پیش‌نویس:ایران در دوران صفویه: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|ایران در دوران صفویه؛}}''' سرزمینی با اتحاد سیاسی، حکومت ملی و وحدت مذهبی بر مدار تشیع دوازده‌امامی.

ایران در دورۀ صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) براساس یک دولت متمرکز ملی متحد شد و هویت نوینی بر پایه تشیع اثنی‌عشری به دست آورد. جریان‌های فکری ناشی از آمیختگی تصوف و تشیع، زمینه‌ساز شکل‌گیری و تداوم این دولت بود. ایران در عصر صفویه، دارای ساختار سیاسی منسجم، تشکیلات اداری، مذهب و ساختار دینی، آداب‌ورسوم، باورها، آیین‌ها، مناسک مذهبی، اقوام و ایلات، نظام مالیاتی، دادوستد و شیوه تولید بوده است. در این دوره هم جغرافیای مستقل و حاکمیت سیاسی ایرانیان احیا شد و هم دین و مذهب، حضور پررنگی در سبک زندگی ایرانیان داشت.

== پیشینه ==

ایران پس از سقوط ساسانیان، تا قرن‌ها دچار پراکندگی سیاسی و تغییر سلسله‌ها بود. اگرچه حکومت‌های قدرتمندی مانند سامانیان، سلجوقیان و ایلخانان وجود داشتند،<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۶.]</ref> اما صفویان نخستین دودمانی بودند که توانستند دولتی نسبتاً پایدار، یکپارچه و فراگیر و دارای هویت سیاسی-مذهبی مشخص برای ایرانِ پس از ساسانیان ایجاد کنند.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۹.]</ref> در این دوره، ولایت به‌عنوان یک مفهوم اصیل شیعی که در تصوف نیز یک مفهوم کلیدی بود، زمینهٔ مساعدی برای نفوذ و گسترش میان مردم یافت.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_706355.html جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تأثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۹.]</ref> قزلباشان که صفویه را به قدرت رسانیده بودند، ابتدا شاه را مرشد کامل<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۳۹.</ref> می‌خواندند؛ اما نهاد سلطنت، با تکیه بر سنت ایران‌شهری<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۳–۱۳۶.</ref> به‌تدریج مبنای مشروعیت خود را از طریقت صوفیانه به شریعت گسترش داد، به‌گونه‌ای که شاه هم مرشد طریقت و هم ظل‌الله و نایب امام مهدی نامیده می‌شد.<ref>اسماعیلی، بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها، ۱۳۹۵ش، ص۴۱–۴۲.</ref> این تلفیق فکری، در کنار رویارویی حکومت صفوی با حکومت‌های سُنّی ازبکان و عثمانیان در غرب و شرق ایران، زمینهٔ ایجاد دولت متمرکز و هویت شیعی در ایران را فراهم کرد.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۸۲–۸۳.</ref> همچنین افزایش آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی ایرانیان، کاهش اقتدار دولت مرکزی و رشد اندیشه‌های مبتنی بر عدالت اجتماعی، زمینه دیگری برای شکل‌گیری دولت مستقل شیعی بود.<ref>وطن‌دوست، تحول انگاره‌های اجتماعی ایرانیان در دوره‌های گذار و تأثیر آنها بر ساخت دولت در ایران، ۱۴۰۳ش.</ref>

== هویت ایرانی در دوران صفویه ==

مذهب، زبان، تاریخ و جغرافیای مشترک و آیین‌ها و فرهنگ عمومی، مهم‌ترین مؤلفه‌های شکل‌دهنده به هویت ایرانی در دوره صفویه بوده است.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.</ref>

پیش از دوران صفویان، بیشتر مردم ایران پیرو مذاهب اهل‌سنت بودند. با اعلام تشیع اثنی‌عشری به‌عنوان مذهب رسمی توسط شاه اسماعیل اول،<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.</ref> ایرانیان که روح اسلام و معنی اسلام را در خاندان رسالت یافته بودند،<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۲.</ref> این مذهب را به‌تدریج در بسیاری از مناطق ایران پذیرا شدند. با این‌حال، جمعیت قابل توجهی از اهل‌سنت به‌ویژه در مناطق مرزی همچنان به مذهب خود باقی ماندند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/301860/رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه رشیدی، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وب‌سایت تبیان.]</ref> شاه اسماعیل اوّل از علمای شیعهٔ جبل‌عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران بیایند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸.] [https://jwica.ut.ac.ir/article_88880.html سعیدیان جزی و کشاورز، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، ۱۴۰۱ش، ص۶۰۹-۶۱۰.]</ref> و این هجرت به همگرایی دین و سیاست در ایران کمک کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1292475/علل-تعاملات-سلاطین-صفوی-با-علمای-شیعه-و-نتایج-ان نوروزی و رمضانی، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۷-۱۴۲.] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1743357/نقش-سادات-و-علما-در-حقوق-شهروندی-عصر-صفویه کردی و کردی، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵.]</ref> دولت صفوی با پیوند راهبردی میان نهاد سلطنت و نهاد فقاهت، زمینه‌ساز گذار از ولایت محدود فقها به ولایت گسترده آنان شد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۹۵-۹۶.]</ref> هرچند برخی علمای شیعه در این زمان، همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> اما در این دوره، مذهب شیعه بر تمام شئون زندگی ایرانیان سایه انداخته بود، ازجمله در مراسم دینی و مذهبی، رفتارهای فردی و اجتماعی، ساخت تکایا و حسینیه‌ها، احترام به اهل‌بیت، اهتمام به شعائر شیعی، عزاداری در محرم و عاشورا، زیارت قبور ائمه و امامزادگان، احترام به زائران مقابر عتبات عالیات و احترام به سادات.<ref>نیکزاد طهرانی و حمزه، «تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۸.</ref>

علاوه بر مذهب شیعه دوازده‌امامی، گسترۀ جغرافیایی ایران‌زمین نیز یکی از ارکان هویت ملی در دوره صفویه بود.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100613.html گودرزی، «بازآفرینی مفهوم «ایران» در دوره صفویه و رابطه آن با هویت ملی»، ۱۳۸۶ش، ص۲۷.]</ref> جغرافیای ایران در این دوره با اصطلاحاتی مانند ممالک محروسه، بلاد وسیعه فسیحه و ممالک موروث یاد می‌شود. در متون آن دوره، گاهی به کل قلمرو سرزمینی، ایران گفته می‌شد و گاهی به بخش مرکزی و هسته اصلی آن.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۹۴–۱۹۵.</ref> قلمرو ایران در دوره صفویه بسیار گسترده بود<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2248702/مرزهای-ایران-صفوی-و-امپراتوری-عثمانی-بر-اساس-نقشه-های-تاریخی-با-تاکید-بر-اناتولی-اسیای-صغیر فریدی مجید، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی براساس نقشه‌های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۳۳.]</ref> و علاوه بر ایران کنونی، غرب افغانستان و ازجمله هرات و قندهار را در بر می‌گرفت و همچنین شامل مرو، بحرین، قفقاز و قسمتی از بلوچستانِ پاکستان می‌شد.<ref>بابایی و همکاران، غلامان خاصه؛ نخبگان نوخاسته دوران صفویه، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۳.</ref>

حکومت در دوران صفویه، سلطنت موروثی بود و شاه، در رأس نظام حکومتی و ساختار سیاسی‌اداری ایران قرار داشت.<ref>[https://jhs.modares.ac.ir/article_22994.html دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسۀ دوره‌های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۱ش، ص۸۱.]</ref> با این حال، مؤلفه‌های اجتماعی بر آرایش سیاسی، اثرگذار بوده و حکومت بر پایه‌های متکثر قدرت و شبکهٔ نسبتاً پیچیده‌ای از نهادها شامل دولت، ایلات، روحانیت و بازار استوار بود.<ref>[https://www.ipsajournal.ir/article_458.html اکبری و سینائی، «دولت صفویه و بازپیکربندی جامعه ایران؛ تحول و میراثِ نهادی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۳.]</ref>

نظام اداری این دوره، برگرفته و تلفیقی از نظام‌های اداری دوران حکومت عباسی، مغولان و تیموریان بود و با توجه به تغییر مذهب در کشور، قواعد فقه شیعه، جایگزین فقه اهل‌سنت شد. با توجه به نقش قزلباشان نظام سیاسی-اداری ایران در آغاز به‌صورت غیرمتمرکز بود.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶.]</ref> مشاغل دربار، یک‌ساله بودند و چنانچه صاحب‌منصبان بر اثر خطا و اشتباه عزل می‌شدند، اموال و املاک‌شان به نفع دیوان ضبط می‌شد. نهادهای اداری شامل درگاه مُعّلی شاهی، مجالس مشورتی (شاهی) و امرای غیردولت‌خانه بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1821089/صفویان-نظام-اداری میرمحمدصادق، «صفویان (نظام اداری)»، ۱۴۰۰ش، ص۷۳۲.]</ref> شاهان صفوی بر تمرکز ساختار اداری می‌کوشیدند و در اواخر دوران صفوی، تمرکزگرایی اداری افزایش یافت و قدرت والیان محلی محدود شد.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی-حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۵۶-۳۵۷.]</ref>

=== روابط سیاسی ===

روابط منطقه‌ای ایران در دوره صفویه بر جنگ و صلح با همسایگان، حفظ استقلال و تمامیت ارضی، پاسداری از مرزهای تاریخی و جلوگیری از تجاوز، متمرکز بود. ایران در سطح فرامنطقه‌ای، به‌دنبال متحدان بین‌المللی به‌ویژه علیه حکومت عثمانی، گسترش تجارت و حفظ روابط دوستانه با دولت‌های اروپایی بود. روابط سیاسی بر آموزه‌های مذهب شیعه استوار بود و نسبت به اتباع اروپایی ساکن در ایران، سیاست تساهل و تسامح مذهبی إعمال می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1804958/نقش-ابزارهای-سیاست-خارجی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه-با-تاکید-بر-ابزار-دیپلماسی کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۱۵.]</ref>

مهم‌ترین ابزارهای دیپلماسی ایران در دوره صفویه عبارت‌اند از:

# '''نامه‌نگاری با دیگر دولت‌ها''': مانند نامهٔ شاه‌طهماسب اول به سلطان عثمانی و نامهٔ سلطان محمدخدابنده که در جهت جلوگیری از وقوع جنگ نگاشته شد. نامه‌های صفویان به اروپاییان و نیز امپراتوران مغولی هند بیشتر برای حفظ مناسبات و مراودات تجاری و جلوگیری از هم‌پیمانی با دشمن و احتمالاً جلب‌نظر برای ایجاد نوعی پیوند سیاسی یا نظامی بوده است.

# '''پیمان‌نامه‌های سیاسی و قراردادهای تجاری:''' مانند معاهدات سیاسی صفویان با دولت عثمانی و قراردادها تجاری با برخی دولت‌های اروپایی.

# '''سفیران و هیئت‌های نمایندگی'''.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1804958/نقش-ابزارهای-سیاست-خارجی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه-با-تاکید-بر-ابزار-دیپلماسی کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲۲-۴۲۸.]</ref>