سلام نظامی

سلام نظامی؛ نمادی تشریفاتی از احترام و وفاداری در عرصه‌های مختلف نظامی و ورزشی.

سلام نظامی یک رفتار نمادین برای ادای احترام میان نظامیان یا احترام نظامیان به پرچم، سرود ملی و مقامات عالی‌رتبه است. در ایران، این حرکت ریشه در سنت‌های دیرین ارتش‌های باستانی داشته و در دوران معاصر با آیین‌نامه‌های انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران مدون شده است. در سال‌های اخیر، استفاده از این نشان در میادین ورزشی توسط ورزشکاران غیرنظامی و دانشجویان برای ادای احترام به شهدا، به نمادی از همبستگی ملی و آمادگی دفاعی تبدیل شده است.

مفهوم‌شناسی سلام نظامی

واژۀ سلام در لغت از ریشۀ سلم به‌معنای سلامت، امنیت و صلح است. در متون مرجع لغوی، این واژه به‌معنای بدرود کردن و تسلیم شدن نیز آمده است. در اصطلاح نظامی، سلام نظامی ادای احترام نظامیان به مقام مافوق خود است که امروزه صورت‌های مختلف دارد و در صورت معمول و انفرادی آن فرد دست راست خود را بالا می‏‌برد و رو به مخاطبش، انگشتان را به پیشانی و سایبان کلاه نزدیک می‏‌کند.

تاریخچه سلام نظامی

در ایران باستان

پیشینه ادای احترام نظامی در ایران به دورۀ هخامنشیان بازمی‌گردد. در نقش‌برجسته بارِ عام داریوش بزرگ در تخت‌جمشید، یکی از مقامات مادها در حال ادای احترام به پادشاه تصویر شده است؛ در این آیین، فرد دست خود را به گونه‌ای مقابل دهان گرفته که کف دست رو به صورت است. این سنت در دورۀ ساسانی تغییر شکل داد و به صورت نشان دادن انگشت سبابه (در نقش‌برجسته‌هایی مانند رَس شَمرا) درآمد.

خاستگاه جهانی و مدرن

دربارۀ ریشه جهانی سلام نظامی مدرن (دست کنار سر)، چندین فرضیه وجود دارد که رایج‌ترین آن‌ها به قرون وسطی بازمی‌گردد. گفته می‌شود شوالیه‌ها برای شناسایی یکدیگر یا ادای احترام به مقام بالاتر، نقاب (Visor) کلاه‌خود خود را با دست راست بالا می‌زدند. این حرکت در قرن ۱۸ میلادی در ارتش‌های اروپایی به‌صورت تماس دست با لبه کلاه یا شقیقه استاندارد شد.

ورود به نظام‌نامه مدرن ایران

شکل کنونی سلام نظامی در ایران، در دورۀ قاجار و هم‌زمان با تأسیس دارالفنون توسط مستشاران نظامی اتریشی و فرانسوی وارد آیین‌نامه‌های ارتش شد. این ساختار فنی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز حفظ شد و در آیین‌نامه‌های انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران تثبیت گردید.

انواع سلام نظامی در آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح ایران

بر اساس آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، سلام نظامی به اشکال زیر اجرا می‌شود:

نوع سلام	نحوه اجرا	کاربرد
سلام دست	بلند کردن دست راست به نحوی که انگشتان چسبیده به هم، کشیده و بند اول انگشت سبابه در امتداد گوشه ابروی راست (یا لبه کلاه) باشد.	رایج‌ترین نوع احترام انفرادی برای پرسنل دارای کلاه.
پیش‌فنگ	قرار دادن سلاح (معمولاً تفنگ) به‌صورت عمودی در مقابل بدن با فواصل تعیین‌شده.	ادای احترام رسمی یگان‌های مسلح به پرچم، سرود ملی و مقامات عالی‌رتبه.
احترام یگانی	صدور فرمان «خبردار» توسط فرمانده و ادای احترام هم‌زمان اعضای یگان.	در مراسم صبحگاه، تشریفات نظامی و هنگام ورود مقام ارشد به محل استقرار یگان.

سلام نظامی در میادین ورزشی ایران

ادای سلام نظامی توسط برخی ورزشکاران ایرانی در رقابت‌های بین‌المللی، به‌ویژه در دهۀ ۱۳۹۰ و ۱۴۰۰ هجری شمسی، بازتاب‌های رسانه‌ای و سیاسی گسترده‌ای داشته است. این حرکت معمولاً روی سکوهای قهرمانی یا هنگام پخش سرود ملی جمهوری اسلامی ایران انجام می‌شود.

نمونه‌های شاخص

• امیرحسین زارع: وی پس از کسب مدال طلای سنگین‌وزن کشتی آزاد قهرمانی جهان، روی سکوی قهرمانی سلام نظامی داد.
• تیم‌های ملی: در سال‌های اخیر، بازیکنان تیم‌های ملی والیبال، بسکتبال و هندبال در رده‌های مختلف (زنان و مردان) در مراسم آغازین مسابقات و هنگام پخش سرود ملی، به‌صورت تیمی اقدام به ادای سلام نظامی کرده‌اند.

دیدگاه‌ها و تفسیرها

در مورد انگیزه و پیامد این اقدام، دو رویکرد متفاوت در رسانه‌ها وجود دارد:

• رسانه‌های رسمی و داخلی ایران: این اقدام را نشانه‌ای از انسجام ملی، وطن‌پرستی، صیانت از هویت ملی، امنیت ملی، عزت ملی، منافع ملی و ادای احترام به شهدای جنگ 12 روزه توصیف می‌کنند. برخی تحلیل‌گران در داخل ایران، این حرکت را نوعی دیپلماسی ورزشی می‌دانند که هدف آن نمایش اقتدار ملی، ثبات سیاسی و ایستادگی در برابر فشارهای بین‌المللی است.
• منتقدان و رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور: گروهی از منتقدان و رسانه‌هایی مانند ایران‌اینترنشنال و منوتو، این اقدام را سیاسی کردن ورزش تلقی کرده‌اند. از نظر این گروه‌ها، سلام نظامی نشان‌دهندۀ هم‌سویی سیاسی ورزشکار با ساختار حاکم است و با اصول منشور المپیک مبنی بر دوری ورزش از سیاست غیریت دارد.

سلام نظامی دانشجویان

در سال‌های اخیر، استفاده از سلام نظامی در برخی مراسم‌های رسمی و مذهبی در دانشگاه‌های ایران توسط دانشجویان گزارش شده است. این اقدام عمدتاً به‌عنوان نمادی از احترام به شهدا یا ابراز وفاداری به ارزش‌های رسمی انجام می‌شود.

نمونه‌های گزارش‌شده:

• دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج: در مراسم بزرگداشت روز دانشجو، جمعی از دانشجویان این دانشگاه با انجام حرکت سلام نظامی، به مقام شهدای جنگ 12روزه ادای احترام و بر پایبندی خود به پرچم جمهوری اسلامی ایران تأکید کردند. رسانه‌های داخلی ایران این حرکت را نشانه‌ای از پیوند دانشگاهیان با ارزش‌های دفاع مقدس توصیف کرده‌اند.
• دانشگاه صنعتی شریف: گزارشی از ادای سلام نظامی توسط گروهی از دانشجویان در جریان مراسم تشییع شهدای جنگ 12 روزه در محوطه این دانشگاه منتشر شده است. این اقدام در فضای مجازی و رسانه‌های داخلی و بین المللی بازتاب داشته و به‌عنوان نمادی از اقتدار علمی، مقاومت و تعهد ملی تحلیل شده است.

منابع

• «آیین‌نامه انضباطی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت شناسنامه قانون، تاریخ بازدید: 2 دی 1404ش.
• «دیپلماسی ورزشی به سبک ایرانی»، خبرگزاری دفاع مقدس (دفاع‌پرس)، تاریخ درج مطلب: 24 تیر 1404ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، تاریخ بازدید: 6 دی 1404ش.
• زال‌پور، هومن، «تشکیل ارتش نوین ایران»، وب‌سایت موزه دکتر محفوظی، تاریخ بازدید: 4 دی 1404ش.
• «سلام نظامی، پیام بی‌کلام ورزشکاران به نمایندگی از استقامت یک ملت»، نورنیوز، تاریخ درج مطلب: 24 مرداد 1404ش.
• «سلامی از جنس وطن‌پرستی، خبرگزاری دفاع مقدس (دفاع‌پرس)»، تاریخ درج مطلب: 27 شهریور 1404ش.
• «سلام نظامی در قرون متفاوت»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 2 شهریور 1388ش.
• «قوانین جالب ادای احترام نظامی در نیروهای مسلح + تصاویر و متن قانون»، خبرگزاری باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 9 تیر 1399ش.
• مالکی، سمانه، «روایت دانشجویان شریف از احترام نظامی به سرداران شهید»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 3 جولای 2025م.
• معینی‌سام، بهزاد، «آیین احترام در زمان هخامنشیان و ساسانیان»، پژوهش‌های تاریخی، سال چهارم، شماره 14، تابستان 1391ش.
• «+ فیلم| احترام نظامی ۱۰۰۰ نفری دانشجویان به یاد و احترام شهدای جنگ ۱۲ روزه و پرچم مقدس ایران در مراسم گرامیداشت روز دانشجو»، وب‌سایت خبرنامۀ دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: 16 آذر 1404ش.