بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
تابآوری اجتماعی | تابآوری اجتماعی بهمعنای توانایی شبکههای انسانی برای همکاری با یکدیگر در برابر مشکلات و فشارها است. این مفهوم به فرایندی پویا اشاره دارد که در آن سه بخش [[انسان]]، سازمان و محیط در کنار هم قرار میگیرند تا [[جامعه]] بتواند رشد خود را ادامه دهد.<ref>[https://civilica.com/note/17426/ رام برزینی، «مؤلفههای تابآوری اجتماعی»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> تابآوری به ظرفیت یک جامعه برای پیشبینی بحران، ایستادگی در برابر آن و بهبود دوباره پساز آسیب با حفظ کارکردهای اصلی، گفته میشود. این ویژگی همواره در سه مرحله نقش دارد: پیشگیری از بحران، کمک در هنگام بحران، و بازسازی بعد از آن.<ref>[https://www.resiliency.ir/social-resilience/ مقدسی، «تابآوری اجتماعی چیست؟»، وبسایت خانۀ تابآوری.]</ref> هرچه آسیبپذیری اجتماعی بیشتر باشد، تابآوری کمتر است.<ref>[https://sayeh-news.com/fa/Main/Detail/157779/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D8%9B-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8% «تابآوری اجتماعی؛ ظرفیتی برای بازیابی از شوکها و استرسها»، وبسایت روزنامۀ سراسری سایه.]</ref> | ||
در شرایط بحرانهای اقتصادی، تابآوری اجتماعی به یک | در شرایط بحرانهای اقتصادی، تابآوری اجتماعی به یک سرمایۀ راهبردی تبدیل میشود که بر چهار پایه استوار است: شفافیت در ساختارها و مدیریت درست اطلاعات برای جلوگیری از [[شایعه]] و [[اضطراب]]؛ برقراری عدالت معیشتی از طریق حمایت از قشرهای آسیبپذیر و تأمین [[کالاهای اساسی]]؛ ایجاد وفاق اجتماعی و پرهیز از دوقطبیسازی؛ و ارتقای کارآمدی نهادها و بهبود خدمات عمومی. این چهار رکن به کل سیستم کمک میکند تا در برابر تکانهای بیرونی، خود را سازگار نگه دارد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2209957/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8% «تابآوری اجتماعی سرمایۀ راهبردی عبور ایران از جنگ تحمیلی سوم»، خبر آنلاین.]</ref> | ||
تفاوت تابآوری اجتماعی با روانشناختی در این است که تابآوری روانشناختی روی رفتار فرد تمرکز دارد، در حالی که تابآوری اجتماعی بر منابع مشترک و روابط میان گروهها تأکید میکند.<ref>[https://iraniansocialworkers.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A «تابآوری اجتماعی: چارچوبها، مؤلفهها و الزامات»، وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان.]</ref> | تفاوت تابآوری اجتماعی با روانشناختی در این است که تابآوری روانشناختی روی رفتار فرد تمرکز دارد، در حالی که تابآوری اجتماعی بر منابع مشترک و روابط میان گروهها تأکید میکند.<ref>[https://iraniansocialworkers.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A «تابآوری اجتماعی: چارچوبها، مؤلفهها و الزامات»، وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان.]</ref> | ||
== پیشینه == | == پیشینه == | ||
اصطلاح تابآوری اجتماعی برای اولین بار در | اصطلاح تابآوری اجتماعی برای اولین بار در ۲۰۰۰م مطرح شد. در ابتدا، این مفهوم با شاخصهای کلانی مانند میزان اشتغال، نرخ جرم و مهاجرت سنجیده میشد تا مشخص شود شبکههای اجتماعی چقدر در برابر خطرها دوام میآورند.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/10/رابطه-حمایت-اجتماعی-و-تاب-آوری-اجتماعی/ «رابطۀ حمایت اجتماعی و تابآوری اجتماعی»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> ریشۀ این مفهوم به دو دانش [[روانشناسی]] و بومشناسی برمیگردد: روانشناسی از آن برای توضیح سختی و مقاومت فردی استفاده میکرد و بومشناسی برای بررسی پایداری اکوسیستمها. به مرور زمان، نگاه به [[تابآوری]] تغییر کرد؛ دیگر آن را یک ویژگی ذاتی و یکبعدی در شخص نمیدانستند، بلکه آن را فرایندی پویا، چندبعدی و حاصل تعامل همیشگی بین انسان و محیط اجتماعی میبینند.<ref>[https://civilica.com/note/7600/ بیگلربیگی، ««تابآوری اجتماعی»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> در دیدگاه سنتی، جامعه را عاملی خطرناک میپنداشتند که [[فقر]] و جرم ایجاد میکند و پایداری گروهها را تهدید مینماید. اما در دیدگاه مدرن، جامعه بستر اصلی پیدایش عوامل محافظتکننده شناخته میشود.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/10/رابطه-حمایت-اجتماعی-و-تاب-آوری-اجتماعی/ «رابطۀ حمایت اجتماعی و تابآوری اجتماعی»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> | ||
== لایههای ساختاری == | == لایههای ساختاری == | ||
| خط ۳۶: | خط ۳۶: | ||
# سرمایه انسانی مثل سلامت و دانش؛ | # سرمایه انسانی مثل سلامت و دانش؛ | ||
# | # سرمایۀ اجتماعی مثل روابط مبتنی بر اعتماد و شبکههای همیاری؛ | ||
# | # سرمایۀ طبیعی مثل آب و خاک سالم؛ | ||
# | # سرمایۀ فیزیکی مثل خانه و زیرساختها؛ | ||
# | # سرمایۀ مالی مثل پسانداز و اعتبار. | ||
وقتی این پنج سرمایه | وقتی این پنج سرمایه بهطور متوازن در دسترس همگان باشد، زندگی اقشار آسیبپذیر در برابر تکانهای محیطی و اقتصادی پایدار میماند.<ref>[https://iraniansocialworkers.ir/social-resilience-تاب-آوری-اجتماعی/ «تابآوری اجتماعی و ابعاد گوناگون آن»، وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان.]</ref> | ||
در جامعه ایران، چند منبع ویژه به بازتولید [[سرمایه اجتماعی]] کمک میکنند: | در جامعه ایران، چند منبع ویژه به بازتولید [[سرمایه اجتماعی]] کمک میکنند: | ||
| خط ۵۸: | خط ۵۸: | ||
آموزههایی که به هدف نهایی تاریخ و آمدن منجی باور دارند مانند آموزه مهدویت در [[فرهنگ ایرانی]]، به افزایش تابآوری کمک میکنند. این باورها در سطح روانی، اضطراب جمعی را کاهش میدهند؛ در سطح اخلاقی، صبر، همدلی و انصاف را تقویت میکنند؛ و در سطح اجتماعی، مفهوم انتظار را به شکل مشارکت مدنی بازتعریف میکنند و جامعه را به سمت همگرایی پیش میبرند. نتیجه نهایی این رویکرد، بازسازی هویت نسل جوان، استحکام پیوندهای اجتماعی و افزایش توان دگرگونسازی در کل نظام اجتماعی است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1405022615232/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8% «نقش آموزههای مهدویت در ارتقای تابآوری اجتماعی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | آموزههایی که به هدف نهایی تاریخ و آمدن منجی باور دارند مانند آموزه مهدویت در [[فرهنگ ایرانی]]، به افزایش تابآوری کمک میکنند. این باورها در سطح روانی، اضطراب جمعی را کاهش میدهند؛ در سطح اخلاقی، صبر، همدلی و انصاف را تقویت میکنند؛ و در سطح اجتماعی، مفهوم انتظار را به شکل مشارکت مدنی بازتعریف میکنند و جامعه را به سمت همگرایی پیش میبرند. نتیجه نهایی این رویکرد، بازسازی هویت نسل جوان، استحکام پیوندهای اجتماعی و افزایش توان دگرگونسازی در کل نظام اجتماعی است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1405022615232/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8% «نقش آموزههای مهدویت در ارتقای تابآوری اجتماعی»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | ||
== | == توسعه تابآوری اجتماعی == | ||
رشد تابآوری اجتماعی در سطح محلی، نیازمند توجه به نیازهای محلی، حمایت از راهکارهای نوآورانه خود مردم، افزایش مسئولیتپذیری همه کسانی که در این زمینه نقش دارند و دنبال کردن نتایج قابل اندازهگیری است. همچنین استفاده از شواهد علمی، همکاری با رهبران محلی، مشارکت دادن مردم عادی و کمدرآمد، شفافیت مسئولان و احترام به ارزشهای فرهنگی هر منطقه، به تقویت تابآوری کمک میکند. در این میان، توانمند کردن زنان از نظر ساختاری و تنوع بخشیدن به شغلهای کمخطر، دو عامل اصلی برای افزایش مقاومت جامعه پیش از بروز بحران هستند.<ref>[https://iraniansocialworkers.ir/social-resilience-تاب-آوری-اجتماعی/ «تابآوری اجتماعی و ابعاد گوناگون آن»، وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان.]</ref> | رشد تابآوری اجتماعی در سطح محلی، نیازمند توجه به نیازهای محلی، حمایت از راهکارهای نوآورانه خود مردم، افزایش مسئولیتپذیری همه کسانی که در این زمینه نقش دارند و دنبال کردن نتایج قابل اندازهگیری است. همچنین استفاده از شواهد علمی، همکاری با رهبران محلی، مشارکت دادن مردم عادی و کمدرآمد، شفافیت مسئولان و احترام به ارزشهای فرهنگی هر منطقه، به تقویت تابآوری کمک میکند. در این میان، توانمند کردن زنان از نظر ساختاری و تنوع بخشیدن به شغلهای کمخطر، دو عامل اصلی برای افزایش مقاومت جامعه پیش از بروز بحران هستند.<ref>[https://iraniansocialworkers.ir/social-resilience-تاب-آوری-اجتماعی/ «تابآوری اجتماعی و ابعاد گوناگون آن»، وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان.]</ref> | ||
| خط ۶۵: | خط ۶۵: | ||
برای عملیکردن تابآوری، باید کارگاههای تعاملی و آموزشهای تخصصی طراحی شود تا روشهای مداخله یکپارچه گردند. این فرایند میانرشتهای با همکاری مردم، نهادهای مدنی و سازمانهای حمایتی، چهار مرحله را طی میکند: شناسایی چالشها، تحلیل خطرها، تدوین راهکارها و اجرای روشهای مداخله. استفاده از ابزارهای فرهنگی و هنری در این مسیر، با بازسازی هویت جمعی، کارایی اقدامات را بالا میبرد. نتیجه نهایی این کارها، تغییر نگرشهای ذهنی جامعه و شکلگیری شبکههای حمایتی محلی است که در هنگام بحران، سرعت بازگشت جامعه به حالت عادی را افزایش میدهند.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2024/12/26/کارگاه-تاب-آوری-اجتماعی-چیست-؟/ «کارگاه تابآوری اجتماعی چیست؟»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> | برای عملیکردن تابآوری، باید کارگاههای تعاملی و آموزشهای تخصصی طراحی شود تا روشهای مداخله یکپارچه گردند. این فرایند میانرشتهای با همکاری مردم، نهادهای مدنی و سازمانهای حمایتی، چهار مرحله را طی میکند: شناسایی چالشها، تحلیل خطرها، تدوین راهکارها و اجرای روشهای مداخله. استفاده از ابزارهای فرهنگی و هنری در این مسیر، با بازسازی هویت جمعی، کارایی اقدامات را بالا میبرد. نتیجه نهایی این کارها، تغییر نگرشهای ذهنی جامعه و شکلگیری شبکههای حمایتی محلی است که در هنگام بحران، سرعت بازگشت جامعه به حالت عادی را افزایش میدهند.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2024/12/26/کارگاه-تاب-آوری-اجتماعی-چیست-؟/ «کارگاه تابآوری اجتماعی چیست؟»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> | ||
=== راهبردهای جهانی | === راهبردهای جهانی توسعه تابآوری اجتماعی === | ||
در سطح جهان، روشهای مدیریت بحران دستخوش تغییر شده است. به جای اینکه بعد از وقوع حادثه دست به کار شوند، تمرکز اصلی بر پیشگیری است. کشورهای مختلف سرمایهگذاری زیادی روی زیرساختهای مقاوم در برابر [[زلزله]]، [[سیل]] یا دیگر بلایا میکنند و سیستمهای هشدار زودهنگامی طراحی میکنند که مردم محلی در آن نقش دارند تا تلفات جانی به کمترین میزان برسد. در این رویکرد نوین، آگاهسازی مردم از طریق آموزشهای پیوسته و برگزاری مانورهای گاهبهگاه اهمیت زیادی دارد؛ چون این کار توانایی جامعه را برای تحمل ضربات اولیه بالا میبرد. یکی دیگر از راهکارهای کلیدی در دنیا این است که اقتصاد محلی را متنوع کنند و پیش از وقوع بحران، صندوقهای حمایتی و اعتباری برای اقلام آسیبپذیر ایجاد نمایند. این کار شامل تقویت بیمههای همگانی، حفظ مشاغل کمخطر و واگذاری اختیارات اجرایی به نهادهای کوچک مردمی در سطح محلهها و شهرها است. انجام این اقدامات موجب میشود بعد از هر شوک اقتصادی یا محیطی، جامعه سریعتر خود را با شرایط جدید وفق دهد و بازسازی ساختارها نیز با کیفیت بهتری انجام شود.<ref>[https://www.salamatnews.com/news/348776/راهبردهای-جهانی-تاب-آوری-اجتماعی «راهبردهای جهانی تابآوری اجتماعی»، پایگاه خبری سلامت نیوز.]</ref> | در سطح جهان، روشهای مدیریت بحران دستخوش تغییر شده است. به جای اینکه بعد از وقوع حادثه دست به کار شوند، تمرکز اصلی بر پیشگیری است. کشورهای مختلف سرمایهگذاری زیادی روی زیرساختهای مقاوم در برابر [[زلزله]]، [[سیل]] یا دیگر بلایا میکنند و سیستمهای هشدار زودهنگامی طراحی میکنند که مردم محلی در آن نقش دارند تا تلفات جانی به کمترین میزان برسد. در این رویکرد نوین، آگاهسازی مردم از طریق آموزشهای پیوسته و برگزاری مانورهای گاهبهگاه اهمیت زیادی دارد؛ چون این کار توانایی جامعه را برای تحمل ضربات اولیه بالا میبرد. یکی دیگر از راهکارهای کلیدی در دنیا این است که اقتصاد محلی را متنوع کنند و پیش از وقوع بحران، صندوقهای حمایتی و اعتباری برای اقلام آسیبپذیر ایجاد نمایند. این کار شامل تقویت بیمههای همگانی، حفظ مشاغل کمخطر و واگذاری اختیارات اجرایی به نهادهای کوچک مردمی در سطح محلهها و شهرها است. انجام این اقدامات موجب میشود بعد از هر شوک اقتصادی یا محیطی، جامعه سریعتر خود را با شرایط جدید وفق دهد و بازسازی ساختارها نیز با کیفیت بهتری انجام شود.<ref>[https://www.salamatnews.com/news/348776/راهبردهای-جهانی-تاب-آوری-اجتماعی «راهبردهای جهانی تابآوری اجتماعی»، پایگاه خبری سلامت نیوز.]</ref> | ||
