| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:ریا.jpg|بندانگشتی]] | [[پرونده:ریا.jpg|بندانگشتی]] | ||
'''{{درشت|ریا}}'''، | '''{{درشت|ریا}}'''، انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب منزلت نزد مردم و شهرت به دیانت و ایمان، بدون قصد تقرب الهی. | ||
ریا در اصطلاح علم اخلاق اسلامی، به معنای انجام کارهای نیک و عبادات با هدف خودنمایی، کسب اعتبار اجتماعی و جلب نظر مردم، به جای نیت تقرب به خداوند است. این ویژگی در متون دینی بهشدت نکوهش شده و از آن با عناوینی چون شرک اصغر یا شرک خفی یاد میشود که از منظر فقهی نیز موجب بطلان اعمال عبادی میگردد. ریشهٔ ریا در دنیاخواهی و ضعف در باور به توحید افعالی دانسته شده و درمان آن مبتنی بر تقویت پایههای معرفتی و انجام پنهانیِ کارهای نیک است. نقد ریا و تزویر مذهبی یکی از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی و ادبیات ایران و حکایات طنز عامه، به شمار میرود. | |||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
ریا در لغت بهمعنای | ریا در لغت مشتق از رؤیت بهمعنای نمایاندن است<ref>فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج 1، ص 246.</ref> و در زبان فارسی بهمعنای نیککردار جلوه دادن خود به دیگران به کار میرود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ریا دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه ریا.]</ref> در اصطلاح علم اخلاق، ریا به انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب اعتبار و منزلت نزد مردم و شهرت به دیانت و ایمان، بدون قصد تقرب الهی، اطلاق میشود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page35 خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/613/طلب%20كردن%20اعتبار نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص613.]</ref> | ||
در کنار ریا، واژگانی چون [[تظاهر]] و [[خودنمایی]] نیز به کار میروند و برخی آنها را دارای حوزه معنایی نزدیک دانستهاند.<ref>[https://noo.rs/hWUIZ فتاحى، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> تظاهر در زبان فارسی بهمعنای جلوه دادن خود به داشتن حالت یا صفتی خاص است<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه تظاهر.</ref> و گاه به معنای شبیه ساختن دروغین خود به دیگران به کار میرود.<ref>[https://rcc.soore.ac.ir/article_253275_6e73e6afef696a384a236a20db749407.pdf شادلو و دیگران، «نمودهای مصرفگرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 80.]</ref> خودنمایی نیز به معنای جلوهگری، ظاهرسازی و نمایش دادن خویش است<ref>[https://www.vajehyab.com/motaradef/%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه خودنمایی.]</ref> و معمولاً با آشکار ساختن برتریهای واقعی یا ساختگی همراه است؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6632640/%D9%85%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%DB%8C%D8%A7-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86 «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> هدف اصلی آن نیز دیده شدن در جامعه و گاه فریب دیگران دانسته شده <ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6474072/%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> با وجود پیوند معنایی میان ریا و تظاهر، در منابع اخلاق اسلامی هر نوع تظاهر مذموم شمرده نشده است. در این چارچوب، اگر نمایاندن عمل با قصد تقرب الهی همراه باشد، در مواردی از شمول ریا خارج دانسته میشود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وبسایت آپارات.]</ref> | |||
از جمله این موارد تبلیغ و الگوپروری است؛ بدین معنا که اگر آشکار کردن عمل با هدف ترویج دین، ارائه چهرهای مثبت از مناسک یا تشویق دیگران به کار نیک صورت گیرد (مانند امر به معروف عملی)، مذموم نبوده و حتی در برخی منابع پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وبسایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> همچنین حفظ شئون اجتماعی از دیگر موارد یاد شده است؛ به این معنا که رعایت آداب و رفتار اخلاقی در حضور دیگران برای حفظ آبرو و شخصیت اجتماعی امری عقلایی تلقی میشود و لزوماً به معنای ریاکاری نیست، زیرا میان حریم خصوصی و رفتار اجتماعی تفاوتهای عرفی وجود دارد.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وبسایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> بر همین اساس، در منابع اسلامی حضور در مراسم [[عزاداری|سوگواری]]، دیدار با خانواده متوفی و ابراز همدردی با آنان نه تنها مجاز، بلکه دارای فضیلت شمرده شده و بهعنوان مسئولیتی اجتماعی معرفی گردیده است؛ از این رو، چنین حضوری ریا یا خودنمایی تلقی نمیشود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وبسایت آپارات.]</ref> همچنین در برخی متون، تباکی و اظهار حزن در [[عزاداری امام حسین]] نیز در همین چارچوب عملی پسندیده دانسته شده است.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/node/96898 «آيا عزاداری هر چند كه از روی ريا باشد پذيرفته است؟»، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref> | |||
از منظر اخلاقی و روانشناختی نیز میان ریا و وسواس در نیت تمایز قائل شدهاند. بر این اساس، تحقق ریا وابسته به قصد آگاهانه برای جلب منافع دنیوی یا منزلت اجتماعی است، در حالی که نگرانیهای افراطی درباره ریا میتواند به صورت نوعی وسواس فکری بروز یابد که راه مقابله با آن بیتوجهی به وسوسه و استمرار در انجام عمل دانسته شده است.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وبسایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> | |||
== | == نشانهها == | ||
بطلان [[ | در منابع اخلاقی، برخی نشانههای رفتاری برای ریاکار ذکر شده است؛ از جمله آنکه فرد در حضور دیگران عبادات را با نشاط انجام میدهد، اما در خلوت نسبت به آنها سستی نشان میدهد و علاقهمند است مورد ستایش قرار گیرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/295 کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص295.]</ref> با این حال، در روایات اسلامی تصریح شده است که صرف خشنودی از ستایش دیگران نکوهیده نیست و تنها زمانی ریا تحقق مییابد که عمل عبادی صرفاً برای جلب رضایت مردم انجام شود.<ref>[http://noo.rs/hC6Bx کلینی، الکافی، 1363ش، ج2، ص297.]</ref> | ||
== مراتب ریا == | |||
دستهبندی مراتب ریا در منابع اخلاق اسلامی به شرح زیر است: | |||
# ریا در عقاید و معارف الهی: شدیدترین نوع ریا که شامل تظاهر به باورهای توحیدی (مانند توکل) یا تبری از عقاید باطل برای کسب وجاهت مذهبی است. چنانچه این تظاهر با باور قلبی همراه باشد، [[شرک خفی]] و در صورت فقدان باور درونی، [[نفاق]] تلقی میشود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%DA%86%D9%87%D9%84_%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB_%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86_%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB_/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB_2_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%20#page36 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.]</ref> | |||
# ریا در ملکات و صفات پسندیده: اظهار آراستگی به فضایل اخلاقی یا ادعای پاکی از رذایل با هدف جلب نظر دیگران؛ این مرتبه در صورت استمرار، از عوامل هلاکت معنوی دانسته شده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%DA%86%D9%87%D9%84_%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB_%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86_%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB_/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB_2_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%20#page36 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.]</ref> | |||
# ریا در عبادات: این دسته شامل دو گونه است: ریا در انجام عمل (تظاهر در اصل یا اجزای عبادت که طبق قواعد فقهی موجب بطلان عمل میشود) و ریا در ترک عمل (پرهیز از انجام یک فعالیت مذهبی، مانند امامت جماعت، با هدف تظاهر به زهد و دوری از ریاست).<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page36 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.]</ref> | |||
== پیامدهای ریا == | |||
واژه ریا و مشتقات آن پنج بار در قرآن کریم به کار رفته و ریاکاران در این آیات مورد نکوهش قرار گرفتهاند.<ref>سوره بقره، آیه 264؛ سوره نساء، آیه 38 و 142؛ سوره أنفال، آیه 47؛ سوره ماعون، آیه 6.</ref> در قرآن کریم کسانی که برای نمایش به مردم انفاق میکنند و به خدا و روز قیامت ایمان ندارند، همنشین شیطان معرفی شدهاند.<ref>سوره نساء، آیه ۳۸.</ref> در روایات اسلامی نیز احادیث متعددی در مذمت ریا نقل شده است؛ از جمله پیامبر اسلام ریا را شرک اصغر دانسته<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/303 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص303.]</ref> و تصریح کرده است که هر کس در عمل عبادی خود غیر خدا را شریک سازد، خداوند از او و عملش بیزار است<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/140 فیض کاشانی، المحجه البیضاء، 1417ق، ج6، ص140].</ref> و عملی که با ریا آمیخته باشد پذیرفته نمیشود.<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/304 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص304].</ref> امام صادق نیز ریا را گونهای شرک معرفی کرده است، زیرا در آن، عمل برای مردم انجام میگیرد نه برای خدا.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/293 کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص293، ح3.]</ref> بطلان انفاق،<ref>سوره بقره، آیه 264.</ref> محرومیت از محبت الهی<ref>سوره نساء، آیه 36-38.</ref> و همسویی با شیطان از دیگر پیامدهایی است که برای ریا گفته شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج4، ص355.</ref> از منظر فقهی نیز ریا در عبادات موجب بطلان عمل و حرام است.<ref>نجفی، جواهرالکلام، 1362ش، ج9، ص187.</ref><ref>خوئی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، بیتا، ج5، ص7-8.</ref> | |||
== ریشهیابی و درمان == | |||
در منابع اخلاق اسلامی، ریشه اصلی ریا در دنیاخواهی، حب جاه و مقام، و نیز ضعف ایمان دانسته شده است. از منظر کلامی، ریا نوعی شرک پنهان و مرتبط با نفاق تلقی میشود؛ چرا که فرد ریاکار در ظاهر خود را خداپرست نشان میدهد، اما در عمل به دنبال جلب نظر دیگران است.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وبسایت پرسمان.]</ref><ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 127-128.]</ref> | |||
بنابر تحلیلهای اخلاقی، باور به توحید افعالی؛ به این معنا که مؤثر حقیقی در جهان تنها خداست و قلوب مردم نیز در اختیار اوست، مانع اصلی شکلگیری ریا در انسان به شمار میرود. بر این اساس، فردی که به توحید افعالی ایمان داشته باشد، عزت و آبرو را تنها از جانب خدا میداند و برای خوشایند مردم دست به ریاکاری نمیزند؛ همانگونه که بر پایه متون دینی، تلاشهای فرعون برای نابودی موسى نافرجام ماند و اراده الهی بر پرورش او در دربار فرعون قرار گرفت.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وبسایت پرسمان.]</ref> | |||
در متون اخلاقی، راه دستیابی به اخلاص و درمان ریا به دو دسته کلی تقسیم میشود:<ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref> | |||
* راه علمی (شناختی): این رویکرد بر تقویت مبانی معرفتی استوار است و شامل شناخت نظارت و مراقبت حضوری خداوند بر اعمال و درک قدرت و حاکمیت الهی بر قلوب انسانها میشود. در این دیدگاه، باور به اینکه عزت و محبوبیت تنها به اراده خداوند است، انگیزه جلب توجه دیگران را از بین میبرد.<ref>[https://www.porseman.com/!140102 «ریشه یابی ریا»، وبسایت پرسمان.]</ref><ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref> | |||
* راه عملی (رفتاری): این روش بر تغییر الگوهای رفتاری تأکید دارد و راهکار اصلی آن پنهانرفتاری نیکوکارانه است؛ به این معنا که فرد برای تثبیت اخلاص، تمرین میکند تا عبادات و کارهای نیک خود را به دور از چشم دیگران و در خفا انجام دهد.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref> | |||
== ریا در تاریخ و ادبیات فارسی == | |||
نقد ریا و تزویر از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی و ادبی ایران، بهویژه از سده پنجم هجری به بعد است. پژوهشگران رواج این پدیده را با ساختارهای سیاسی استبدادی، ناامنیهای تاریخی و ضعف نهادهای دادخواهی مرتبط دانستهاند؛ عواملی که منجر به شکلگیری الگوهای رفتاری مبتنی بر پنهانکاری، سازگاری ظاهری با قدرت و دوگانگی میان ظاهر و باطن برای حفظ منافع یا امنیت شده است. پس از حمله مغول و تشدید آشفتگیهای اجتماعی، گرایش به پنهانکردن باورهای واقعی در لایههای مختلف جامعه تقویت شد که بازتاب آن در زبان فارسی بهصورت گسترش زبان کنایی و استعاری نمود یافت. همچنین، رواج اغراق، تعارفات پیچیده و القاب مبالغهآمیز در زبان رسمی، بهعنوان بازتابی از روابط قدرت و موانع شکلگیری شفافیت اجتماعی تعبیر شده است.<ref>[https://ensafnews.com/463542/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%B1%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D9%88/ اسلامی ندوشن، «قلمرو ریا در ادبیات»، پایگاه خبری و تحلیلی انصافنیوز.]</ref> | |||
در دیوان حافظ، مبارزه با ریا مرکزیترین درونمایه است. او با استفاده از واژگانی چون سالوس، تزویر، خرقه، منافق و مدعی، لایههای مختلف جامعه زمان خود را نقد میکند. حافظ گروههایی نظیر وعاظ، فقیهان، صوفیان و زاهدان را که از دین برای مقاصد دنیوی بهره میجستند، مورد خطاب قرار داده و در برابر حاکمان ریاکار، از نماد محتسب استفاده کرده است. گستردگی این مفاهیم نشانگر تلاش او برای افشای تضاد میان ادعاهای دینی و کنشهای سیاسی-اجتماعی عصر خویش است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20170718155836-10124-40.pdf شمشیری و همکاران، «بررسی ریا به عنوان آسیب اجتماعی در اشعار حافظ»، 1395ش، ص 92.]</ref> در یکی از اشعار حافظ چنین آمده است:<ref>[https://jomalatziba.blogfa.com/category/243 «حکیمانه»، وبسایت جملات زیبا.]</ref> | |||
{{شعر جدید|متن=واعظان کاین جلوه در محراب و منبر میکنند\\چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند | |||
مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس\\توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر میکنند | |||
گوییا باور نمیدارند روز داوری\\کاین همه قلب و دغل در کار داور میکنند | |||
یا رب این نودولتان را بر خر خودشان نشان\\کاین همه ناز از غلام ترک و استر میکنند | |||
ای گدای خانقه برجه که در دیر مغان\\میدهند آبی که دلها را توانگر میکنند | |||
حسن بیپایان او چندان که عاشق میکشد\\زمره دیگر به عشق از غیب سر بر میکنند | |||
بر در میخانه عشق ای ملک تسبیح گوی\\کاندر آن جا طینت آدم مخمر میکنند | |||
صبحدم از عرش میآمد خروشی عقل گفت\\قدسیان گویی که شعر حافظ از بر میکنند}} | |||
=== نمود در حکایات طنز و لطایف اخلاقی === | |||
در ادبیات عامه، ریاکاری دستمایه طنز و شوخی قرار گرفته است. این روایات با بهرهگیری از اغراق، انگیزههای اجتماعی ریاکاران را به نقد میکشند. این مجموعه حکایات و آثار ادبی، ریا را نه صرفاً به عنوان یک رذیله فردی، بلکه به عنوان یک آسیب ساختاری بازنمایی میکنند: <ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/%D8%B7%D9%86%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B1%DB%8C%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
* در حکایتی از ابوالعلای مُرائی، واعظی که به ریاکاری شهرت داشت، وی بر منبر ضمن ادعای اخلاص و تلاش برای پنهانکردن عبادات، تمامی طاعات پنهانی خود از جمله تعداد رکعات نماز، روزهها و مبالغ صدقه خود را با جزئیات برای عموم بازگو میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/%D8%B7%D9%86%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B1%DB%8C%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
* حکایتی دیگر به شخصی اشاره دارد که پس از قربانی کردن یک شتر، در تمام مجالس آن را بازگو میکرد؛ وی در پاسخ به اعتراض دیگران، عمل خود را با ذکر داستان قربانی اسماعیل در قرآن مقایسه کرده و بزرگی شتر را دلیلی بر لزوم تکرار آن میدانست.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/%D8%B7%D9%86%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B1%DB%8C%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
* در لطیفهای دیگر، فردی که در حین نماز مورد تمجید قرار گرفته بود، نماز خود را قطع کرده و برای کسب اعتبار بیشتر، روزهدار بودن خود را نیز اعلام میکند. مشابه این مضمون در حکایت طاهر بن حسین و ابوعبدالله مروزی آمده است که فرد در پاسخ به مدت اقامت خود در یک شهر، به پیشینه سی سال روزهداری خویش نیز اشاره میکند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/%D8%B7%D9%86%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B1%DB%8C%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
* در حکایتی منسوب به گلستان سعدی، زاهدی در سفره پادشاه کمتر از معمول غذا میخورد و بیش از معمول نماز میگزارد. پس از بازگشت به خانه، درخواست غذا کرد. پسرش گفت: ای پدر! باری به مجلس سلطان طعام نخوردی. گفت: در نظر ایشان چیزی نخوردم که به کار آید. گفت: نماز را هم قضا کن که چیزی نکردی که به کار آید.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/%D8%B7%D9%86%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B1%DB%8C%D8%A7_%D9%88_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
