هویت شخصیتهای اساطیری...»، ۱۴۰۳ش، ص۳۳.]</ref> این الواح که با مردگان دفن میشد، حاوی استغاثههایی برای راهیابی به قلمرو سایهها و رهایی از عطش در جهانی تاریک و پرهراس میباشد.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بیتا، ص۷۳.</ref> | در کانون باورهای مربوط به مرگ، اینشوشیناک به عنوان داور مردگان و فرمانروای جهان زیرین قرار داشت و بر اساس الواح تدفینی، الهههای ایشمکراب و لاگامار متوفی را برای قضاوت نهایی به حضور او میبردند.<ref>[https://sid.ir/paper/190206/fa دارا، «اهمیت قضاوت در جهان پس از مرگ...»، ۱۳۹۴ش، ص۱۸ و ۲۰؛] [https://www.sid.ir/paper/1365627/fa#downloadbottom قائمپناه، «بازشناسی هویت شخصیتهای اساطیری...»، ۱۴۰۳ش، ص۳۳.]</ref> این الواح که با مردگان دفن میشد، حاوی استغاثههایی برای راهیابی به قلمرو سایهها و رهایی از عطش در جهانی تاریک و پرهراس میباشد.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بیتا، ص۷۳.</ref> | ||
== '''<big>هنر و معماری</big>''' == | == '''<big>هنر</big>'''<ref group="دیدگاه">صنایع دستی و معماری شاید دقیق تر باشد</ref> '''<big>و معماری</big>''' == | ||
=== '''<big>معماری، پیکرهسازی و صخرهنگاری</big>''' === | === '''<big>معماری، پیکرهسازی و صخرهنگاری</big>''' === | ||
| خط ۲۶۰: | خط ۲۶۰: | ||
=== '''<big>نقش عیلام در پیوند تمدنها</big>''' === | === '''<big>نقش عیلام در پیوند تمدنها</big>''' === | ||
موقعیت جغرافیایی ایلام، این تمدن را به کانونی برای پیوند تمدنهای شرق و غرب باستان بدل کرده بود. شوش در محل تلاقی راههای مهمی قرار داشت که از غرب به بینالنهرین، از شمال به فلات مرکزی ایران و از جنوب به خلیج فارس منتهی میشدند.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بیتا، ص۵۳.</ref> این موقعیت، ایلام را در مسیر ارتباطی میان بینالنهرین و درۀ سند قرار داده و زمینۀ ورود فلات ایران به دوران تاریخی را فراهم کرده بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715902 سرخآبی و افخمی، «جغرافیای تاریخی ایلام...»، ۱۴۰۵ش، ص۲۲۳.]</ref> | موقعیت جغرافیایی ایلام، این تمدن را به کانونی برای پیوند تمدنهای شرق و غرب باستان بدل کرده بود. شوش در محل تلاقی راههای مهمی قرار داشت که از غرب به بینالنهرین، از شمال به فلات مرکزی ایران و از جنوب به خلیج فارس منتهی میشدند.<ref>هینتس، دنیای گمشدۀ عیلام، بیتا، ص۵۳.</ref> این موقعیت، ایلام<ref group="دیدگاه">چنانکه قبلا هم گفته بودم شما باید در بحث مفهوم شناسی بگید که ایلام همان عیلام است</ref> را در مسیر ارتباطی میان بینالنهرین و درۀ سند قرار داده و زمینۀ ورود فلات ایران به دوران تاریخی را فراهم کرده بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1715902 سرخآبی و افخمی، «جغرافیای تاریخی ایلام...»، ۱۴۰۵ش، ص۲۲۳.]</ref> | ||
یکی از ابعاد این نقش پیوندی، تجارت گستردۀ مواد خام و کانیها بود که ایلام را به واسطهای حیاتی در زنجیرۀ تأمین نیازهای میانرودان بدل کرده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط ایلام و سومر... »، ۱۳۹۶ش، ص۴-۵.]</ref> اما تأثیرگذاری ایلام به حوزۀ اقتصاد محدود نماند و در عرصۀ فرهنگ و هنر نیز تمدنهای دوردست را تحت تأثیر قرار داد. موجود افسانهای گریفون (شیردال)، ابداعی ایلامی، در مصر پذیرفته شده و تا دوران هخامنشی تداوم یافت.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127201_7ed50693ab8651870d8f8951a7dfa6e0.pdf مؤمنی، «حیوانات اسطورهای مصور بر مهرهای ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۴-۵ و ۷.]</ref> همچنین، ظهور «گاو-مرد» در ایلام با ابداع اسفنکس (ابوالهول) در مصر همزمان دانسته شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1129096 مهرآفرین و قائمپناه، «دگردیسی خدایان در ایلام باستان»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۷.]</ref> | یکی از ابعاد این نقش پیوندی، تجارت گستردۀ مواد خام و کانیها بود که ایلام را به واسطهای حیاتی در زنجیرۀ تأمین نیازهای میانرودان بدل کرده بود.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127176_b0c3d3c164e7b5b3efdc4b6083a9eca1.pdf تزری، «خاستگاه خط ایلام و سومر... »، ۱۳۹۶ش، ص۴-۵.]</ref> اما تأثیرگذاری ایلام به حوزۀ اقتصاد محدود نماند و در عرصۀ فرهنگ و هنر نیز تمدنهای دوردست را تحت تأثیر قرار داد. موجود افسانهای گریفون (شیردال)، ابداعی ایلامی، در مصر پذیرفته شده و تا دوران هخامنشی تداوم یافت.<ref>[http://www.ilamstudy.ir/article_127201_7ed50693ab8651870d8f8951a7dfa6e0.pdf مؤمنی، «حیوانات اسطورهای مصور بر مهرهای ایلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۴-۵ و ۷.]</ref> همچنین، ظهور «گاو-مرد» در ایلام با ابداع اسفنکس (ابوالهول) در مصر همزمان دانسته شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1129096 مهرآفرین و قائمپناه، «دگردیسی خدایان در ایلام باستان»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۷.]</ref> | ||
| خط ۲۶۸: | خط ۲۶۸: | ||
== '''<big>اسناد و کاوشها</big>''' == | == '''<big>اسناد و کاوشها</big>''' == | ||
=== '''<big>سرچشمههای شناخت ما از عیلام</big>''' === | === '''<big>سرچشمههای شناخت ما از عیلام</big>''' <ref group="دیدگاه">واقعا عناوین ویکی نگارانه نیست. این بحث را میشود در اول مقاله تحت عنوان پیشینه نگارش کرد. </ref> === | ||
شناخت ما از عیلام تا پیش از کاوشهای علمی در شوش، عمدتاً بر منابع بیرونی و اغلب خصمانۀ همسایگانش متکی بود که کهنترین آنها، الواح و کتیبههای سومری و اکدی هستند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمههای تمدن»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۲.]</ref> | شناخت ما از عیلام تا پیش از کاوشهای علمی در شوش، عمدتاً بر منابع بیرونی و اغلب خصمانۀ همسایگانش متکی بود که کهنترین آنها، الواح و کتیبههای سومری و اکدی هستند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20120509085112-4048-1726.pdf بیانی، «عیلام یکی از سرچشمههای تمدن»، ۱۳۴۹ش، ص۲۱۲.]</ref> | ||
