مجلس شورای اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

دربارۀ منشأ اعتبار مصوبات مجلس دو دیدگاه اساسی مطرح است؛ دیدگاه نخست، حاکمیت قوانین را ناشی از رأی مردم و قرارداد اجتماعی میان شهروندان و نمایندگان تلقی می‌کند. در مقابل، نظریۀ فقهی دیگر که پژوهشگرانی دینی آن را تبیین کرده‌اند، حق تشریع را اصالتاً متعلق به خداوند می‌داند که در دوران غیبت به ولی‌فقیه واگذار شده است.<ref>مصباح یزدی، حکمت نظری و عملی در نهج‌البلاغه، ۱۳۹۰ش، ص120.</ref> بر پایۀ این دیدگاه، در نظام قانون‌گذاری ایران، امضای شورای نگهبان ضامن نهایی مشروعیت و اعتبار مصوبات مجلس است؛ به‌طوری‌که اگر تمامی نمایندگان مجلس شورای اسلامی به طرح یا لایحه‌ای رأی مثبت دهند، اما شورای نگهبان آن را تأیید نکند، آن مصوبه فاقد اعتبار قانونی و حقوقی خواهد بود.<ref>[https://farsnews.ir/politics/1425380460000206609/%D8%A7%D9%85%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%B6%D8%A7%D9%85%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%86-%D «امضای شورای نگهبان ضامن مشروعیت قوانین است/ امام با شعار اسلام دل‌های مردم را جلب کرد»، خبرگزاری فارس.]</ref> رابطۀ مجلس با رهبر جمهوری اسلامی ایران یک رابطۀ مشورتی نیست، بلکه مجلس به‌عنوان قوۀ مقننۀ مستقل، صلاحیت عام قانون‌گذاری را داشته و بر اساس اصل پنجاه و هفتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تحت نظارت عالیۀ ولایت فقیه و با هماهنگی سازوکار نظارتی شورای نگهبان فعالیت می‌کند.<ref>عمید زنجانی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۸ش، ص245.</ref><br>در نظام جمهوری اسلامی ایران، جایگاه این نهاد در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری تعریف شده است؛ به‌طوری‌که سید روح‌الله خمینی مجلس شورای اسلامی را در رأس امور، خانه ملت<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج5، ص502 و ج18، ص420.</ref> و کانون هدایت خطاب کرده است.<ref>امام‌خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج12، ص347.</ref> سید علی خامنه‌ای نیز مجلس را یک مرکز اساسی و تعیین‌کننده برای کشور<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/1104578/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%88-%D «اهمیت و جایگاه مجلس از منظر امام خمینی و مقام معظم رهبری»، خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> و خط مقدم حکمرانی در دوران جدید معرفی کرده‌ است که تمامی سررشته‌های امور به آن برمی‌گردد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6844509/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D9%85-%D9%86% «بازخوانی پیام راهبردی رهبرانقلاب؛ ترسیم نسخۀ مجلس پساجنگ»، خبرگزاری مهر.]</ref>

==رابطه مجلس با سایر قوا و ارکان حاکمیت==

مجلس شورای اسلامی بر اساس اصل تفکیک قوا مستقل از قوای مجریه و قضاییه فعالیت می‌کند. این قوا زیر نظر مقام رهبری هستند و تنظیم روابط میان آنها نیز بر عهدۀ رهبری است. مجلس در زمان وضع قوانین ملزم به رعایت حدود وظایف سایر قوا است؛ با این حال از نظر اداری، مالی و تنظیم بودجۀ داخلی خود استقلال کامل دارد.<ref> [https://ilr.isu.ac.ir/article%201035.html بهادری جهرمی، «مفهوم و جایگاه استقلال قوا در حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، 1390ش، ص109-110.]</ref> مناسبات ساختاری مجلس با سایر ارکان نظام جمهوری اسلامی ایران با شاخص‌های زیر تبیین می‌شود:

# صلاحیت و ساختار تقنینی: قوۀ مقننه در ایران از نظر نظام انتخاباتی و مشارکت مستقیم مردم، ساختاری تک‌مجلسی دارد و طبق اصل هفتاد و یکم قانون اساسی، صلاحیت عام قانون‌گذاری در عموم مسائل را دارد،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/99634/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D «نقش و جایگاه مجلس شورای اسلامی در حکمرانی خوب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> اما به‌دلیل موازی بودن فرآیند تأیید مصوبات با نظارت شرعی و قانونی شورای نگهبان، عملکرد تقنینیِ آن واجد ابعاد دو‌مجلسی است.<ref>[https://factnameh.com/fa/fact-checks/2024-02-12-parliamentary-system-iran «در ایران سیستم تک‌مجلسی حاکم است و مثل کشورهای دومجلسی نیست مصوبات در مجلس دوم بلا اثر شود»، وب‌سایت فکت‌نامه.]</ref>  

# رفع بن‌بست‌های قانونی: مجمع تشخیص مصلحت نظام به‌عنوان مرجع حل اختلاف تقنینی عمل می‌کند؛ به این صورت که اگر مجلس بر مصلحت مورد نظر خود در برابر ایرادات شورای نگهبان پافشاری کند، تصمیم‌گیری نهایی به این مجمع واگذار می‌شود.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «مجلس شورای اسلامی»، ویکی فقه.]</ref> <ref group="دیدگاه">منبع اصلاح شود</ref>

نظام انتخاباتی مجلس بر الگوی اکثریت‌محور و مدل رأی دسته‌جمعی استوار است. حوزه‌های انتخابیه به بخش‌های تک‌کرسی و چندکرسی تقسیم می‌شوند و نامزدها برای ورود به مجلس شورای اسلامی در مرحلۀ نخست به کسب حداقل بیست درصد از آرای مأخوذه نیاز دارند.<ref>قاضی شریعت‌پناهی، بایسته‌های حقوق اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۵.</ref>

 

در ایران جریان اکثریت مجلس به‌صورت مستقیم دولت را تشکیل نمی‌دهد. قوۀ مجریه از طریق انتخابات ریاست‌جمهوری مجزا شکل می‌گیرد و نقش مجلس در قبال کابینه به اعطای رأی اعتماد یا استیضاح وزرا معطوف است.<ref>قاضی شریعت‌پناهی، بایسته‌های حقوق اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۵.</ref>  

===مؤلفه‌های اصلاحی<ref group="دیدگاه">عنوان و مطلب ذیل آن برای من واقعا مبهم است. من چیزی از آن متوجه نمی شوم. </ref>===

 

هیئت رئیسه: این رکن شامل رئیس، دو نایب‌رئیس، شش دبیر و سه ناظر بوده که وظیفۀ ادارۀ جلسات، تنظیم دستور کار و مدیریت اداری مجلس را بر عهده دارد. هیئت رئیسه در هر دوره در سه قالب سنی برای ادارۀ جلسۀ افتتاحیه، موقت برای تصویب اعتبارنامه‌ها و دائم برای یک دورۀ یک‌ساله شکل می‌گیرد.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-141/229379-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AF%D8%B1%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85% «بررسی ساختار مجلس در نظام جمهوری اسلامی ایران»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>

 

معاونت‌های اداری: امور پشتیبانی، اداری و اجرایی مجلس از طریق سه معاونت قوانین، نظارت و اجرایی زیر نظر هیئت رئیسه سازمان‌دهی می‌شود.<ref>[https://www.tebyan.net/news/79378/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «مجلس شورای اسلامی»، خبرگزاری تبیان.]</ref>

 

کمیسیون‌های تخصصی و فراکسیون‌ها: کمیسیون‌های تخصصی ارکان رسمی و کارشناسی مجلس هستند که وظیفۀ بررسی پیش‌نویس قوانین را پیش از طرح در صحن علنی بر عهده دارند. در مقابل، فراکسیون‌ها تشکل‌های غیررسمی و داوطلبانه‌ای هستند که بر پایۀ اشتراکات فکری، سیاسی یا صنفی نمایندگان شکل می‌گیرند.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-141/229379-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%AF%D8%B1%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85% «بررسی ساختار مجلس در نظام جمهوری اسلامی ایران»، خبرگزاری ایلنا؛]  

==سازوکار قانون‌گذاری==

# منشأ مصوبات: پیشنهاد قوانین در قالب طرح‌های قانونی با امضای حداقل پانزده نماینده<ref>[https://basirat.ir/fa/news/355613/%D9%88%D8%B8%D8%A7%DB%8C%D9%81-%D9%88-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «وظایف و اختیارات مجلس شورای اسلامی»، خبرگزاری بصیرت.]</ref> یا لوایح قانونی پیشنهادی از سوی دولت و قوۀ قضاییه به هیئت رئیسه تقدیم می‌شود.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/861197-%D9%88%D8%B8%D8%A7%DB%8C%D9%81-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA «وظایف مجلس شورای اسلامی چیست؟»، خبرگزاری شرق.]</ref> همچنین در موارد ضروری، مجلس می‌تواند تصویب برخی قوانین آزمایشی را به کمیسیون‌های داخلی تفویض کند.<ref>اداره کل قوانین مجلس شورای اسلامی، آشنایی با مراحل وضع قانون در مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۹ش، ص42.</ref>  

# بررسی و نصاب رأی‌گیری: طرح‌ها و لوایح ابتدا در کمیسیون‌های تخصصی ارزیابی شده و سپس در دو مرحله شامل کلیات و جزئیات در صحن علنی به بحث و رأی گذاشته می‌شوند.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/861197-%D9%88%D8%B8%D8%A7%DB%8C%D9%81-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA «وظایف مجلس شورای اسلامی چیست؟»، خبرگزاری شرق.]</ref> نصاب تصویب مصوبات عادی با اکثریت نسبی حاضران است، اما مصوبات ساختاری مانند تغییر در آیین‌نامۀ داخلی مجلس به رأی موافق دو‌سوم حاضران نیاز دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/5699630/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB% «نگاهی گذرا به نقش و جایگاه مجلس شورای اسلامی در قانون اساسی ایران»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>  

صلاحیت‌ها و اختیارات قانونی مجلس شورای اسلامی بر اساس اصول قانون اساسی در سه حوزۀ اصلی تفکیک می‌شود:

# صلاحیت‌های بین‌المللی و حاکمیتی: تأیید کلیۀ قراردادها، عهدنامه‌ها و موافقت‌نامه‌های بین‌المللی دولت منوط به تصویب مجلس است. هرگونه تغییر جزئی در خطوط مرزی کشور نیز به رأی موافق چهارپنجم مجموع نمایندگان نیاز دارد<ref group="دیدگاه">جالب است که به خود صلاحیت قانون گذاری به عنوان مهمترین صلاحیت مجلس شوری اسلامی اشاره نشده است. یا من متوجه نشدم!!</ref>.<ref>ویژه، حقوق اساسی پیشرفته، ۱۳۹۵ش، ص۹۸-۱۰۵.</ref>  

نمایندگان مجلس شورای اسلامی در مقام ایفای وظایف خود، در اظهار نظر و رأی آزادی کامل دارند و نمی‌توان آنها را به‌دلیل نظرات یا آرای ابراز شده در صحن یا کمیسیون‌ها تعقیب یا توقیف کرد؛ هرچند این مصونیت شامل جرایم عمومی خارج از حوزۀ وظایف نمایندگی نمی‌شود.<ref>[https://civilica.com/note/19974/ جوادنیا ریک، «مسئولیت سیاسی وحقوقی نمایندگان مجلس شورای اسلامی»، وب‌سایت سیویلیکا؛] [https://farsnews.ir/politics/1575178786000078992/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88%D8%B8%D8%A7%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%87-%D9%87%D «مجلس شورای اسلامی؛ وظایف، اختیارات و رویه‌ها»، خبرگزاری فارس.]</ref><br>پشتیبانی اداری از فرآیندهای نظارتی بر عهدۀ معاونت نظارت مجلس بوده<ref group="دیدگاه">مقصود نظارت بر رفتار نمایندگان است یا نظارت بر کارهای دولت و قوه قضائیه؟ در صورت مثبت بودن پاسخ جای بحث اینجا نیست. به نظرم  می رسد که اینجا نظارت بر بیرون است.</ref> و هیئت نظارت بر رفتار نمایندگان نیز وظیفۀ سنجش عملکرد اعضا را بر عهده دارد.<ref>[https://farsnews.ir/politics/1575178786000078992/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88%D8%B8%D8%A7%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%87-%D9%87%D «مجلس شورای اسلامی؛ وظایف، اختیارات و رویه‌ها»، خبرگزاری فارس.]</ref> تحلیل‌گران حقوقی اثربخشی ابزارهای نظارتی پارلمان را بیش از معیارهای کمی، وابسته به تقویت نظارت‌های پیشینی و بهره‌گیری از توان کارشناسی نهادهای وابسته ارزیابی می‌کنند<ref group="دیدگاه">به نظر می رسد که این یک سطرونیم هم مربوط به نظارت بر خود اعضای مجلس نباشد. در صورت جابجا شدن مطالب عنوان این بخش هم اصلاح شود. عنوان هایی را که شما انتخاب میکنید دقیق نیست. </ref>.<ref>[https://report.mrc.ir/article%209444.html قربانی‌چی و عبدالحسین‌زاده، «نظارت پارلمانی بر دستگاه‌های اجرایی: ابزارها و رویه‌ها»، 1402ش، ص26-27.]</ref>

==احکام اضطراری==

* سازمان‌ها و نهادهای وابسته<ref group="دیدگاه">جمله ناقص رها شده است</ref>

* مجلس شورای اسلامی برای تأمین پشتوانۀ کارشناسی و نظارتی خود، از تشکیلات علمی و مالی تابعه بهره می‌برد<ref group="دیدگاه">چه ربطی به موارد اضطراری دارد؟</ref>:

==جایگاه فرانهادی رئیس<ref group="دیدگاه">یعنی چه جایگاه فرانهادی رئیس مجلس؟ روی عنوان ها دقت کنید</ref> و نقد ساختار مجلس<ref group="دیدگاه">دو طرف عنوان که با حرف عطف بهم وصل شده چه ربطی بهم دیگر دارد؟ اصلا این عنوان یک عنوان ویکی نگارانه است؟</ref>==

رئیس مجلس شورای اسلامی علاوه بر ادارۀ امور داخلی پارلمان، دارای جایگاه فرانهادی در ساختار سیاسی است و به‌صورت حقوقی در شوراهای عالی تصمیم‌گیری کشور از جمله شورای عالی امنیت ملی، شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا و مجمع تشخیص مصلحت نظام عضویت دارد.<ref>جلالی، نهادهای موازی در نظام قانون‌گذاری ایران، ۱۳۹۲ش، ص۸۷.</ref> <br>با وجود این تشکیلات، برخی از تحلیل‌گران حقوقی و سیاسی به ساختار تک‌مجلسی و الگوی انتخاباتی فعلی نقد داشته و معتقدند این سازوکار مانع ورود نخبگان ساختاری به بدنۀ تقنینی می‌شود؛ به‌همین دلیل، پیشنهادهایی مبنی بر لزوم تحول به پارلمان تخصصی یا ایجاد نظام دومجلسی در مباحث حقوق اساسی ایران مطرح شده است<ref group="دیدگاه">انتقاد جایش اینجا نیست. می شود ذیل انتخابات مطرح کرد؛ یا جای مناسب تر دیگر. در چینش بندها دقت شود</ref>.<ref>مهرپور، سرگذشت قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص310.</ref>

انتخابات مجلس شورای اسلامی هر چهار سال یک بار برگزار می‌شود.<ref group="دیدگاه">بحث انتخابات را به بحث انتخاب مجلس ببرید</ref> نوسانات مشارکت عمومی، جریان‌های حزبی غالب، ترکیب هیئت‌رئیسه و رخدادهای کلان سیاسی دوازده دوره فعالیت این نهاد به‌شرح زیر است: