ریا: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|ریا}}'''، انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب منزلت نزد مردم، بدون قصد تقرب الهی.

ریا در اصطلاح [[اخلاق اسلامی]]، به معنای انجام کارهای نیک و [[عبادت|عبادات]] با هدف [[خودنمایی]]، کسب اعتبار اجتماعی و جلب نظر مردم، به‌جای نیت تقرب به [[خداوند]] است. این ویژگی در آموزه‌های دینی به‌شدت نکوهش شده و از آن با عناوینی چون شرک اصغر یا شرک خفی یاد می‌شود که از منظر [[فقه اسلامی]] موجب بطلان اعمال عبادی می‌گردد. ریشهٔ ریا در دنیاخواهی و ضعف در باور به [[توحید افعالی]] دانسته شده و درمان آن مبتنی بر تقویت پایه‌های معرفتی و انجام پنهانی کارهای نیک است. نقد ریا و تزویر مذهبی یکی از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی، ادبیات ایران، طنز و [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌ها]]، به‌شمار می‌رود.

ریا در لغت مشتق از رؤیت به‌معنای نمایاندن است<ref>فیومی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج 1، ص 246.</ref> و در [[زبان فارسی]] به‌معنای نیک‌کردار جلوه‌دادن خود به دیگران به کار می‌رود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/ریا دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه ریا.]</ref> در اصطلاح علم اخلاق، ریا به انجام عمل نیک و آشکار کردن آن برای کسب اعتبار و منزلت نزد مردم و شهرت به [[دین‌داری]] و [[ایمان]]، بدون قصد تقرب الهی، اطلاق می‌شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page35 خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/613/طلب%20كردن%20اعتبار نراقی، معراج السعاده، 1375ش، ص613.]</ref>

در کنار ریا، واژگانی چون [[تظاهر]] و [[خودنمایی]] نیز به کار می‌روند و برخی آن‌ها را دارای حوزه معنایی نزدیک دانسته‌اند.<ref>[https://noo.rs/hWUIZ فتاحی، «تظاهر و خودنمایی یا بیماری ریا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> تظاهر در زبان فارسی به‌معنای جلوه‌دادن خود به داشتن حالت یا صفتی خاص است<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه تظاهر.</ref> و گاه به معنای شبیه‌ساختن دروغین خود به دیگران به کار می‌رود.<ref>[https://rcc.soore.ac.ir/article_253275_6e73e6afef696a384a236a20db749407.pdf شادلو و دیگران، «نمودهای مصرف‌گرایی تمایزطلبانه ونمایشی در شبکۀ اجتماعی اینستاگرام»، 1401ش، ص 80.]</ref> خودنمایی نیز به معنای جلوه‌گری، ظاهرسازی و نمایش‌دادن خویش است<ref>[https://www.vajehyab.com/motaradef/خودنمایی دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خودنمایی.]</ref> و معمولاً با آشکار ساختن برتری‌های واقعی یا ساختگی همراه است؛<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6632640/مظاهر-ریا-و-خودنمایی-در-یک-انسان «مظاهر ریا و خودنمایی در یک انسان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> هدف اصلی آن نیز دیده‌شدن در جامعه و گاه فریب دیگران دانسته شده است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6474072/%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%DA%86%DB%8C%D «عاقبت خودنمایی و فریب مردم در نگاه اسلام چیست؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>  

با وجود پیوند معنایی میان ریا و تظاهر، در منابع اخلاق اسلامی هر نوع تظاهر، مذموم شمرده نشده است. در این چارچوب، اگر نمایاندن عمل با قصد تقرب الهی همراه باشد، در مواردی از شمول ریا خارج دانسته می‌شود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وب‌سایت آپارات.]</ref> از جمله این موارد تبلیغ و الگوپروری است؛ اگر آشکار کردن عمل با هدف ترویج [[دین]]، ارائه چهره‌ای مثبت از مناسک یا تشویق دیگران به کار نیک صورت گیرد مانند امر به معروف عملی، مذموم نبوده و حتی در برخی منابع پسندیده شمرده شده است.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> همچنین رعایت [[آداب]] و رفتار اخلاقی در حضور دیگران برای حفظ [[آبرو]] و شخصیت اجتماعی امری عقلایی تلقی می‌شود و لزوماً به معنای ریاکاری نیست؛ زیرا میان [[حریم خصوصی]] و رفتار اجتماعی تفاوت‌های عرفی وجود دارد.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی.]</ref> بر همین اساس، در منابع اسلامی حضور در مراسم [[عزاداری|سوگواری]]، دیدار با خانواده متوفی و ابراز همدردی با آنان دارای فضیلت شمرده شده و مسئولیتی اجتماعی معرفی گردیده است؛ چنین حضوری ریا یا خودنمایی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.aparat.com/v/l37u225 «تظاهر کردن با ریا کردن فرق داره»، وب‌سایت آپارات.]</ref> همچنین در برخی متون، تباکی و اظهار حزن در [[عزاداری امام حسین]] نیز در همین چارچوب عملی پسندیده دانسته شده است.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/node/96898 «آیا عزاداری هر چند که از روی ریا باشد پذیرفته است؟»، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی.]</ref>

از منظر اخلاقی و روان‌شناختی نیز میان ریا و [[وسواس]] در نیت تمایز قائل شده‌اند. بر این اساس، تحقق ریا وابسته به قصد آگاهانه برای جلب منافع دنیوی یا منزلت اجتماعی است، در حالی که نگرانی‌های افراطی دربارهٔ ریا می‌تواند به صورت نوعی [[وسواس فکری]] بروز یابد که راه مقابله با آن بی‌توجهی به [[وسوسه]] و استمرار در انجام عمل دانسته شده است.<ref>[https://www.porseman.com/!24689 «تظاهر و ریا در پوشیدن لباس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهی.]</ref>

در منابع اخلاقی، برخی نشانه‌های رفتاری برای ریاکار ذکر شده است؛ از جمله آنکه فرد در حضور دیگران عبادات را با نشاط انجام می‌دهد، اما در خلوت نسبت به آن‌ها سستی نشان می‌دهد و علاقه‌مند است مورد [[ستایش]] قرار گیرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/295 کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص295.]</ref> با این حال، در روایات اسلامی تصریح شده است که صرف خشنودی از ستایش دیگران نکوهیده نیست و تنها زمانی ریا تحقق می‌یابد که عمل عبادی صرفاً برای جلب رضایت مردم انجام شود.<ref>[http://noo.rs/hC6Bx کلینی، الکافی، 1363ش، ج2، ص297.]</ref>

# ریا در عقاید و معارف الهی: شدیدترین نوع ریا که شامل تظاهر به باورهای توحیدی مانند [[توکل]]، یا تبری از عقاید باطل برای کسب وجاهت مذهبی است. چنانچه این تظاهر با باور قلبی همراه باشد، [[شرک خفی]] و در صورت فقدان باور درونی، [[نفاق]] تلقی می‌شود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page36 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.]</ref>

# ریا در عبادات: این دسته دو گونه است: ریا در انجام عمل به معنای تظاهر در اصل یا اجزای عبادت که طبق قواعد فقهی موجب بطلان عمل می‌شود و ریا در ترک عمل به معنای پرهیز از انجام یک فعالیت مذهبی، مانند [[امام جماعت|امامت جماعت]]، با هدف تظاهر به [[زهد]] و دوری از ریاست.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31162/شرح_چهل_حدیث_اربعین_حدیث_/حدیث_2_ریا%20#page36 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص35-36.]</ref>

== پیامدهای ریا در فرهنگ اسلامی ==

در قرآن، ریاکاران مورد نکوهش قرار گرفته‌اند<ref>سوره بقره، آیه 264؛ سوره نساء، آیه 38 و 142؛ سوره أنفال، آیه 47؛ سوره ماعون، آیه 6.</ref> و کسانی که برای نمایش، به مردم انفاق می‌کنند هم‌نشین [[شیطان]] معرفی شده‌اند.<ref>سوره نساء، آیه ۳۸.</ref> احادیث متعددی نیز در مذمت ریا نقل شده است؛ از جمله [[حضرت محمد]] ریا را شرک اصغر دانسته<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/303 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص303.]</ref> و تصریح کرده است که هر کس در عمل عبادی خود غیر خدا را شریک سازد، خداوند از او و عملش بیزار است<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/140 فیض کاشانی، المحجه البیضاء، 1417ق، ج6، ص140].</ref> و عملی که با ریا آمیخته باشد پذیرفته نمی‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/11008/72/304 مجلسی، بحار الأنوار، ج72، ص304].</ref> [[امام جعفر صادق|امام صادق]] نیز ریا را گونه‌ای شرک معرفی کرده است، زیرا در آن، عمل برای مردم انجام می‌گیرد نه برای خدا.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/293 کلینی، الکافی، 1401ق، ج2، ص293، ح3.]</ref> بطلان انفاق،<ref>سوره بقره، آیه 264.</ref> محرومیت از محبت الهی<ref>سوره نساء، آیه 36-38.</ref> و هم‌سویی با شیطان از دیگر پیامدهایی است که برای ریا گفته شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج4، ص355.</ref> از منظر فقهی نیز ریا در عبادات موجب بطلان عمل و حرام است.<ref>نجفی، جواهرالکلام، 1362ش، ج9، ص187.</ref><ref>خوئی، التنقیح فی شرح العروه الوثقی، بی‌تا، ج5، ص7-8.</ref>

در متون اخلاقی، راه درمان ریا به دو دسته کلی تقسیم شده است:<ref>[https://noorlib.ir/book/view/56379?pageNumber=127&viewType=pdf فضلی، درآمدی بر عرفان عملی در اسلام، 1391ش، ص 130.]</ref>

== ریا در تاریخ و فرهنگ ایرانیان ==

نقد ریا و تزویر از مضامین کلیدی در تاریخ اجتماعی و ادبی ایران، به‌ویژه از سده پنجم هجری است. پژوهشگران رواج این پدیده را با ساختارهای سیاسی استبدادی، ناامنی‌های تاریخی و ضعف نهادهای دادخواهی مرتبط دانسته‌اند؛ عواملی که منجر به شکل‌گیری الگوهای رفتاری مبتنی بر پنهان‌کاری، سازگاری ظاهری با قدرت و دوگانگی میان ظاهر و باطن برای حفظ منافع یا امنیت شده است. پس از حمله مغول و تشدید آشفتگی‌های اجتماعی، گرایش به پنهان‌کردن باورهای واقعی در لایه‌های مختلف جامعه تقویت شد که بازتاب آن در [[زبان فارسی]] به‌صورت گسترش زبان کنایی و استعاری نمود یافت. همچنین، رواج اغراق، تعارفات پیچیده و القاب مبالغه‌آمیز در زبان رسمی، به‌عنوان بازتابی از روابط قدرت و موانع شکل‌گیری شفافیت اجتماعی تعبیر شده است.<ref>[https://ensafnews.com/463542/قلمرو-ریا-در-ادبیات-محمدعلی-اسلامی-ندو/ اسلامی ندوشن، «قلمرو ریا در ادبیات»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف‌نیوز.]</ref>

در [[دیوان حافظ]]، مبارزه با ریا مرکزی‌ترین درون‌مایه است. او با استفاده از واژگانی چون سالوس، تزویر، خرقه، منافق و مدعی، لایه‌های مختلف جامعه زمان خود را نقد می‌کند. حافظ گروه‌هایی نظیر واعظان، فقیهان، صوفیان و زاهدان را که از [[دین]] برای مقاصد دنیوی بهره می‌جستند، مورد خطاب قرار داده و در برابر حاکمان ریاکار، از نماد محتسب استفاده کرده است. گستردگی این مفاهیم نشان‌گر تلاش او برای افشای تضاد میان ادعاهای دینی و کنش‌های سیاسی-اجتماعی عصر خویش است.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/20170718155836-10124-40.pdf شمشیری و همکاران، «بررسی ریا به عنوان آسیب اجتماعی در اشعار حافظ»، 1395ش، ص 92.]</ref> در یکی از اشعار [[حافظ]] چنین آمده است:<ref>حافظ، دیوان حافظ، [https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh199 غزل شماره 199]، در وب‌سایت گنجور.</ref>

* در حکایتی از ابوالعلای مُرائی، واعظی که به ریاکاری شهرت داشت، بر منبر ضمن ادعای [[اخلاص]] و تلاش برای پنهان‌کردن عبادات، تمامی طاعات پنهانی خود از جمله تعداد رکعات [[نماز]]، [[روزه|روزه‌ها]] و مبالغ [[صدقه]] خود را با جزئیات برای عموم بازگو می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Goharenab/View/77187/طنزهای_ریا_و_ریاکاری «طنزهای ریا و ریاکاری»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

* حافظ، دیوان حافظ، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ش.