زنان سرپرست خانوار: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۹: / خط ۹: @@
 خانواده مانند تمام جوامع خرد و کلان، جهت سامان‌دادن به امور زندگی و [[مهارت تصمیم‌گیری|تصمیم‌گیری]] صحیح و به‌موقع نیازمند رئیس و سرپرست است. طبق بررسی‌های تاریخی، سرپرستی خانواده غالباً در اختیار مردان قرار داشته است. در واقع ریاست مرد در خانواده امری خودجوش و نهادی بوده است که می‌تواند ریشه در رسم مردسالاری و نظام قبایلی داشته باشد. از آسیب‌های بی‌توجهی به تعیین سرپرست برای خانواده، دامنه‌دارشدن اختلافات و نهایتاً رجوع به محاکم قضایی است که موجب از بین رفتن صمیمیت و متزلزل‌شدن پایه‌های زندگی زناشویی است.
-زنان سرپرست خانوار به کسانی گفته می‌شود که بدون حضور منظم یا حمایت یک مرد بزرگ‌سال، سرپرستی خانوار را بر عهده می‌گیرند و مسئولیت ادارهٔ اقتصادی، تصمیم‌گیری‌های عمده و حیاتی خانوار را به دوش می‌کشند.<ref>محمدی، زنان سرپرست خانوار، 1385ش، ص13.</ref><ref>[https://ejip.ir/browse.php?a_id=659&sid=1&slc_lang=fa ﻣﺆﻣﻨﯽ‏زاده، «ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ‏ای درﺧﺼﻮص زﻧﺎن ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ‏ﺧﺎﻧﻮار»، 1393ش، ص96.]</ref> بر اساس تعریف سازمان بهزیستی، زنان سرپرست خانوار، زنانی هستند که عهده‌دار تأمین معاش مادی و معنوی خود و اعضای خانوار هستند.<ref>محمدی، زنان سرپرست خانوار، 1385ش، ص80.</ref> زنان سرپرست خانوار، به دلایل مختلف مانند فوت همسر یا طلاق، مهاجرت، مفقودالاثر بودن، سالمندی، متواری یا زندانی بودن، نکاح منقطع، سربازی، بیماری و از کار افتادگی، اعتیاد و بیکاری، مسئولیت سرپرستی و ادارهٔ اقتصادی و تصمیم‌گیری‌های عمده و حیاتی خانواده را بر عهده دارند. در تعریف سازمان ملل از زنان سرپرست خانواده نیز بر نقش مدیریتی، مسئولیت مالی و تصمیم‌گیری تأکید شده است.<ref>شیانی و زارع، «فراتحلیل مطالعات زنان سرپرست خانوار در ایران»، 1398ش، ص68-69.</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/357330/fa فروزان و بیگلریان، «زنان سرپرست خانوار؛ فرصت‏ها و چالش‏ها»، 1382ش، ص38.]</ref><ref>[https://ijsp.ut.ac.ir/article_65052.html فیروزآبادی و دیباجی‏فروشانی، «نقد سیاست اجتماعی در باب زنان سرپرست خانوار در ایران»، 1396ش، ص28.]</ref> در تعریف رسمی، «زنان خودسرپرست»، به دختران [[ازدواج]] نکرده یا زنانی که به هر دلیلی، اداره امور زندگی خود را به‏ عهده دارند، گفته می‌شوند؛<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص14.</ref> در یک دسته‌بندی کلی، زنان سرپرست خانوار به چند گروه عمده تقسیم می‌شوند.<ref>[https://www.icana.ir/Fa/News/432547/چه-تعداد-زن-سرپرست-خانوار-در-کشور-وجود-دارد «چه تعداد زن سرپرست خانوار در کشور وجود دارد»، خبرگزاری خانه ملت.]</ref>
+زنان سرپرست خانوار به کسانی گفته می‌شود که بدون حضور منظم یا حمایت یک مرد بزرگ‌سال، سرپرستی خانوار را بر عهده می‌گیرند و مسئولیت ادارهٔ اقتصادی، تصمیم‌گیری‌های عمده و حیاتی خانوار را به دوش می‌کشند.<ref>محمدی، زنان سرپرست خانوار، 1385ش، ص13.</ref><ref>[https://ejip.ir/browse.php?a_id=659&sid=1&slc_lang=fa مؤمنی‌زاده، «تحلیل مقایسه‌ای درخصوص زنان سرپرست‌خانوار»، 1393ش، ص96.]</ref> بر اساس تعریف سازمان بهزیستی، زنان سرپرست خانوار، زنانی هستند که عهده‌دار تأمین معاش مادی و معنوی خود و اعضای خانوار هستند.<ref>محمدی، زنان سرپرست خانوار، 1385ش، ص80.</ref> زنان سرپرست خانوار، به دلایل مختلف مانند فوت همسر یا طلاق، مهاجرت، مفقودالاثر بودن، سالمندی، متواری یا زندانی بودن، نکاح منقطع، سربازی، بیماری و از کار افتادگی، اعتیاد و بیکاری، مسئولیت سرپرستی و ادارهٔ اقتصادی و تصمیم‌گیری‌های عمده و حیاتی خانواده را بر عهده دارند. در تعریف سازمان ملل از زنان سرپرست خانواده نیز بر نقش مدیریتی، مسئولیت مالی و تصمیم‌گیری تأکید شده است.<ref>شیانی و زارع، «فراتحلیل مطالعات زنان سرپرست خانوار در ایران»، 1398ش، ص68-69.</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/357330/fa فروزان و بیگلریان، «زنان سرپرست خانوار؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، 1382ش، ص38.]</ref><ref>[https://ijsp.ut.ac.ir/article_65052.html فیروزآبادی و دیباجی‌فروشانی، «نقد سیاست اجتماعی در باب زنان سرپرست خانوار در ایران»، 1396ش، ص28.]</ref> در تعریف رسمی، «زنان خودسرپرست»، به دختران [[ازدواج]] نکرده یا زنانی که به هر دلیلی، اداره امور زندگی خود را به عهده دارند، گفته می‌شوند؛<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص14.</ref> در یک دسته‌بندی کلی، زنان سرپرست خانوار به چند گروه عمده تقسیم می‌شوند.<ref>[https://www.icana.ir/Fa/News/432547/چه-تعداد-زن-سرپرست-خانوار-در-کشور-وجود-دارد «چه تعداد زن سرپرست خانوار در کشور وجود دارد»، خبرگزاری خانه ملت.]</ref>
 # گروه اول: خانوارهایی که در آن، مرد به‌طور دائمی حضور ندارد و زنان به‌دلیل فوت همسر یا طلاق، بیوه شده‌اند یا [[دختر|دخترانی]] که [[ازدواج]] نکرده و تنها زندگی می‌کنند و سرپرستی خانواده را عهده‌دار می‌شوند.
 # گروه دوم: خانوارهایی که مرد به‌طور موقت و به‌دلیل [[مهاجرت]]، مفقودالاثر بودن، متواری یا زندانی بودن، [[ازدواج موقت|نکاح منقطع]]، و سربازی غایب بوده و زن مجبور به تهیهٔ معاش زندگی خود یا فرزندانش است.
@@ خط ۲۲: / خط ۲۲: @@
 پژوهش‌های علمی خصوصاً روان‌شناختی هم با بررسی و مقایسهٔ ویژگی‌های جسمی و روان‌شناختی مرد و زن، دیدگاه [[دین]] مبنی بر سپردن مسئولیت و مدیریت خانواده بر عهدهٔ مرد را تأیید می‌کند. بر این اساس، با توجه به برخی صفات ذاتی، همچون اقتدارگرایی، مهارت ذهنی بیشتر، تقدم و غلبهٔ تعقل بر عاطفه و احساس مسئولیت در ادارهٔ [[زندگی]]، مردان، گزینه بهتری برای مدیریت زندگی به‌شمار می‌آیند. علاوه بر این، مدیریت مرد بر خانواده با [[رضایت از زندگی]] و آرامش روانی زن و شوهر در ارتباط بوده و پذیرش اقتدار مرد توسط زن، علاوه بر رفع اختلاف نظرات در خانواده، به‌صورت صحیحی فرایند نقش‌پذیری جنسیتی را در فرزندان شکل می‌دهد.<ref>[https://cwfs.ihu.ac.ir/article_206686_68e6a1b59a9583721d3fb327ce0d0aa9.pdf شیرزاد، «تحلیل لزوم سرپرستی مرد برنهاد خانواده از منظر اسلام و روان‌شناسی»،  1400ش، ص135.]</ref>
-==آمار==
+== آمار ==
 === در اروپا ===
-در اروپا تقریباً نیمی از زنان سرپرست در معرض فقر هستند؛<ref>[http://ippra.com/policy/518-رویکرد-سیاستگذارانه-به-مشکلات-زنان-سرپرست-خانوار-در-اروپا-مطالعه-سوئد-و-دانمارک.html نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست‎ خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاست گذاری عمومی، ص3.]</ref> در ﮐﺸﻮرﻫﺎی اروﭘﺎی ﻏﺮﺑﯽ، 18-25 درصد از زنان ﻓﻘﯿﺮ، ﺳﺮﭘﺮﺳت خانوار ﻫﺴﺘﻨﺪ.<ref>ﻣﺆﻣﻨﯽ‏زاده، «ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ‏ای درﺧﺼﻮص زﻧﺎن ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ‏ﺧﺎﻧﻮار»، 1393ش، ص98.</ref> در این کشورها میزان خانواده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های زن‌سرپرست از 24% در 1980م، به 31% در 1990م افزایش یافته است.<ref>[http://ippra.com/policy/518-%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست‎ خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاست‌گذاری عمومی، ص2.]</ref> تعداد کل خانوارهای تحت سرپرستی زن در اروپا، 9.2 میلیون نفر است که نیمی از آنان دچار فقر هستند. البته برخی سیاست‌ها باعث اشتغال 69% زنان مجرد سرپرست شده است؛ با این وجود، 10% از زنان، همسر بیکار داشته و 15% از مادران مجرد، فاقد شغل هستند. فقدان شغل مناسب و فقر، یکی از مشکلات اساسی زنان سرپرست خانوار اروپا است که خود ناشی از فقدان آموزش و تحصیلات و فرصت کافی برای مشاغل پردرآمد بوده و نتیجه آن، کمبودهای بهداشتی، فشارهای جسمی و اختلالات روانی است.<ref>[http://ippra.com/policy/518-رویکرد-سیاستگذارانه-به-مشکلات-زنان-سرپرست-خانوار-در-اروپا-مطالعه-سوئد-و-دانمارک.html نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست‎ خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاست‌گذاری عمومی، ص3-6.]</ref> آمار خانواده‌های زن‌سرپرست در اﯾﺮﻟﻨﺪ 40 درصد است.<ref name=":0">ﻣﺆﻣﻨﯽ‏زاده، «ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ‏ای درﺧﺼﻮص زﻧﺎن ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ‏ﺧﺎﻧﻮار»، 1393ش، ص98.</ref>
+در اروپا تقریباً نیمی از زنان سرپرست در معرض فقر هستند؛<ref>[http://ippra.com/policy/518-رویکرد-سیاستگذارانه-به-مشکلات-زنان-سرپرست-خانوار-در-اروپا-مطالعه-سوئد-و-دانمارک.html نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاست گذاری عمومی، ص3.]</ref> در کشورهای اروپای غربی، ۱۸–۲۵ درصد از زنان فقیر، سرپرست خانوار هستند.<ref>مؤمنی‌زاده، «تحلیل مقایسه‌ای درخصوص زنان سرپرست‌خانوار»، 1393ش، ص98.</ref> در این کشورها میزان خانواده‌های زن‌سرپرست از ۲۴٪ در ۱۹۸۰م، به ۳۱٪ در ۱۹۹۰م افزایش یافته است.<ref>[http://ippra.com/policy/518-%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاست‌گذاری عمومی، ص2.]</ref> تعداد کل خانوارهای تحت سرپرستی زن در اروپا، ۹٫۲ میلیون نفر است که نیمی از آنان دچار فقر هستند. البته برخی سیاست‌ها باعث اشتغال ۶۹٪ زنان مجرد سرپرست شده است؛ با این وجود، ۱۰٪ از زنان، همسر بیکار داشته و ۱۵٪ از مادران مجرد، فاقد شغل هستند. فقدان شغل مناسب و فقر، یکی از مشکلات اساسی زنان سرپرست خانوار اروپا است که خود ناشی از فقدان آموزش و تحصیلات و فرصت کافی برای مشاغل پردرآمد بوده و نتیجه آن، کمبودهای بهداشتی، فشارهای جسمی و اختلالات روانی است.<ref>[http://ippra.com/policy/518-رویکرد-سیاستگذارانه-به-مشکلات-زنان-سرپرست-خانوار-در-اروپا-مطالعه-سوئد-و-دانمارک.html نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاست‌گذاری عمومی، ص3-6.]</ref> آمار خانواده‌های زن‌سرپرست در ایرلند ۴۰ درصد است.<ref name=":0">مؤمنی‌زاده، «تحلیل مقایسه‌ای درخصوص زنان سرپرست‌خانوار»، 1393ش، ص98.</ref>
 === در آمریکا ===
-در آمریکا در سال 1982م، بیش از 8 میلیون زن، سرپرست حداقل یک فرزند بوده‌‌‌‌‌‌اند که فقط 5 میلیون نفر از آنان کمک هزینه خود را از همسر خود دریافت کرده‌اند.<ref>سیدل و گاردنر، وای‏وای اروپا- آمریکا، 1389ش، ج2، ص21.</ref> در سال 2012م، یک چهارم مادران آمریکایی، مجرد بوده‌‌‌‌‌‌اند که 45% آنان هرگز ازدواج نکرده‌‌‌‌‌‌اند؛ 55% طلاق گرفته یا بیوه هستند؛ دو‌سوم آنان مشغول کار خارج از منزل بوده و فقط دوپنجم از آنها استخدام تمام وقت شده‌‌‌‌‌‌اند و یک چهارم نیز بی شغل هستند. دوپنجم این خانواده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، فقیر بوده و بخش عمده  کودکان فقیر در خانواده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مادران مجرد هستند. دوپنجم این خانواده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها نیز دچار ناامنی غذایی هستند.<ref>[https://www.legalmomentum.org/sites/default/files/reports/single-mothers-snapshot_0.pdf Single Motherhood in the United States– A Snapshot (2012)«, legalmomentum webpage.]</ref> در سال 2023م، نیز بیش از 15 میلیون کودک با مادر مجرد خود زندگی می کردند که این تعداد در سال 2012م حدود 18میلیون کودک بوده است.<ref>[https://www.statista.com/statistics/252847/number-of-children-living-with-a-single-mother-or-single-father/ Korhonen, »Number of children living with a single mother or a single father in the U.S.] from 1970 to 2023«, statista webpage.</ref> آمار خانواده‌های زن‌سرپرست در ﮐﺎﻧﺎدا 50 و آﻣﺮﯾﮑﺎ 63 درصد است.<ref name=":0" />
+در آمریکا در سال ۱۹۸۲م، بیش از ۸ میلیون زن، سرپرست حداقل یک فرزند بوده‌اند که فقط ۵ میلیون نفر از آنان کمک هزینه خود را از همسر خود دریافت کرده‌اند.<ref>سیدل و گاردنر، وای‌وای اروپا- آمریکا، 1389ش، ج2، ص21.</ref> در سال ۲۰۱۲م، یک چهارم مادران آمریکایی، مجرد بوده‌اند که ۴۵٪ آنان هرگز ازدواج نکرده‌اند؛ ۵۵٪ طلاق گرفته یا بیوه هستند؛ دوسوم آنان مشغول کار خارج از منزل بوده و فقط دوپنجم از آنها استخدام تمام وقت شده‌اند و یک چهارم نیز بی شغل هستند. دوپنجم این خانواده‌ها، فقیر بوده و بخش عمده کودکان فقیر در خانواده‌های مادران مجرد هستند. دوپنجم این خانواده‌ها نیز دچار ناامنی غذایی هستند.<ref>[https://www.legalmomentum.org/sites/default/files/reports/single-mothers-snapshot_0.pdf Single Motherhood in the United States– A Snapshot (2012)«, legalmomentum webpage.]</ref> در سال ۲۰۲۳م، نیز بیش از ۱۵ میلیون کودک با مادر مجرد خود زندگی می‌کردند که این تعداد در سال ۲۰۱۲م حدود ۱۸میلیون کودک بوده است.<ref>[https://www.statista.com/statistics/252847/number-of-children-living-with-a-single-mother-or-single-father/ Korhonen, "Number of children living with a single mother or a single father in the U.S.] from 1970 to 2023 «, statista webpage.</ref> آمار خانواده‌های زن‌سرپرست در کانادا ۵۰ و آمریکا ۶۳ درصد است.<ref name=":0"/>
 === در آفریقا ===
-در کشورهای آفریقایی نیز آمارهای سال 2017م حاکی از افزایش زنان سرپرست خانوار است؛ به عنوان مثال، در زیمبابوه، 45% از خانوارها را زنان اداره می‌کنند. در نامیبیا،‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هائیتی و جمهوری دومینیکن این آمار بیش از 40% است. بین 30-39% از خانوارهای کشورهایی چون کومور، موزامبیک، کنیا، لیبریا، غنا و گابن نیز تحت سرپرستی زنان است که در دهه‌های گذشته، افزایش بی‌سابقه‌ای داشته است.<ref>[http://ippra.com/policy/518-رویکرد-سیاستگذارانه-به-مشکلات-زنان-سرپرست-خانوار-در-اروپا-مطالعه-سوئد-و-دانمارک.html نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست‎ خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاستگذاری عمومی، ص2.]</ref>
+در کشورهای آفریقایی نیز آمارهای سال ۲۰۱۷م حاکی از افزایش زنان سرپرست خانوار است؛ به عنوان مثال، در زیمبابوه، ۴۵٪ از خانوارها را زنان اداره می‌کنند. در نامیبیا، هائیتی و جمهوری دومینیکن این آمار بیش از ۴۰٪ است. بین ۳۰–۳۹٪ از خانوارهای کشورهایی چون کومور، موزامبیک، کنیا، لیبریا، غنا و گابن نیز تحت سرپرستی زنان است که در دهه‌های گذشته، افزایش بی‌سابقه‌ای داشته است.<ref>[http://ippra.com/policy/518-رویکرد-سیاستگذارانه-به-مشکلات-زنان-سرپرست-خانوار-در-اروپا-مطالعه-سوئد-و-دانمارک.html نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاستگذاری عمومی، ص2.]</ref>
 === در آسیا ===
 ==== ایران ====
-در ایران بررسی خانواده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های تحت سرپرستی زن از سرشماری سال 1355ش، آغاز شده و شاخص‌های آماری نشان می‌دهد به موازات رشد جمعیت کشور، جمعیت این زنان نیز رو به رشد بوده است؛ این خانوارها در سـال هـای 1355ش، 1365ش و 1375ش به ترتیـب 1/3، 7/4 و 7/7% از كل خانوارهای ایرانی را تشكیل داده‌‌‌‌‌‌اند و در سال 1385ش به 4/9% رسیده است.<ref>بلداجی و همکاران، «كيفيت زندگي زنان سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزيستي كشور و زنان شاغل خدماتي»، 1389ش، ص10.</ref> در ایران در سال‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های 1375-1385ش، جمعیت تحت  پوشش زنان سرپرست خانوار، 39% رشد داشته و از 5.2% کل جمعیت کشور به 6.2% رسیده که بیش از افزایش جمعیت کشور است.<ref>دغاقله و کلهر، آسیب‏های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‏گری)، 1389ش، ص249.</ref> در سرشماری سال 1395ش نیز تعداد این نوع خانوار به 12.69% افزایش یافته که حدود 14.64% از آنان شاغل و 85% نیز بیکار، محصل، خانه دار و دارای درآمد بدون کار هستند.<ref>[https://amar.org.ir/Portals/0/Articles/2020/Women_cn95.pdf?ver=T8qZTzNHD4cx581ZibXrpw%3d%3d «اطلاع‏نگاشت وضعیت فعالیت زنان بی‏همسر به‏دلیل طلاق در سرشماری 1395»، وب‏سایت مرکز آمار ایران.</ref> بیش از 50% این خانوارها در دهک اول و دوم، یعنی فقیرترین گروه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها قرار دارند.<ref>شادی‏طلب و همکاران، «فقر درآمدی فقط یک جنبه از فقر زنان سرپرست خانوار»، 1384ش، ص348.]</ref> بیشتر زنان سرپرست در ایران، تنها زندگی می‌کنند؛ 46% از کل خانوارهای زن سرپرست و 9/34% از جمعیت خانوارهای زن سرپرست کشور، تحت پوشش مستقیم سازمان‌های حمایتی قرار دارند.<ref>فطرس و قدسی، «فقر چندبعدی زنان و مردان سرپرست خانوار در مناطق شهری و روستایی ایران»، 1397ش، ص190.</ref>
+در ایران بررسی خانواده‌های تحت سرپرستی زن از سرشماری سال ۱۳۵۵ش، آغاز شده و شاخص‌های آماری نشان می‌دهد به موازات رشد جمعیت کشور، جمعیت این زنان نیز رو به رشد بوده است؛ این خانوارها در سال‌های ۱۳۵۵ش، ۱۳۶۵ش و ۱۳۷۵ش به ترتیب ۱/۳، ۷/۴ و ۷/۷٪ از کل خانوارهای ایرانی را تشکیل داده‌اند و در سال ۱۳۸۵ش به ۴/۹٪ رسیده است.<ref>بلداجی و همکاران، «کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزیستی کشور و زنان شاغل خدماتی»، 1389ش، ص10.</ref> در ایران در سال‌های ۱۳۷۵–۱۳۸۵ش، جمعیت تحت پوشش زنان سرپرست خانوار، ۳۹٪ رشد داشته و از ۵٫۲٪ کل جمعیت کشور به ۶٫۲٪ رسیده که بیش از افزایش جمعیت کشور است.<ref>دغاقله و کلهر، آسیب‌های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‌گری)، 1389ش، ص249.</ref> در سرشماری سال ۱۳۹۵ش نیز تعداد این نوع خانوار به ۱۲٫۶۹٪ افزایش یافته که حدود ۱۴٫۶۴٪ از آنان شاغل و ۸۵٪ نیز بیکار، محصل، خانه‌دار و دارای درآمد بدون کار هستند.<ref>[https://amar.org.ir/Portals/0/Articles/2020/Women_cn95.pdf?ver=T8qZTzNHD4cx581ZibXrpw%3d%3d «اطلاع‌نگاشت وضعیت فعالیت زنان بی‌همسر به‌دلیل طلاق در سرشماری 1395»، وب‌سایت مرکز آمار ایران.</ref> بیش از ۵۰٪ این خانوارها در دهک اول و دوم، یعنی فقیرترین گروه‌ها قرار دارند.<ref>شادی‌طلب و همکاران، «فقر درآمدی فقط یک جنبه از فقر زنان سرپرست خانوار»، 1384ش، ص348.]</ref> بیشتر زنان سرپرست در ایران، تنها زندگی می‌کنند؛ ۴۶٪ از کل خانوارهای زن سرپرست و ۹/۳۴٪ از جمعیت خانوارهای زن سرپرست کشور، تحت پوشش مستقیم سازمان‌های حمایتی قرار دارند.<ref>فطرس و قدسی، «فقر چندبعدی زنان و مردان سرپرست خانوار در مناطق شهری و روستایی ایران»، 1397ش، ص190.</ref>
 بر اساس آخرین داده‌های مرکز ملی آمار [[ایران]] از سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ش، تعداد ۳۰۶۱۷۵۳ خانوار با سرپرستی زنان گزارش شده است که از این تعداد ۲۰۵۷۶۲۱ خانواده فاقد فرد شاغل غیر از سرپرست خانوار بوده‌اند. بر این اساس خانواده‌های داری سرپرست زن ۱۲٬۶ درصد از کل خانوارهای کشور را تشکیل می‌دهد که این نسبت در سرشماری سال ۱۳۹۰ش، حدود ۱۲٬۱ درصد بوده است. به عبارت دیگر تعداد خانوارهای زن سرپرست نسبت به کل خانوارها در پنج سال حدود ۵/۰ درصد رشد کرده است.<ref>[https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/tables/khanevar/tafsili/kol/4-khanevar-k.xls «جدول 4، نتایج سرشمار نفوس و مسکن 1395ش»، وب‌سایت درگاه ملی امار.]</ref> در سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۸ش تعداد خانوارهای معمولی دارای سرپرست زن، افزایش حدود ۸/ ۲۶ درصدی داشته است. همچنین در سال ۱۳۹۰ش به ازای هر ۱۰۰ سرپرست مرد، حدود ۱۵ سرپرست زن وجود داشته که این نسبت در سال ۱۳۹۸ به حدود ۱۶ نفر رسیده است. در بین استان‌های کشور در سال ۱۳۹۸، [[سیستان]] و بلوچستان و [[گیلان]] با ۱/ ۲۰ درصد و همدان با ۳/ ۱۷ درصد به ترتیب بیشترین و آذربایجان غربی با ۹/ ۹ درصد، [[کردستان]] با ۱/ ۱۰ درصد و هرمزگان با ۸/ ۱۰ درصد، به ترتیب کمترین درصد زنان سرپرست خانوار را به خود اختصاص داده‌اند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سیاست-گذاری-100/3766682-آنالیز-آماری-زنان-سرپرست-خانوار «آنالیز آماری زنان سرپرست خانوار»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد.]</ref>
-==حمایت‌گری حقوقی و سیاسی==
+== حمایت‌گری حقوقی و سیاسی ==
 === در ایران ===
-جمهوری اسلامی ایران در راستای سیاست‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های فقرزدا و عدالت‌محور خود، حمایت‌های قانونی گوناگونی را برای زنان سرپرست خانوار لحاظ کرده و این حمایت‌ها، افزایش تدریجی داشته است؛ ازجمله، قانون اساسی کشور در اصل 21، برای تضمین حقوق زنان، بر ایجاد بیمه خاص بیوه‌گان و زنان سالخورده و سرپرست خانوار و اعطای قیومیت فرزندان به مادران شایسته در صورت نبود ولیّ شرعی تأکید کرده است. اصل 29 نیز شامل زنان سرپرست خانوار بوده و یکی از اهداف تشکیل کمیته امام خمینی و سازمان بهزیستی برای تحقق این بند در حمایت از زنان سرپرست خانوار است.<ref>فتحی و کوهی اصفهانی، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به‏همراه نظرات تفسیری شورای نگهبان، 1397ش، ص19 و 20.</ref> همچنین طبق مصوبه  مجلس شورای اسلامی، حضانت فرزندان صغیر یا محجور دارای پدر شهید یا متوفی و هزینه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های ارائه‌شده از طریق ارث یا دولت نیز در اختیار مادران شان قرار می‌گیرد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90327 «قانون واگذاری حق حضانت فرزندان صغیر یا محجور به مادران آنها»، وب‏سایت مرکز پژوهش‏های مجلس.]</ref>  قانون «ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی» نیز نظام تأمین اجتماعی را تدوین می‌کند که یکی از اهداف آن، ایجاد صندوق بیمه برای زنان بیوه، بی‌سرپرست و سرپرست خانوار است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/94018 «قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی»، وب‏سایت مرکز پژوهش‏های مجلس شورای اسلامی.]</ref> در برنامه‌های پنج ساله و برنامه سوم توسعه کشور، بر اشتغال زنان سرپرست خانوار و برنامه چهارم، بر توانمندسازی آنان تأکید کرده و طبق مادۀ 39 برنامه پنجم توسعه، توانمندسازی زنان سرپرست خانوار از طریق برنامه‌های اجتماع‌محور و خانواده‌محور، مورد تأکید قرار گرفته که دو اقدام مهم مرتبط با این بخش از زنان عبارتند از:<ref>[https://ijsp.ut.ac.ir/article_65052.html فیروزآبادی و دیباجی‏فروشانی، «نقد سیاست اجتماعی در باب زنان سرپرست خانوار در ایران»، 1396ش، ص46.]</ref>
+جمهوری اسلامی ایران در راستای سیاست‌های فقرزدا و عدالت‌محور خود، حمایت‌های قانونی گوناگونی را برای زنان سرپرست خانوار لحاظ کرده و این حمایت‌ها، افزایش تدریجی داشته است؛ ازجمله، قانون اساسی کشور در اصل ۲۱، برای تضمین حقوق زنان، بر ایجاد بیمه خاص بیوه‌گان و زنان سالخورده و سرپرست خانوار و اعطای قیومیت فرزندان به مادران شایسته در صورت نبود ولیّ شرعی تأکید کرده است. اصل ۲۹ نیز شامل زنان سرپرست خانوار بوده و یکی از اهداف تشکیل کمیته امام خمینی و سازمان بهزیستی برای تحقق این بند در حمایت از زنان سرپرست خانوار است.<ref>فتحی و کوهی اصفهانی، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به‌همراه نظرات تفسیری شورای نگهبان، 1397ش، ص19 و 20.</ref> همچنین طبق مصوبه مجلس شورای اسلامی، حضانت فرزندان صغیر یا محجور دارای پدر شهید یا متوفی و هزینه‌های ارائه‌شده از طریق ارث یا دولت نیز در اختیار مادران شان قرار می‌گیرد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90327 «قانون واگذاری حق حضانت فرزندان صغیر یا محجور به مادران آنها»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس.]</ref> قانون «ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی» نیز نظام تأمین اجتماعی را تدوین می‌کند که یکی از اهداف آن، ایجاد صندوق بیمه برای زنان بیوه، بی‌سرپرست و سرپرست خانوار است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/94018 «قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> در برنامه‌های پنج ساله و برنامه سوم توسعه کشور، بر اشتغال زنان سرپرست خانوار و برنامه چهارم، بر توانمندسازی آنان تأکید کرده و طبق مادهٔ ۳۹ برنامه پنجم توسعه، توانمندسازی زنان سرپرست خانوار از طریق برنامه‌های اجتماع‌محور و خانواده‌محور، مورد تأکید قرار گرفته که دو اقدام مهم مرتبط با این بخش از زنان عبارتند از:<ref>[https://ijsp.ut.ac.ir/article_65052.html فیروزآبادی و دیباجی‌فروشانی، «نقد سیاست اجتماعی در باب زنان سرپرست خانوار در ایران»، 1396ش، ص46.]</ref>
+# طراحی نظام سطح‌بندی خدمات حمایتی و توانمندسازی متناسب با شرایط بومی، منطقه‌ای و گروه‌های هدف؛
-#طراحی نظام سطح‌بندی خدمات حمایتی و توانمندسازی متناسب با شرایط بومی، منطقه‌ای و گروه‌های هدف؛
+# تأمین حق سرانه بیمه اجتماعی زنان سرپرست خانوار نیازمند.
-#تأمین حق سرانه بیمه اجتماعی زنان سرپرست خانوار نیازمند.
 قانون مدنی ایران در روابط زوجین، ریاست خانواده را از خصایص شوهر معرفی کرده است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/print_version/97937 قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 8/10/1361، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> همچنین بنابر مفاد مادهٔ ۱۱۱۴ قانون مدنی، زن باید در منزلی که شوهرش تعیین می‌کند زندگی کند، مگر آنکه قبلاً اختیار تعیین منزل به زن داده شده باشد. در مادهٔ ۱۱۱۷ نیز آمده است که شوهر می‌تواند زن خود را از حرفه و صنعتی که منافی مصالح خانواده یا حثیت خود یا زن باشد، منع کند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/69950/سرپرستی-خانواده-با-نگاه-به-آیه-34-سوره-نسا-محمّدعلی-مروی مروی، «سرپرستی خانواده با نگاه به آیه 34 سوره نساء»، 1386ش.]</ref>
@@ خط ۸۸: / خط ۸۴: @@
 == نظریه‌ها ==
 موضوع زنان سرپرست خانوار در حوزه‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به صبغهٔ اجتماعی زنان سرپرست خانوار، جامعه‌شناسان، مسئلهٔ زنان سرپرست خانوار را از جهت آثار و نتایج گسترش این نوع خانوارها در جامعه مورد بررسی قرار داده‌اند، برخی از این دیدگاه‌ها عبارتند از:
 * نظریه رفاه اجتماعی در مورد زنان سرپرست خانوار: در خصوص زنان سرپرست خانوار یکی از قدیمی‌ترین و متداول‌ترین سیاست‌های توسعهٔ اجتماعی در جهان سوم و بالاخص در رابطه با امور زنان، نظریهٔ رفاه اجتماعی است. این واژه معمولاً حالتی را می‌رساند که در آن کلیهٔ افراد از آنچه تأمین‌کنندهٔ نیازهای مادی و معنوی آنان است، برخوردار باشند. برای توزیع شرایط رفاهی در جامعه، خصوصاً برای آن دسته از افرادی که توانایی تأمین شخصی رفاه خود را ندارند، خدمات اجتماعی شکل می‌گیرد. خدمات اجتماعی فعالیت‌های سازمان یافته‌ای است که هدف آن‌ها کمک به سازش و تطابق بین افراد و محیط‌شان است. در این زمینه زنان سرپرست خانوار با توجه به کمبود منابع، از سطح رفاه اجتماعی کمتری برخوردارند و خدمات اجتماعی معمولاً نمی‌تواند آنان را به رفاه اجتماعی مطلوب برساند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=82505 معیدفر و حمیدی، «زنان سرپرست خانوار؛ نگفته‌ها و آسیب‌های اجتماعی»، 1386ش، ص136.]</ref>
 * نظریه آسیب‌پذیری در مورد زنان سرپرست خانوار: این دیدگاه زنان سرپرست خانوار و فرزندان آن‌ها را به‌خاطر عدم دسترسی به فرصت‌های شغلی برابر، دستمزد کمتر و محرومیت از امکانات رفاهی آسیب‌پذیرتر می‌داند. [[نوجوانی|نوجوانان]] و [[جوانی|جوانان]] این خانواده‌ها نیز بیشتر از سایرین گرایش به بزه‌کاری دارند.<ref>ربیعی، تعدد نقش در زنان سرپرست خانوار، 1396ش، ص55.</ref>
@@ خط ۱۰۰: / خط ۹۵: @@
 فقر اقتصادی اولین و مهم‌ترین آسیب زنان سرپرست خانوار است. آنها با وجود مسئولیت مراقبت از خانواده، به سختی می‌توانند شغلی درآمدزا پیدا کنند و به‌همین دلیل، مجبور به تمرکز در بخش غیررسمی بازار کار می‌شوند. در شرایطی که نان‌آور خانواده به‌جای دو نفر، یک نفر است و در بخش غیررسمی و در شغل‌های کم‌ارزش با دستمزد کمتر اشتغال دارد، طبیعی است که با خطر فقر بیشتری مواجه شود. فقر اقتصادی، مجموعه‌ای از آسیب‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی را برای زنان سرپرست خانوار به همراه دارد؛ اختلال در سلامت جسمی و بروز بیماری‌ها به‌خاطر محدودیت در دسترسی به امکانات بهداشتی و بیمه، سوءتغذیه، عدم‌دسترسی به تفریحات سالم و کافی و مشکلات روان‌شناختی اغلب ریشه در فقر اقتصادی دارد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20100606155523-فقر%20زنان%20سرپرست%20خانوار.pdf شادی‌طلب و گرایی‌نژاد، «فقر زنان سرپرست خانوار»، 1383ش، ص51.]</ref>
-خانوارهای تحت سرپرستی زنان، علی رغم کمک‌های دولتی، به دلیل پاره‌ای از مشکلات، فقیرتر شده و فرزندان آنها به جهت کمبود امکانات رفاهی و عاطفی، کم سوادی سرپرست و فقر ناشی از آن، دچار افت تحصیلی و بزهکاری می‌شوند. این زنان یا از بیکاری و یا درآمد و مشاغل مادون رنج می‌برند؛ علاوه بر اینکه دچار فقر زمانی و مالی توأمان بوده و وجود برخی تبعیض‌های جنسیتی در جامعه یا محیط شغلی، آسیب‌پذیری آنان را تشدید می‌کند.<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص29.</ref> غالب زنان سرپرست خانوار در طبقات پایین اقتصادی قرار می‌گیرند<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص30.</ref> و به دلیل فرصت‌های شغلی كمتر، دستمزد و تحصیلات پایین و منابع محدود، با اشتغال منقطع مواجه بوده و با چالش‌های غیرمنتظره به سختی انطباق می‌یابند. البته زنان سرپرست خانواری که در طبقات متوسط به بالا قرار دارند، از تأمین مالی مناسب و تحصیلات بالا و در نتیجه، اشتغال دائم برخوردارند؛ هرچند آنان نیز از تنهایی رنج می برند.<ref>احمدنیا و کامل‏قالیباف، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالش‏ها و ظرفیت‏های آنان»، 1396ش، ص126و127.</ref> در جوامع مدرن، زنان سرپرست خانوار از حقوق مالی، شهروندی و فرصت‌های نابرابری برخوردار بوده و فاقد امتیازات اشتغال رسمی، مهاجرت‌ها و جنگ‌ها هستند؛ ضمن آنکه در معرض پیامدهای نابرابر سیاست‌های اقتصادی و زنانه‌شدن بخش غیررسمی اقتصاد قرار گرفته و حتی با نابودی شبکه حمایت‌های خانوادگی آنان، دچار فقر مضاعف می‌شوند.<ref>فطرس و قدسی، «فقر چندبعدی زنان و مردان سرپرست خانوار در مناطق شهری و روستایی ایران»، 1397ش، ص190.</ref>
+خانوارهای تحت سرپرستی زنان، علی‌رغم کمک‌های دولتی، به دلیل پاره‌ای از مشکلات، فقیرتر شده و فرزندان آنها به جهت کمبود امکانات رفاهی و عاطفی، کم سوادی سرپرست و فقر ناشی از آن، دچار افت تحصیلی و بزهکاری می‌شوند. این زنان یا از بیکاری یا درآمد و مشاغل مادون رنج می‌برند؛ علاوه بر اینکه دچار فقر زمانی و مالی توأمان بوده و وجود برخی تبعیض‌های جنسیتی در جامعه یا محیط شغلی، آسیب‌پذیری آنان را تشدید می‌کند.<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص29.</ref> غالب زنان سرپرست خانوار در طبقات پایین اقتصادی قرار می‌گیرند<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص30.</ref> و به دلیل فرصت‌های شغلی کمتر، دستمزد و تحصیلات پایین و منابع محدود، با اشتغال منقطع مواجه بوده و با چالش‌های غیرمنتظره به سختی انطباق می‌یابند. البته زنان سرپرست خانواری که در طبقات متوسط به بالا قرار دارند، از تأمین مالی مناسب و تحصیلات بالا و در نتیجه، اشتغال دائم برخوردارند؛ هرچند آنان نیز از تنهایی رنج می‌برند.<ref>احمدنیا و کامل‌قالیباف، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالش‌ها و ظرفیت‌های آنان»، 1396ش، ص126و127.</ref> در جوامع مدرن، زنان سرپرست خانوار از حقوق مالی، شهروندی و فرصت‌های نابرابری برخوردار بوده و فاقد امتیازات اشتغال رسمی، مهاجرت‌ها و جنگ‌ها هستند؛ ضمن آنکه در معرض پیامدهای نابرابر سیاست‌های اقتصادی و زنانه‌شدن بخش غیررسمی اقتصاد قرار گرفته و حتی با نابودی شبکه حمایت‌های خانوادگی آنان، دچار فقر مضاعف می‌شوند.<ref>فطرس و قدسی، «فقر چندبعدی زنان و مردان سرپرست خانوار در مناطق شهری و روستایی ایران»، 1397ش، ص190.</ref>
 === آسیب‌های روانشناختی ===
 بعد از مشکلات اقتصادی، مهم‌ترین آسیب زنان سرپرست خانوار، مسائل مربوط به بهداشت و [[سلامت روان زن|سلامت روان]] است. ایفای نقش‌های چندگانه، فقدان حمایت‌های اجتماعی و وجود نگرش‌های منفی جامعه، آنان را مستعد برخی مشکلات و آسیب‌های روانی اجتماعی می‌کند. این زنان به‌خاطر پایگاه اجتماعی نامشخص و مبهم و فقدان تکیه‌گاه، دچار نوعی خلأ عاطفی هستند. استرس، افسردگی، زودرنجی، [[احساس تنهایی]] و طردشدگی و عدم درک از سوی دیگران از مهم‌ترین مشکلات روان‌شناختی این زنان است. تکثر نقش‌ها و اشتغال مادر در خارج از [[خانه]]، موجب بروز مشکلات روانی متعددی برای زنان و کودکان آن‌ها می‌شود. اعتماد به‌نفس پایین، یکی دیگر از ویژگی‌های شناختی زنان سرپرست خانوار است. مطالعات متعددی نشان‌گر وجود رابطه معنادار میان اعتماد به‌نفس پایین و احساس تنهایی است؛ اعتماد به‌نفس پایین و تنهایی، هر یک دیگری را تشدید می‌کند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/JOURNAL/ViewPaper.aspx?ID=82505 معیدفر و حمیدی، «زنان سرپرست خانوار؛ نگفته‌ها و آسیب‌های اجتماعی»، 1386ش، ص151.]</ref>
-زنان سرپرست خانوار که به دلیل فقدان سرپرست مرد، مجبور به ورود به بازار کار هستند،<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص30.</ref> به دلیل بهره‌کشی روحی، جسمی و جنسی از زنان در محیط‌های شغلی، به اشتغالات دون پایه‌ای چون دست‌فروشی سوق یافته و با مشکلاتی چون استرس، بیماری‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مختلف، نگاه تحقیرآمیز دیگران و نگرانی از آیندۀ فرزندان مواجه می‌شوند.<ref>رفعت‏جاه و ربیعی، «مطالعه تجربه ایفای همزمان نقش شغلی–خانوادگی در زنان سرپرست خانوار با تأکید بر زنان دستفروش مترو»، 1395ش، ص180 و 182.</ref> از جایی‌که بسیاری از مردان جامعه به بدن‌های این زنان به‌مثابه یک فرصت یا متاع بی‌مراقب می‌نگرند، این زنان و خانواده آنان، دچار ناامنی، مخدوش شدن روابط اجتماعی و در نتیجه، بر هم خوردن تعادل روانی، اضطراب و افسردگی می‌شوند.<ref>رفعت‏جاه و ربیعی، «مطالعه تجربه ایفای همزمان نقش شغلی–خانوادگی در زنان سرپرست خانوار با تأکید بر زنان دستفروش مترو»، 1395ش، ص150.</ref> این شرایط، زنان سرپرست خانوار را مجبور به محدودسازی شبکه ارتباطی خود و از دست دادن حمایت بخشی از شبکه خویشاوندی مانند برادران و والدین می‌کند.<ref>دغاقله و کلهر، آسیب‏های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‏گری)، 1389ش، ص249.</ref>
+زنان سرپرست خانوار که به دلیل فقدان سرپرست مرد، مجبور به ورود به بازار کار هستند،<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص30.</ref> به دلیل بهره‌کشی روحی، جسمی و جنسی از زنان در محیط‌های شغلی، به اشتغالات دون پایه‌ای چون دست‌فروشی سوق یافته و با مشکلاتی چون استرس، بیماری‌های مختلف، نگاه تحقیرآمیز دیگران و نگرانی از آیندهٔ فرزندان مواجه می‌شوند.<ref>رفعت‌جاه و ربیعی، «مطالعه تجربه ایفای همزمان نقش شغلی–خانوادگی در زنان سرپرست خانوار با تأکید بر زنان دستفروش مترو»، 1395ش، ص180 و 182.</ref> از جایی‌که بسیاری از مردان جامعه به بدن‌های این زنان به‌مثابه یک فرصت یا متاع بی‌مراقب می‌نگرند، این زنان و خانواده آنان، دچار ناامنی، مخدوش شدن روابط اجتماعی و در نتیجه، برهم خوردن تعادل روانی، اضطراب و افسردگی می‌شوند.<ref>رفعت‌جاه و ربیعی، «مطالعه تجربه ایفای همزمان نقش شغلی–خانوادگی در زنان سرپرست خانوار با تأکید بر زنان دستفروش مترو»، 1395ش، ص150.</ref> این شرایط، زنان سرپرست خانوار را مجبور به محدودسازی شبکه ارتباطی خود و از دست دادن حمایت بخشی از شبکه خویشاوندی مانند برادران و والدین می‌کند.<ref>دغاقله و کلهر، آسیب‌های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‌گری)، 1389ش، ص249.</ref>
 === آسیب‌های فیزیکی ===
@@ خط ۱۱۸: / خط ۱۱۳: @@
 با توجه به موقعیت زنان سرپرست خانوار، غالباً زنان دیگر نیز از گسترش رابطه با آنان می‌پرهیزند تا مبادا شوهران و مردان خانواده‌شان به زنان بی‌سرپرست تمایل پیدا کنند. همچنین مردان دیگر هم برای جلوگیری از برچسب‌خوردن از آنان فاصله می‌گیرند تا جایی که گاهی برخی فرصت‌های شغلی و موقعیت‌های اجتماعی به‌همین دلیل از دست می‌رود؛ لذا زنان سرپرست خانوار که شوهران خود را از دست داده‌اند، در دایرهٔ محدود رابطه با فرزندان و محارم خود محبوس می‌شوند. مهم‌ترین پیامد مخدوش‌شدن روابط اجتماعی، طردشدگی و به هم خوردن تعادل روانی است.<ref>[https://www.sid.ir/fa/JOURNAL/ViewPaper.aspx?ID=82505 معیدفر و حمیدی، «زنان سرپرست خانوار؛ نگفته‌ها و آسیب‌های اجتماعی»، 1386ش، ص150.]</ref>
-نبود حمایت‌های خانوادگی و غیررسمی از زنان سرپرست خانوار و حتی طرد اجتماعی آنان، این زنان را به انواع مشکلات اقتصادی، روانی و اجتماعی گرفتار می‌کند<ref>انصاری، «فراتحلیل نیازها و اولویت‏های زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعه‏شناختی»، 1398ش، ص74-81.</ref> و فقدان حمایت‌های رسمی، ضعف سیاست‌های حمایتی دولت و نهادهای مربوطه در رفع مشکلات این زنان و عدم جبران کسری درآمد آنان نیز ممکن است وضعیت آنان را بغرنج‌تر کند.<ref>دغاقله و کلهر، آسیب‏های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‏گری)، 1389ش، ص249.</ref>
+نبود حمایت‌های خانوادگی و غیررسمی از زنان سرپرست خانوار و حتی طرد اجتماعی آنان، این زنان را به انواع مشکلات اقتصادی، روانی و اجتماعی گرفتار می‌کند<ref>انصاری، «فراتحلیل نیازها و اولویت‌های زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعه‌شناختی»، 1398ش، ص74-81.</ref> و فقدان حمایت‌های رسمی، ضعف سیاست‌های حمایتی دولت و نهادهای مربوطه در رفع مشکلات این زنان و عدم جبران کسری درآمد آنان نیز ممکن است وضعیت آنان را بغرنج‌تر کند.<ref>دغاقله و کلهر، آسیب‌های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‌گری)، 1389ش، ص249.</ref>
-طبق تحقیقات متعدد، بسیاری از زنان سرپرست خانوار توانسته‌اند اعتمادبه نفس، مدیریت و سرپرستی بهتری کسب کرده<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص31و32.</ref> و علی رغم افزایش سطح اضطراب، به مرور زمان، نگاه مثبت‌تری به خود پیدا کنند که ناشی از عواملی چون برعهده گرفتن مدیریت هم‌زمان منزل، فرزندان، كار و پیوندهای در حال تغییر و رو به رشد آنان با جامعه بوده است.<ref>احمدنیا و کامل‏قالیباف، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالش‏ها و ظرفیت‏های آنان»، 1396ش، ص119.</ref> همچنین کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار بستگی به برخورداری آنان از حمایت‌های اجتماعی دارد. در صورتی که این زنان بتوانند حمایت‌های اجتماعی را جذب کنند، سبب مشارکت اجتماعی، احساس تعلق به جامعه، رفع مشکلات عاطفی و روانی آنان می شود و زنانی که حمایت بیشتری دریافت می‌کنند، مسکن، شغل و درآمد بهتر و بیشتر و روابط و تعاملات باکیفیت‌تری نیز دارند.<ref>انصاری، «فراتحلیل نیازها و اولویت‏های زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعه‏شناختی»، 1398ش، ص74-81.</ref>
+طبق تحقیقات متعدد، بسیاری از زنان سرپرست خانوار توانسته‌اند اعتمادبه نفس، مدیریت و سرپرستی بهتری کسب کرده<ref>محمدی، «زنان سرپرست خانوار»، 1385ش، ص31و32.</ref> و علی‌رغم افزایش سطح اضطراب، به مرور زمان، نگاه مثبت‌تری به خود پیدا کنند که ناشی از عواملی چون برعهده گرفتن مدیریت هم‌زمان منزل، فرزندان، کار و پیوندهای در حال تغییر و رو به رشد آنان با جامعه بوده است.<ref>احمدنیا و کامل‌قالیباف، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالش‌ها و ظرفیت‌های آنان»، 1396ش، ص119.</ref> همچنین کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار بستگی به برخورداری آنان از حمایت‌های اجتماعی دارد. در صورتی که این زنان بتوانند حمایت‌های اجتماعی را جذب کنند، سبب مشارکت اجتماعی، احساس تعلق به جامعه، رفع مشکلات عاطفی و روانی آنان می‌شود و زنانی که حمایت بیشتری دریافت می‌کنند، مسکن، شغل و درآمد بهتر و بیشتر و روابط و تعاملات باکیفیت‌تری نیز دارند.<ref>انصاری، «فراتحلیل نیازها و اولویت‌های زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعه‌شناختی»، 1398ش، ص74-81.</ref>
 === آسیب‌های آموزشی-فرهنگی ===
@@ خط ۱۲۹: / خط ۱۲۴: @@
 === عوامل افزایش زنان سرپرست خانوار ===
-در گذشته علت اصلی شكل‌گیری این نوع خانوارها، عمدتاً فوت شوهران بود؛ اما طی دهه‌های اخیر به دلیل تغییرات ارزشی و هنجاری و تحولات اقتصادی و فرهنگی، افزایش سرپرستیِ ناشی از طلاق بین زنان صورت گرفته است.<ref>احمدنیا و کامل‏قالیباف، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالش‏ها و ظرفیت‏های آنان»، 1396ش، ص105.</ref> گرایش زنان به ایجاد زندگی مستقل و کاهش ازدواج مجدد آنها، افزایش طول عمر و تعداد زنان بالای 50 سال بدون همسر، سبب شده تا تعداد این زنان افزایش یابد.<ref>دغاقله و کلهر، آسیب‏های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‏گری)، 1389ش، ص231.</ref> از سوی دیگر، برخی مردان به دلیل تمایلات فردگرایانه و پیگیری خواسته‌های خود یا فشارهای مختلف زندگی و وجود فرصت‌های مختلف در کلان شهرها برای گریز از سرزنش‌های اجتماعی و اطرافیان، زنان و کودکان خود را رها می‌کنند.<ref>سیدل و گاردنر، وای‏وای اروپا- آمریکا، 1389ش، ج2، ص20.</ref>
+در گذشته علت اصلی شکل‌گیری این نوع خانوارها، عمدتاً فوت شوهران بود؛ اما طی دهه‌های اخیر به دلیل تغییرات ارزشی و هنجاری و تحولات اقتصادی و فرهنگی، افزایش سرپرستیِ ناشی از طلاق بین زنان صورت گرفته است.<ref>احمدنیا و کامل‌قالیباف، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالش‌ها و ظرفیت‌های آنان»، 1396ش، ص105.</ref> گرایش زنان به ایجاد زندگی مستقل و کاهش ازدواج مجدد آنها، افزایش طول عمر و تعداد زنان بالای ۵۰ سال بدون همسر، سبب شده تا تعداد این زنان افزایش یابد.<ref>دغاقله و کلهر، آسیب‌های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‌گری)، 1389ش، ص231.</ref> از سوی دیگر، برخی مردان به دلیل تمایلات فردگرایانه و پیگیری خواسته‌های خود یا فشارهای مختلف زندگی و وجود فرصت‌های مختلف در کلان‌شهرها برای گریز از سرزنش‌های اجتماعی و اطرافیان، زنان و کودکان خود را رها می‌کنند.<ref>سیدل و گاردنر، وای‌وای اروپا- آمریکا، 1389ش، ج2، ص20.</ref>
-==پانویس==
+== پانویس ==
 {{پانویس}}
-==منابع==
+== منابع ==
 {{آغاز منابع}}
 * قرآن کریم.
 * «آنالیز آماری زنان سرپرست خانوار»، وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ بازدید: ۲۸ بهمن ۱۴۰۰ش.
+* «اطلاع‌نگاشت وضعیت فعالیت زنان بی‌همسر به دلیل طلاق در سرشماری ۱۳۹۵»، وب‌سایت مرکز آمار ایران، ۱۳۹۵ش.
+* «بررسی وضعیت زنان سرپرست خانوار»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۳۹۹ش.
+* «جدول ۴، نتایج سرشمار نفوس و مسکن ۱۳۹۵ش»، وب‌سایت درگاه ملی امار، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۱ش.
+* «چه تعداد زن سرپرست خانوار در کشور وجود دارد»، خبرگزاری خانه ملت، تاریخ بازدید: ۲۸ اسفند ۱۴۰۰ش.
+* «خانواده و خانوار»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
+* «زنان سرپرست خانوار»، ویکی‌خیر، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
+* «شرایط و قوانین سرپرستی خانوار در ایران»، وب‌سایت وکیلجو، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
+* «قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۳ش.
+* «قانون واگذاری حق حضانت فرزندان صغیر یا محجور به مادران آنها»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس، ۱۳۶۸ش.
+* «مروری بر مطالعات توانمندسازی زنان سرپرست خانوار در ایران»، وب‌سایت جهاد دانشگاهی واحد الزهرا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۲ش.
+* احمدنیا، شیرین و کامل‌قالیباف، آتنا، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالش‌ها و ظرفیت‌های آنان»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره ۶۵، ۱۳۹۶ش.
 * افشانی، سیدعلیرضا و فاتحی، الهام، «توانمندی زنان سرپرست خانوار و عوامل اجتماعی-فرهنگی مرتبط با آن»، فصلنامه زن و جامعه، سال ۷، شماره ۳، ۱۳۹۵ش.
 * امامی، سیدحسن و صفائی، اسدالله، حقوق خانواده، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۰ش.
 * امانی، مهدی، جمعیت‌شناسی عمومی ایران، تهران، سمت، ۱۳۸۰ش.
 * امیری‌نژاد، علی و دیگران، «رابطهٔ کیفیت زندگی با سلامت روان در زنان سرپرست خانوار»، مرکز تحقیقات آسیب‌های روانی– اجتماعی، دانشگاه علوم پزشکی ایلام، دوه ۱، شماره ۱، ۱۴۰۰ش.
-* «بررسی وضعیت زنان سرپرست خانوار»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۳۹۹ش.
+* انصاری، حمید، «فراتحلیل نیازها و اولویت‌های زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعه‌شناختی»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره ۷۲، ۱۳۹۸ش.
+* بلداجی، ام‌لیلاتاتینا و همکاران، «کیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزیستی کشور و زنان شاغل خدماتی»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره ۴۰، ۱۳۸۹ش.
 * تقوی، نعمت‌الله، مبانی جمعیت‌شناسی، تبریز، جامعه‌پژوه، ۱۳۷۸ش.
-* «جدول ۴، نتایج سرشمار نفوس و مسکن ۱۳۹۵ش»، وب‌سایت درگاه ملی امار، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۱ش.
 * جمشیدی، معصومه و مهدی‌زاده، حسین، «طراحی الگوی توانمندسازی اقتصادی زنان سرپرست خانوار در استان ایلام»، مجله پژوهش‌های ترویج و آموزش کشاورزی، ش۱۲، ش۲، ۱۳۹۸ش.
 * جوادیان، سیدرضا و دیگران، «اثربخشی آموزش هوش معنوی بر تابآوری زنان سرپرست خانوار در شهر یزد»، پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، سال ۴، شماره ۱۳، ۱۳۹۶ش.
-* «چه تعداد زن سرپرست خانوار در کشور وجود دارد»، خبرگزاری خانه ملت، تاریخ بازدید: ۲۸ اسفند ۱۴۰۰ش.
+* دغاقله، عقیل و کلهر، سمیرا، آسیب‌های شهری در تهران، تهران، جامعه شناسان، ۱۳۸۹ش.
-* «خانواده و خانوار»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
 * ربیعی، مرجان، تعدد نقش در زنان سرپرست خانوار، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۹۶ش.
 * رضازاده، فاطمه و دیگران، «مروری بر توانمندسازی، سلامت و اشتغال زنان سرپرست خانوار»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در مدیریت و مهندسی صنایع، ۱۳۹۴ش.
 * رضایی، زهراسادات و دیگران، «کیفیت زندگی زنان سرپرست خانواده؛ نقش تاب‌آوری و کارکرد خانواده»، فصلنامه خانواده‌پژوهی، سال ۱۳، شماره ۵۱، ۱۳۹۶ش.
+* رفعت‌جاه، مریم و ربیعی، مرجان، «مطالعه تجربه ایفای همزمان نقش شغلی–خانوادگی در زنان سرپرست خانوار با تأکید بر زنان دستفروش مترو»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره ۶۲، ۱۳۹۵ش.
 * زمانی مقدم، مسعود و افشانی، سیدعلیرضا، «توانمندسازی زنان سرپرست خانوار در ایران: مروری نظام‌مند»، در مجله رفاه اجتماعی، شماره ۸۰، بهار ۱۴۰۰ش.
-* «زنان سرپرست خانوار»، ویکی‌خیر، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۴ش.
+* سیدل، روث و گاردنر، ویلیام، وای‌وای اروپا- آمریکا، ترجمه پریسا پورعلمداری و دیگران، تهران، معارف، ۱۳۸۹ش.
-* «شرایط و قوانین سرپرستی خانوار در ایران»، وب‌سایت وکیلجو، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
+* شادی‌طلب، ژاله و همکاران، «فقر درآمدی فقط یک جنبه از فقر زنان سرپرست خانوار»، رفاه اجتماعی، شماره ۱۷، ۱۳۸۴ش.
 * شیانی، ملیحه و زارع، حنان، «فراتحلیل مطالعات زنان سرپرست خانوار در ایران»، نشریه علمی پژوهشی مطالعات جامعه شناختی، دوره ۲۶، شماره دو، ۱۳۹۸ش.
 * شیرزاد، علیرضا، «تحلیل لزوم سرپرستی مرد برنهاد خانواده از منظر اسلام و روان‌شناسی»، نشریه علمی فرهنگی- تربیتی زنان و خانواده، سال ۱۶، شماره ۵۴، ۱۴۰۰ش.
+* فتحی، محمد و کوهی اصفهانی، کاظم، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به همراه نظرات تفسیری شورای نگهبان، تهران، پژوهشکده شورای نگهبان، ۱۳۹۷ش.
+* فروزان، آمنه ستاره و بیگلریان، اکبر، «زنان سرپرست خانوار؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، پژوهش‌نامه زنان، شماره ۵، ۱۳۸۲ش.
 * فروزان، ستاره و بیگلریان، اکبر، «زنان سرپرست خانوار؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، فصلنامه پژوهش زنان، سال ۱، شماره ۵، ۱۳۸۲ش.
+* فطرس، محمدحسن و قدسی، سوده، «فقر چندبعدی زنان و مردان سرپرست خانوار در مناطق شهری و روستایی ایران»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره ۶۷، ۱۳۹۷ش.
+* فیروزآبادی، سیداحمد و دیباجی فروشانی، شکوه، «نقد سیاست اجتماعی در باب زنان سرپرست خانوار در ایران»، نشریه بررسی مسائل اجتماعی ایران، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
 * قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
 * کاظمی‌پور، شهلا، مبانی جمعیت‌شناسی، تهران، مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه، ۱۳۸۳ش.
@@ خط ۱۶۲: / خط ۱۷۳: @@
 * کیمیایی، سیدعلی، نشیوه‌های توانمندسازی زنان سرپرست خانوار»، فصلنامة رفاه اجتماعی، س۱۱، ش۴۰، ۱۳۹۰ش.
 * گیدنز، آنتونی، جامعه‌شناسی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.
+* مؤمنی‌زاده، ندا، «تحلیل مقایسه‌ای درخصوص زنان سرپرست خانوار»، مجله اقتصادی، شماره ۳و۴، ۱۳۹۳ش.
 * مجمع تشخیص مصلحت نظام، پژوهشکده تحقیقات راهبردی، دوازدهمین نشست راهبرد ایرانی با موضوع بررسی وضعیت زنان سرپرست خانوار، تاریخ بازدید: ۲۴ شهریور ۱۳۹۹ش.
 * محمدی، زهرا، زنان سرپرست خانوار، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، ۱۳۸۵ش
-* «مروری بر مطالعات توانمندسازی زنان سرپرست خانوار در ایران»، وب‌سایت جهاد دانشگاهی واحد الزهرا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۴۰۲ش.
 * مروی، محمدعلی، «سرپرستی خانواده با نگاه به آیه ۳۴ سوره نساء»، مجله معرفت، ش۱۲۲، ۱۳۸۶ش.
 * معیدفر، سعید و حمیدی، نفیسه، «زنان سرپرست خانوار؛ نگفته‌ها و آسیب‌های اجتماعی»، نامه علوم اجتماعی، ش۳۲، ۱۳۸۶ش.
 * مومنی‌زاده، ندا، «تحلیل مقایسه‌ای در خصوص زنان سرپرست خانوار»، مجله اقتصادی، شماره ۳، ۱۳۹۳ش.
+* نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاست‌گذاری عمومی، ۱۳۹۸ش.
 * نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
+{{آغاز چپ‌چین}}
+* Korhonen, Veera, "Number of children living with a single mother or a single father in the U.S. from 1970 to 2023 «, statista webpage, Jul 5, 2024.
+* »Single Motherhood in the United States– A Snapshot (2012) «, legalmomentum webpage, March 2012.
+{{پایان چپ‌چین}}
 {{پایان منابع}}
-*احمدنیا، شیرین و کامل‏قالیباف، آتنا، «زنان سرپرست تهران؛ مطالعه کیفی تجربیات، چالش‏ها و ظرفیت‏‌های آنان»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره 65، 1396ش.
-*«اطلاع‏نگاشت وضعیت فعالیت زنان بی‏همسر به ‏دلیل طلاق در سرشماری 1395»، وب‏سایت مرکز آمار ایران، 1395ش.
-*انصاری، حمید، «فراتحلیل نیازها و اولویت‏‌های زندگی زنان سرپرست خانوار با رویکرد جامعه‏شناختی»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره 72، 1398ش.
-*بلداجی، ام‏لیلاتاتینا و همکاران، «كیفیت زندگی زنان سرپرست خانوار تحت پوشش سازمان بهزیستی كشور و زنان شاغل خدماتی»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره 40، 1389ش.
-*دغاقله، عقیل و کلهر، سمیرا، آسیب‏های شهری در تهران، تهران، جامعه‏ شناسان، 1389ش.
-*رفعت‏‌جاه، مریم و ربیعی، مرجان، «مطالعه تجربه ایفای همزمان نقش شغلی–خانوادگی در زنان سرپرست خانوار با تأکید بر زنان دستفروش مترو»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره 62، 1395ش.
-*سیدل، روث و گاردنر، ویلیام، وای‏وای اروپا- آمریکا، ترجمه پریسا پورعلمداری و دیگران، تهران، معارف، 1389ش.
-*شادی‏‌طلب، ژاله و همکاران، «فقر درآمدی فقط یک جنبه از فقر زنان سرپرست خانوار»، رفاه اجتماعی، شماره 17، 1384ش.
-*فتحی، محمد و کوهی اصفهانی، کاظم، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به ‏همراه نظرات تفسیری شورای نگهبان، تهران، پژوهشکده‏ شورای نگهبان، 1397ش.
-*فروزان، آمنه‏ ستاره و بیگلریان، اکبر، «زنان سرپرست خانوار؛ فرصت‏ها و چالش‏ها»، پژوهش‏نامه زنان، شماره 5، 1382ش.
-*فطرس، محمدحسن و قدسی، سوده، «فقر چندبعدی زنان و مردان سرپرست خانوار در مناطق شهری و روستایی ایران»، نشریه رفاه اجتماعی، شماره 67، 1397ش.
-*فیروزآبادی، سیداحمد و دیباجی‏ فروشانی، شکوه، «نقد سیاست اجتماعی در باب زنان سرپرست خانوار در ایران»، نشریه بررسی مسائل اجتماعی ایران، شماره 2، 1396ش.
-*«قانون ساختار نظام جامع رفاه و تأمین اجتماعی»، وب‏سایت مرکز پژوهش‏های مجلس شورای اسلامی، 1383ش.
-*«قانون واگذاری حق حضانت فرزندان صغیر یا محجور به مادران آنها»، وب‏سایت مرکز پژوهش‏های مجلس، 1368ش.
-*محمدی، زهرا، زنان سرپرست خانوار، تهران، شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، 1385ش.
-*ﻣﺆﻣﻨﯽ‏زاده، ﻧﺪا، «ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ‏ای درﺧﺼﻮص زﻧﺎن ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ‏ ﺧﺎﻧﻮار»، مجله اقتصادی، شماره 3و4، 1393ش.
-*نوایی، فرهاد، «رویکرد سیاستگذارانه به مشکلات زنان سرپرست‎ خانوار در اروپا (مطالعه سوئد و دانمارک)»، تارنمای تجزیه و تحلیل سیاست‌گذاری عمومی، 1398ش.
-*Korhonen, Veera, »Number of children living with a single mother or a single father in the U.S. from 1970 to 2023«, statista webpage, Jul 5, 2024.
-*»Single Motherhood in the United States– A Snapshot (2012)«, legalmomentum webpage, March 2012.
 {{خانواده}}