بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''مجلس شورای ملی'''</big>؛ نخستین کانون قانونگذاری مدرن و تجلی ساختار مشروطیت در ایران.< | <big>'''مجلس شورای ملی'''</big>؛ نخستین کانون قانونگذاری مدرن و تجلی ساختار مشروطیت در ایران.<br> | ||
مجلس شورای ملی بهعنوان نخستین و محوریترین نهاد قانونگذاری مدرن در ایران، بسترساز دگرگونی بنیادین در دیوانسالاری سنتی و توزیع قدرت سیاسی شد. این رکن تقنینی که فرآیند شکلگیری آن از مناسبات اداری پیشامشروطه آغاز شد، در طول ۲۴ دوره فعالیت رسمی، آینۀ تمامنمای چالشهای ساختاری، رقابتهای حزبی و تأثیر مداخلۀ نهادهای اجرایی بر نظام انتخابات بود. تثبیت حدود وظایف حقوقی، نظارت بر مصوبات مالی و نوسان کارکرد مستقل پارلمان در مواجهه با بحرانهای ملی، این پایگاه بهارستان را به کانون اصلی مطالعه تحولات دیپلماسی و حقوق عمومی در عصر مشروطیت تبدیل کرد. | مجلس شورای ملی بهعنوان نخستین و محوریترین نهاد قانونگذاری مدرن در ایران، بسترساز دگرگونی بنیادین در دیوانسالاری سنتی و توزیع قدرت سیاسی شد. این رکن تقنینی که فرآیند شکلگیری آن از مناسبات اداری پیشامشروطه آغاز شد، در طول ۲۴ دوره فعالیت رسمی، آینۀ تمامنمای چالشهای ساختاری، رقابتهای حزبی و تأثیر مداخلۀ نهادهای اجرایی بر نظام انتخابات بود. تثبیت حدود وظایف حقوقی، نظارت بر مصوبات مالی و نوسان کارکرد مستقل پارلمان در مواجهه با بحرانهای ملی، این پایگاه بهارستان را به کانون اصلی مطالعه تحولات دیپلماسی و حقوق عمومی در عصر مشروطیت تبدیل کرد. | ||
==مفهومشناسی | ==مفهومشناسی== | ||
مجلس شورای ملی مهمترین نهاد قانونگذاری برآمده از انقلاب مشروطه در ایران بود که بر پایۀ قانون اساسی ۱۳۲۴ق تشکیل شد و بهعنوان نمایندۀ ارادۀ عمومی، وظیفۀ تصویب قوانین، نظارت بر عملکرد دولت و تعیین امور مالی و سیاسی کشور را بر عهده داشت.<ref> [https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> این نهاد رکن اصلی قوۀ مقننه بهشمار میرفت و هرچند قانون اساسی ساختار دو مجلسی شامل مجلس شورای ملی و مجلس سنا را پیشبینی کرده بود، بهدلیل تأخیر در تشکیل سنا تا سال ۱۳۲۸ش، مجلس شورای ملی عملاً بهتنهایی وظایف قانونگذاری کشور را انجام میداد.<ref>فرهنگ قهرمانی، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دوره ۲۴ قانونگذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از ۲۵۰۸ تا ۲۵۳۶ شاهنشاهی، ۲۵۳۶شاهنشاهی، ص۲۱۰ و ۳۳۳.</ref> | |||
مجلس شورای ملی مهمترین نهاد قانونگذاری برآمده از انقلاب مشروطه در ایران بود که بر | ==پیشینه و بسترهای تاریخی شکلگیری== | ||
الگوی نوین مجالس مشورتی در جهان به دگرگونیهای سیاسی پس از رنسانس در بریتانیا طی قرن هفدهم میلادی بازمیگردد.<ref>دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، 1380ش، ص11 و 462.</ref> در ایران، از دهۀ ۱۲۷۰ق، دارالشورای کبرای دولتی یا مجلسالوزرا با حضور رجال مملکتی تشکیل شد که در دورۀ صدارت میرزاحسینخان سپهسالار در سال ۱۲۹۸ق توسعه یافت؛ هرچند این نشستها که در کاخ گلستان برگزار میشد، فاقد حضور مردمی و تنها بهعنوان جلسات هیئت دولت بود.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/724929/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جامجم آنلاین.]</ref><br> | |||
این نهاد رکن اصلی قوۀ | بستر اصلی تحول این مفهوم، وقوع نهضت مشروطۀ ایران بود که بهعنوان جنبشی فراگیر علیه استبداد دربار شکل گرفت. با آغاز این جنبش مشروطهخواهی در دهههای نخست سدۀ چهاردهم قمری تحت تأثیر تحولاتی چون تأسیس دارالفنون، توسعۀ مدارس جدید، انتشار روزنامهها و گسترش ایدههای روشنگرانه، شعار افتتاح دارالشورا و برقراری قانون با هدف کاهش قدرت درباریان و واگذاری حق قانونگذاری به نمایندگان مردم همگانی شد. تهران کانون اصلی این تحولات و بستر برگزاری نخستین دوره انتخابات شد.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/FD593F/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref><br> | ||
فرآیند تأسیس این نهاد با فرمان مظفرالدینشاه در 13 مرداد 1285ش آغاز شد که در جریان آن، چالشهایی برای نامگذاری میان عنوانهای شورای اسلامی و شورای ملی بهوجود آمد؛ بهطوریکه ارکان دربار و برخی علما خواهان عنوان اسلامی بودند اما مشروطهخواهان بهدلیل حضور نمایندگان اقلیتهای دینی شامل یهودیان، ارامنه و زرتشتیان، بر عنوان ملی پافشاری کردند که در نهایت همین نام در نظامنامۀ انتخاباتی تثبیت شد و به امضای پادشاه رسید تا با ورود وکلای طبقات مختلف جامعه، نخستین تجربۀ پارلمانی منطقه و فرآیند تکثر سیاسی در ایران پایهگذاری شود.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1387ش، ص۴۴۵؛ | |||
[https://jamejamonline.ir/fa/news/724929/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جامجم آنلاین.] | |||
هرچند | </ref> | ||
==پیشینه و بسترهای تاریخی شکلگیری | |||
الگوی نوین مجالس مشورتی در جهان به دگرگونیهای سیاسی پس از رنسانس در بریتانیا طی قرن هفدهم میلادی بازمیگردد.<ref>دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، 1380ش، ص11 و 462.</ref> در ایران، از دهۀ ۱۲۷۰ق، دارالشورای کبرای دولتی یا مجلسالوزرا با حضور رجال مملکتی تشکیل شد که در دورۀ صدارت میرزاحسینخان سپهسالار در سال ۱۲۹۸ق توسعه یافت؛ هرچند این نشستها که در کاخ گلستان برگزار میشد، فاقد حضور مردمی و تنها بهعنوان جلسات هیئت دولت بود | |||
فرآیند تأسیس این نهاد با فرمان مظفرالدینشاه در | |||
==ساختار اداری و نظام انتخابات== | ==ساختار اداری و نظام انتخابات== | ||
روند گزینش نمایندگان و شرایط حاکم بر انتخابات مجلس شورای ملی در طول ۲۴ دوره دچار تغییرات ساختاری شد: | روند گزینش نمایندگان و شرایط حاکم بر انتخابات مجلس شورای ملی در طول ۲۴ دوره دچار تغییرات ساختاری شد: | ||
===دورۀ نخست (انتخابات طبقاتی)=== | |||
انتخابات بهصورت طبقاتی در شش طبقه شامل شاهزادگان قاجار، علما و طلاب، اعیان، تجار، ملاکان و اصناف برگزار شد. شرایط نامزدی در این دوره شامل تابعیت ایران، جنسیت مرد، سواد فارسی، سن بین سی تا هفتاد سال و داشتن شهرت محلی بود. در این میان، وجود معیارهای مالی سنگین برای رأیدهندگان در طبقات مالکان، تجار و اصناف سبب شد تا اقشار کمدرآمد جامعه از حق رأی محروم شوند. همچنین زنان بر اساس بندهای قانونی نظامنامه و بدون ارتباط با معیارهای مالی، بهدلیل جنسیت خود بهطور کامل از حق رأی دادن و حق نامزد شدن محروم بودند.<ref>مجموعه قوانین و آیین نامههای انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا، بیتا، ص۷.</ref> | |||
===دورۀ دوم (انتخابات دو مرحلهای)=== | |||
ملاک طبقاتی حذف و انتخابات بهصورت دو مرحلهای در سراسر کشور اجرا شد.<ref>صالح، سرگذشت قانون، ۱۳۸۳ش، ص۲۵۱ـ۲۵۲.</ref> وکلای منتخب اولیه، از میان خود یکسوم را برای ورود به بهارستان برمیگزیدند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بیتا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> | |||
===دوره سوم به بعد (انتخابات عمومی)=== | |||
نظام انتخابات بهصورت عمومی و یک مرحلهای تبدیل شد.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بیتا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> در این دوره نیز با وجود گسترش فعالیتهای مدنی در بیرون از پارلمان، مانع قانونی برای ورود زنان به فرآیند سیاسی بهعلت بافت مذهبی و سنتی حاکم همچنان پابرجا بود. محرومیت زنان از حق انتخاب کردن و انتخاب شدن تا دورههای پایانی پهلوی ادامه داشت و در چهار دورۀ آخر فعالیت مجلس، ۳۶ نمایندۀ زن به این نهاد راه یافتند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بیتا، دوره1.</ref> | |||
==ساختمان و مکان فیزیکی مجلس شورای ملی== | |||
نهاد قانونگذاری کشور از آغاز مشروطیت تا پیش از انقلاب سال 1357ش در محوطۀ تاریخی میدان بهارستان تهران مستقر بود. نخستین دورۀ مجلس شورای ملی در سال 1285ش در کاخ سپهسالار تشکیل شد که پیش از آن به میرزا حسینخان سپهسالار تعلق داشت و بهعنوان اولین پایگاه رسمی مشروطه برگزیده شد. با توسعۀ ساختار اداری و تشکیل مجلس سنا در سال 1328ش، ساختمان مدرن دیگری در همین مجموعه طراحی شد که در دهههای پایانی حکومت پهلوی به محل اصلی برگزاری جلسات تبدیل شد؛ این مجموعۀ پانزده هکتاری پس از انقلاب اسلامی نیز اصالت سیاسی خود را حفظ کرد و با احداث ساختمان هرمیشکل جدید، بهعنوان محل استقرار مجلس شورای اسلامی مورد استفاده قرار گرفت.<ref>[https://farsnews.ir/politics/1480493520000031896/%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%87%D8%B1%D9%85-%D8%A8%D9%84%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86?lang=en «از عمارت قدیمی تا هرم بلند بهارستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | |||
==آمار ادوار و تحولات ساختاری== | |||
در طول هفتاد و دو سال فعالیت نظام مشروطه، در مجموع بیست و چهار دورۀ مجلس شورای ملی تشکیل شد که تحولات ساختاری آن به این شرح است: | |||
# مدت فعالیت: مدت قانونی هر دوره مجلس تا پایان دورۀ هجدهم دو سال بود و از دورۀ نوزدهم به چهار سال افزایش یافت. | |||
# تشکیل نظام دو مجلسی: از سال 1328ش با تشکیل مجلس سنا، هفت دوره فعالیت همزمان سنا با مجلس شورای ملی رقم خورد. | |||
# مرزبندی بر اساس حاکمیت: پنج دورۀ نخست در دوران قاجار تشکیل شد و مجلس پنجم رأی به تغییر سلطنت داد. مجالس ششم تا بیست و چهارم در دوران پهلوی شکل گرفت؛ پایان دورۀ دوازدهم با خروج رضاشاه، پایان دورۀ هفدهم با حوادث مرداد 1332ش و ماههای پایانی دورۀ بیست و چهارم با وقوع انقلاب همزمان شد.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> | |||
==رویدادهای مهم تاریخی== | |||
===به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر=== | |||
این رویداد در جمادیالاول ۱۳۲۶ق رخ داد که در جریان آن، محمدعلیشاه به بهانۀ سوءقصد به او با همراهی کلنل لیاخوف ساختمان بهارستان را به توپ بست؛ این حادثه منجر به تعطیلی موقت مجلس، شهادت برخی آزادیخواهان و آغاز دورۀ استبداد صغیر شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/12849 «به توپ بستن مجلس شورای ملی به فرمان محمدعلی شاه قاجار»، مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در این دوره، محمدعلی شاه تلاش کرد تا قدرت مطلقۀ خود را بازگرداند اما مقاومت مردم و مشروطهخواهان در نقاط مختلف ایران ادامه یافت. این واقعه همچنین باعث افزایش نفرت عمومی از شاه و نیروهای خارجی شد و در نهایت به فتح تهران و بازگشت مشروطیت در سال 1327ق انجامید.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/1K992H/%D8%A8%D9%87_%D8%AA%D9%88%D9%BE_%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%86_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «به توپ بستن مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.] </ref> | |||
===بحران اولتیماتوم روسیه و جنگ جهانی اول=== | |||
مجلس دوم در اواخر فعالیت خود با اولتیماتوم نظامی روسیه برای اخراج مورگان شوستر روبهرو شد<ref>اردلان، زندگی در دوران شش پادشاه (خاطرات حاجعزالممالک اردلان)، 1372ش، ص۶۳ـ۶۵.</ref> و با وجود مقاومت نمایندگان، دولت مجبور به انحلال مجلس شد؛<ref>بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، 1371ش، ج1، ص11.</ref> در جنگ جهانی اول نیز با وجود اعلام بیطرفی مجلس سوم و نیز با وجود احیای فضای مطبوعاتی، بهدلیل ورود نیروهای روس و انگلیس و مهاجرت نمایندگان به قم بیش از یک سال دوام نیاورد و تعطیل شد.<ref>مزینانی، سر گذشت، افکار و آثار آیتالله شهید سیدحسن مدرس، ۱۳۹۳ش، ص۳۴۵ـ۳۴۶؛ | |||
اتحادیه، احزاب سیاسی در مجلس سوم، 1371ش، ص۶۹ـ۷۴. | |||
</ref> | |||
===اشغال کشور در جنگ جهانی دوم=== | |||
در شهریور ۱۳۲۰ش و در جریان اشغال ایران توسط متفقین، مجلس دوازدهم پناهگاه سیاسی کشور شد و رضاشاه پس از استعفا، صندلی سلطنت را به فرزند خود واگذار کرد که سوگندنامه پادشاه جدید در صحن همین مجلس قرائت شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیعالدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | |||
===ملی شدن صنعت نفت و کودتا=== | |||
پس از رد لایحۀ قرارداد گس گلشاییان در مجلس پانزدهم، مجلس شانزدهم با پافشاری فراکسیون ملیون به رهبری محمد مصدق، قانون ملی شدن صنعت نفت را در 24 اسفند 1329ش به تصویب رساند.<ref>لوح مشروح مذاکرات، دوره ۱۶.</ref> در مجلس هفدهم با وجود چالشهای اداری میان دربار و فراکسیون ملی که به تغییرات متوالی در کرسی ریاست مجلس میان جمال امامی، آیتالله سید ابوالقاسم کاشانی و عبدالله معظمی انجامید، مصوبات کلیدی نظیر قانون ادارۀ کشور بدون نفت و قطع روابط سیاسی با بریتانیا به تصویب رسید اما اختلافات بعدی به رفراندوم انحلال پارلمان توسط مصدق و وقوع کودتای 28 مرداد 1332ش منجر شد. در پی سقوط دولت، پروندۀ این دوره با دستگیری معظمی بسته شد و مجلس هجدهم با بازگشت رضا حکمت به کرسی ریاست، موافقتنامۀ واگذاری استخراج نفت به کنسرسیوم بینالمللی را تصویب کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیعالدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | |||
==افراد تأثیرگذار بر مجلس شورای اسلامی== | |||
مناسبات قدرت میان دربار و پارلمان در طول ادوار مختلف، بازتابدهندۀ رویکرد فکری شاهان مشروطه بود؛ مظفرالدینشاه با امضای فرمان تأسیس، مشروعیت این نهاد را پذیرفت اما جانشین او محمدعلیشاه، رویکرد تقابل نظامی را برگزید که با ایستادگی چهرههای نامداری چون میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل و آیتالله سید محمد طباطبایی روبهرو شد. در دوران پهلوی اول، رضاشاه ابتدا از مجرای مجلس پنجم و با یاری حامیانی چون سید محمد تدین سلطنت خود را تثبیت کرد<ref>پهلوی، مأموریت برای وطنم، 1345ش، ص۵۳؛ | |||
گلشاییان، گذشتهها و اندیشههای زندگی یا خاطرات من، 1377ش، ج1، ص422. | |||
</ref> اما بهمرور با حذف فراکسیونهای مستقل و منتقدانی چون سید حسن مدرس، کارکرد نظارتی پارلمان را به سود ارادۀ ملوکانه تضعیف کرد.<ref>مدرسی، مرد روزگاران، مدرس شهید نابغه ملی ایران، 1374ش، ص۳۳۴- 3۳۵.</ref> این رابطه در دورۀ محمدرضاشاه به دو نیمه تقسیم شد؛ در ۱۲ سال نخست، بهدلیل ضعف دربار، مجلس با حضور نخبگانی چون دکتر محمد مصدق و آیتالله ابوالقاسم کاشانی به کانون اصلی تصمیمگیری ملی تبدیل شد<ref>مهدوینیا، نخستوزیران ایران، زندگی سیاسی عبدالحسین هژیر، 1373ش، ص۳۰۶.</ref> اما از دهۀ ۱۳۴0ش به بعد، با تثبیت قدرت شاه و ظهور سیستم تکحزبی، مجلس بار دیگر به نهادی همسو با تصمیمات دربار تبدیل شد.<ref>امیرعلایی، چند خاطره سیاسی، 1370ش، ص۷۷.</ref> | |||
==سرانجام و انحلال مجلس شورای ملی== | |||
آخرین دورۀ مجلس شورای ملی، در بستر ساختار تکحزبی رستاخیز شکل گرفت و تا پیش از اوجگیری دیماه 1356ش، مجریِ بیچون و چرای سیاستهای دربار بود. با گسترش امواج انقلاب اسلامی و وقوع قیامهای قم و تبریز، بدنۀ پارلمان دچار انشقاق شد؛ بیشتر وکلای بهارستان با آشوبگر خواندن معترضان، خواستار شدت عمل دولت شدند و اقلیتی از نمایندگان نیز با استیضاح دولتهای وقت و خروج از حزب رستاخیز، تلاش کردند پایگاهی مردمی برای خود کسب کنند. این نهاد در ماههای پایانی، با تصویب لوایح شتابزدهای نظیر انحلال ساواک و پیگرد قضایی وزرای پیشین تحت صدارت شاپور بختیار، سعی در آرام کردن فضا و حفظ قانون اساسی مشروطه داشت اما بهدلیل موج بیاعتمادی عمومی و ناامیدی مردم از اصلاحات روبنایی، این اقدامات کارگر نیفتاد.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=4224 «قوۀ مقننه در دورۀ پهلوی؛ مطالعۀ موردی: دورۀ بیست و چهارم مجلس شورای ملی»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref><br> | |||
سرانجام با صدور بیانیۀ امام خمینی مبنی بر غیرقانونی بودن مجالس پهلوی و تأکید دوبارۀ او پس از بازگشت به کشور در بهمن 1357ش، شیرازۀ مدیریتی بهارستان از هم پاشید. موج گستردۀ استعفای نمایندگان منفرد و فراکسیونهای اقلیت، تلاشهای جواد سعید رئیس مجلس را برای تداوم کار پارلمان ناکام گذاشت؛ تا جاییکه آخرین جلسۀ علنی در هفدهم بهمن با تبریک بازگشت امام خمینی و توصیه به راهکار مسالمتآمیز برگزار شد. با پیروزی انقلاب اسلامی در بیست و دوم بهمن، فعالیت 72 سالۀ این نهاد بهطور کامل خاتمه یافت و پس از طی یک دوره انتقال سیاسی، جای خود را به ساختار جدید مجلس شورای اسلامی داد.<ref>خوشزاد، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، 1390ش، ص۲۹۲ـ۲۹۶.</ref> | |||
==چالشها و روندهای کارکردی در مناسبات قدرت== | ==چالشها و روندهای کارکردی در مناسبات قدرت== | ||
سیر فعالیت مجلس شورای ملی، تحت تأثیر مناسبات قدرت داخلی و مداخلات خارجی پیش رفت.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> بررسی ادوار قانونگذاری نشاندهندۀ دگرگونی تدریجی در فرآیندهای اداری و وظایف نظارتی این نهاد است. این ارگان در دورههای مختلف بهویژه در دوران پهلوی اول و دوم، تحت تأثیر مصوبات درونساختی و مداخلات دولتی قرار گرفت. در این دورهها، کارکرد مستقل مشورتی پارلمان کاهش یافت و مکانیزمهای نظارتی مانند سؤال، استیضاح و بررسی آزادانۀ لوایح مالی در عمل از دستور کار خارج شد. تغییرات کارکردی مجلس همزمان با منازعات میان ساختارهای سنتی و مدرن در جامعه و حضور طبقات قدیمی قدرت شکل گرفت. این تقابلهای اداری و مداخلۀ نهادهای نظامی و اجرایی در روند برگزاری انتخابات، سبب شد تا ساختار ظاهری مجلس بهعنوان رکن تقنینی حفظ شود اما مصوبات آن در جهت تثبیت سیاستهای یکپارچه دولتها و حذف نظاممند جریانهای منتقد پیش برود؛ فرآیندی که در نهایت منجر به کاهش پایگاه عمومی این نهاد در دهههای پایانی مشروطیت شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/639110/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحرانهای نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.]</ref> | سیر فعالیت مجلس شورای ملی، تحت تأثیر مناسبات قدرت داخلی و مداخلات خارجی پیش رفت.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> بررسی ادوار قانونگذاری نشاندهندۀ دگرگونی تدریجی در فرآیندهای اداری و وظایف نظارتی این نهاد است. این ارگان در دورههای مختلف بهویژه در دوران پهلوی اول و دوم، تحت تأثیر مصوبات درونساختی و مداخلات دولتی قرار گرفت. در این دورهها، کارکرد مستقل مشورتی پارلمان کاهش یافت و مکانیزمهای نظارتی مانند سؤال، استیضاح و بررسی آزادانۀ لوایح مالی در عمل از دستور کار خارج شد. تغییرات کارکردی مجلس همزمان با منازعات میان ساختارهای سنتی و مدرن در جامعه و حضور طبقات قدیمی قدرت شکل گرفت. این تقابلهای اداری و مداخلۀ نهادهای نظامی و اجرایی در روند برگزاری انتخابات، سبب شد تا ساختار ظاهری مجلس بهعنوان رکن تقنینی حفظ شود اما مصوبات آن در جهت تثبیت سیاستهای یکپارچه دولتها و حذف نظاممند جریانهای منتقد پیش برود؛ فرآیندی که در نهایت منجر به کاهش پایگاه عمومی این نهاد در دهههای پایانی مشروطیت شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/639110/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحرانهای نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.]</ref> | ||
