زبان بدن: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''زبان بدن؛'''</big> ایجاد ارتباط از طریق آوا، اشارات و حرکات اعضای بدن.

زبان بدن، یکی از شیوه‌های کارآمد ارتباطی است که با بررسی نحوۀ ارتباط بین حرکات و زبان بدن بخشی از اطلاعات و احساسات مورد نظر فرد را به دیگران انتقال می‌دهد. این روش ارتباطی، کارکردهایی در جهت حفظ حیات و یاری گرفتن از دیگران دارد.

درک درست رفتار دیگران، نقش مهمی در کنش‌های اجتماعی ایفا می‌کند. زبان بدن از طریق حالات چهره و تماس چشمی، منجر به درک احساسات و عواطف افراد می‌شود و در تعاملات اجتماعی از قبیل جذابیت میان‌فردی، نفود اجتماعی، کمک‌‌رسانی و پرخاشگری نقش مؤثری ایفا می‌کند. اطلاعاتی که ازطریق این رفتارها و علائم غیرکلامی منتقل می‌شوند و تفسیری که برای این داده‌ها ارائه می‌دهند با عنوان ارتباط غیرکلامی یا زبان بدن شناخته می‌شود. <ref>سالاری‌فر و دیگران، روان‌شناسی اجتماعی، 1393ش، ص27-28.</ref> نشانه‌های ارتباطات غیرکلامی از طریق حالات چهره، تماس چشمی، تُن صدا، حرکات بدنی و تماس بدنی ابراز می‌شوند <ref>فرهنگی، ارتباطات انسانی، 1397ش، ج1، ص256-257؛ سالاری‌فر و دیگران، روان‌شناسی اجتماعی، ص29.</ref> و سه وظیفۀ اصلی را ایفا می‌کنند:

#جایگزین پیام‌های کلامی می‌شوند، مثلا به‌جای گفتن بله یا خیر سر را به پایین و بالا حرکت می‌دهند.

#پیام‌های کلامی را تقویت می‌کنند، همراه خوشامدگویی به مهمان با چهره‌ای بشاش و لبخند محبت‌آمیز ازآنها استقبال می‌کنند.

#در جهت خلاف و رد پیام‌های کلامی عمل می‎کنند، مانند چشمک زدن به دیگران که عدم صحت حرف ماقبل خود را اعلام می‌کنند.<ref>فرهنگی، ارتباطات انسانی، 1397ش، ج1، ص303.</ref>

زبان بدن که در علوم مختلفی ازجمله [[جامعه شناسی بدن|جامعه‌شناسی بدن]] مورد مطالعه قرار می‌گیرد؛ دارای چند رکن اصلی است که عبارت‌اند از: ساختار کلی، جهت و جنبش، حالت ایستادن، حرکات اعضای بدن، حالت چهره، حرکات چشم، لمس کردن، رعایت فاصله‌ با دیگران، لحن و تن صدا که همگی در [[انواع بدن]] نیز تفاوت‌هایی دارند.<ref> [https://blog.faradars.org/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «زبان بدن چیست؟»،  وب‌سایت مجله فرادرس.]</ref> پیام‌های هر کدام از ارکان زبان بدن به‌صورت درهم‌تنیده و در شبکه‌ای از نشانه‌های دیگر، معنایابی می‌شود. با بررسی مجموعۀ نشانه‌ها می‌شود پیامی را فهمید و راجع به‌ نوع احساسات واقعی شخص قضاوت کرد. توجه به این ارکان، نشانه‌ها و شناخت از بدن افراد در حالت عادی، مبنای فهم زبان بدن به‌شمار می‌آیند.<ref> [https://blog.faradars.org/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «زبان بدن چیست؟»،  وب‌سایت مجله فرادرس.]</ref> زبان بدن در ارتباط با زبان گفتاری از سه طریق عمل می‌کند؛ گاهی جایگزین پیام‌های کلامی می‌شود و در مواردی پیام‌های زبانی را تقویت، تضعیف و یا تکذیب می‌کند.<ref>[https://qpss.atu.ac.ir/article_13866_54c17fcea0986c55cb06d3760923b472.pdf ذوالفقاری و دیگران، «فهم جامعه‌شناختی‌زبان بدن کاندیداهای‌ ریاست‌جمهوری ایران»،  1400ش، ص212.]</ref>

==تاریخچه==

زبان بدن همواره منبع اصلی درک بین‌فردی و نخستین روش ارتباطی بوده است. <ref>بولتون، روان‌شناسی روابط انسانی، 1384ش، ص124-125.</ref> فرانسیس بیکن در سال 1605م زبان بدن را به‌صورت علمی مورد بررسی قرار داد. بعد از وی، جان بالور و چارلز داروین به بررسی زبان بدن پرداختند. <ref>[https://jall.um.ac.ir/article%2032093.html عطاشی، «بررسی بلاغی دلالت‌های زبان بدن در قرآن کریم (مطالعۀ موردی: زبان دست)»، 1397ش، ص150-151.]</ref> داروین معتقد بود حالت‌هایی از صورت وجود دارد که در تمام جوامع نشان‌دهندۀ احساس واحدی است. دانشمندان علوم رفتاری براین باورند که تنها 35 درصد از معنای ارتباط به‌وسیلۀ کلام منتقل شده و 65 درصد باقی‌مانده از طریق زبان بدن حاصل می‌شود؛ برخی دیگر از پژوهشگران این عرصه معتقدند که 7 درصد از معنا با پیام‌های کلامی و 93 درصد از پیام به‌وسیلۀ پیام غیرکلامی به مخاطب انتقال داده می‌شود.<ref>فرهنگی، ارتباطات انسانی، 1397ش، ج1، ص253-272.</ref>

زبان بدن، اولین زبانی است که برای برقراری ارتباط با دیگران، به‌کار گرفته شده است.<ref> [https://blog.faradars.org/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «زبان بدن چیست؟»،  وب‌سایت مجله فرادرس.]</ref> بر مبنای نظریه اشاره‌ای ﻭﻳﻠﻬﻠﻢ ﻭﻧﺖ؛ ﺍﺑﺘﺪﺍییﺗﺮﻳﻦ ﺷﻴﻮۀ ﺍﺭﺗﺒﺎﻁ ﺍﻧﺴﺎﻥﻫﺎ، ﻧﺸﺎﻧﻪ‌ها ﻭ ﺍﺷﺎﺭﻩهایی بوده‌اند که ﺑﺎ ﺩﺳﺖﻫﺎ ﺍﻳﺠﺎﺩ میﺷﻮند. این اشاره‌ها به‌تدریج با حرکات زبان و لب‌ها نیز همراه شدند تا این‌که به مرور زمان، زبان اشاره‌ای تبدیل به زبان گفتاری شد.<ref>[https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_9446_b107304c0fbd8aed566aac4cc30eea6a.pdf ﺣﻴﺪﺭﻧژﺍﺩ، «ﺯﺑﺎﻥ ﺑﺪﻥ ﻭ ﺭﻓﺘﺎﺭﻫﺎﻱ ﻏﻴﺮﻛﻼﻣﻲ ﺩﺭ ﻗﺮﺁﻥ»، 1401ش، ص126.]</ref> امروزه نیز افراد فاقد توان گفتاری یا ناآشنا با زبان مخاطب، سعی می‌کنند پیام‌های خود را از طریق اشاره منتقل کنند.<ref>[https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_9446_b107304c0fbd8aed566aac4cc30eea6a.pdf ﺣﻴﺪﺭﻧژﺍﺩ، «ﺯﺑﺎﻥ ﺑﺪﻥ ﻭ ﺭﻓﺘﺎﺭﻫﺎﻱ ﻏﻴﺮﻛﻼﻣﻲ ﺩﺭ ﻗﺮﺁﻥ»، 1401ش، ص126.]</ref> علم مربوط به زبان بدن از نیمۀ دوم سدۀ بیستم میلادی پدید آمده و عمدتا محصول تحقیقات در حوزه‌های مختلف علوم انسانی و جانور‌شناسی است.<ref> [https://elmsaz.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86/ «تاریخچه زبان بدن»،  وب‌سایت علم ساز.]</ref>                                                                            

==اهمیت==

زبان بدن و رفتارهای غیرکلامی از دوران کودکی همراه انسان بوده است و در برقراری ارتباطات روزمره جایگاه پررنگی دارد. هریک از اجزای بدن هنگام تعامل اجتماعی، در انتقال پیام مؤثر واقع می‌شوند؛ حرکات دارای بار معنایی بوده و در بعضی مواقع نزد مخاطب برای برقراری ارتباط کفایت کرده و دیگر نیازی به ارائۀ کلام نیست؛ همان‌گونه که افراد ناشنوا به‌دلیل نداشتن قدرت تکلم، برای فهماندن پیام خود، ناچار به برقراری ارتباط غیرکلامی هستند. <ref>[https://mishkat.islamic-rf.ir/article_67339.html محققیان و دیگران، «نقش ارتباط‌های غیرکلامی در تقویت بنیان خانواده از منظر اهل‌بیت»، 1396ش، ص111.]</ref> روان‌شناسان معتقدند که لغات همیشه نمی‌توانند احساسات افراد را توصیف کنند و در حوزۀ هیجان‌ها، برتری با زبان بدن است و احساسات افراد نسبت به روابط‌شان، از طریق رفتارهای غیرکلامی ازجمله زبان بدن نمود می‌یابد. تحقیقات پژوهشگران نشان می‌دهد، در مواردی که فرد سعی بر فریب و پنهان‌کاری دارد، زبان بدن، احساسات واقعی و حقیقی او را نشان‌ می‌دهد. <ref>بولتون، روان‌شناسی روابط انسانی، 1384ش، ص125-127.</ref> توجه متون ادبی و دینی به این وسیلۀ ارتباطی نشان از اهمیت آن دارد. در ماجرای حضرت مریم، زبان بدن، به‌عنوان ابزاری برای رهایی مریم از طعنه و تهمت معرفی شده است. <ref>سورۀ مریم، آیۀ  27-29.</ref> در عصر حاضر، دانش زبان بدن، در گستره‌های مختلفی از جمله: تعلیم و تربیت، روان‌شناسی، رفتارشناسی، مطالعات فرهنگی، تئاتر، سیاست و ادبیات مورد استفاده قرار می‌گیرد.<ref>[https://jall.um.ac.ir/article_32093.html عطاشی، «بررسی بلاغی دلالت‌های زبان بدن در قرآن کریم (مطالعۀ موردی: زبان دست)»، 1397ش، ص152.]</ref>

ﺑﻴﺮدﻭﻳﺴﻞ از پیشتازان مطالعات زبان بدن معتقد است ﺩﺭ ﻳﻚ ﻭﺿﻌﻴﺖ ﺧﺎﺹ، ﻓﻘﻂ ۳۵ﺩﺭﺻﺪ ﺍﺯ ﻣﻌﻨﺎ ﺑﺎ ﻛﻼﻡ ﺑﻪ دیگری ﻣﻨﺘﻘﻞ میﺷﻮد ﻭ ۶۵ﺩﺭﺻﺪ ﺑﺎقی‌ماندۀ ﺁﻥ به زبان بدن مربوط می‌شود. ﻣﻬﺮﺍﺑﻴﺎﻥ در تحقیقات خود به این نتیجه رسیده است که ۷ﺩﺭﺻﺪ ﺍﺯ ﻣﻌﻨﺎ ﺑﺎ پیام‌های ﻛﻼمی ﻭ ۹۳ﺩﺭﺻﺪ ﺑﻪصورت ﻏﻴﺮﻛﻼمی انتقال می‌یابند. بنابراین؛ زبان بدن در ﺍﺭﺗﺒﺎﻃﺎﺕ میان ﻓﺮدی از اهمیت جدی برخوردار بوده ﻭ در مواردی نقش آن ﺩﺭ ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﻣﻌﻨﺎ ﺍﺯ ﻓﺮدی ﺑﻪ ﻓﺮﺩ دیگر ﺣﻴﺎتی به‌شمار می‌آید.<ref>[https://quran.journals.pnu.ac.ir/article_9446_b107304c0fbd8aed566aac4cc30eea6a.pdf ﺣﻴﺪﺭﻧژﺍﺩ، «ﺯﺑﺎﻥ ﺑﺪﻥ ﻭ ﺭﻓﺘﺎﺭﻫﺎﻱ ﻏﻴﺮﻛﻼﻣﻲ ﺩﺭ ﻗﺮﺁﻥ»، 1401ش، ص127.]</ref> زبان بدن بازتابنده تمنیات درونی انسان است چنانچه گفته شده: «رنگ رخسار خبر می‌دهد از سرّ درون». <ref>[https://rc.isu.ac.ir/article_76184_7ee5d4fe131d03a2d073ba56d67a6430.pdf صادقی مجد و چیتگرها، «بررسی دلالت‌های ارتباطی غیرکلامی حالات مختلاف بدن در قرآن»،  1401ش، ص108.]</ref>  

==تکنیک‌های به‌کارگیری زبان بدن==

زبان بدن به‌عنوان فرایند ارتباطی فرازبانی، دارای مشخصه‌های توصیف‌کننده‌ای هم‌چون تماس بدنی، میزان فاصله، حالت بدن، ظاهر فیزیکی، حرکات صورت و بدن، مسیر دید (نگاه)، مدت و زمان‌‎بندی صحبت، حالت عاطفی گفتار، خطاهای گفتاری و لهجه است <ref>[https://lsi-linguistics.ihcs.ac.ir/article_1645.html پهلوان‌نژاد، «ارتباطات غیرکلامی و نشانه‌شناسی حرکات بدنی»، 1386ش، ص17.]</ref> که افراد در برقرای ارتباط با دیگران با توجه به این مشخصه‌ها، از تکنیک‌های مختلفی استفاده می‌کنند، که برخی از آنها عبارت‌اند از:

'''حالات چهره:''' یکی از ارکان مهم ارتباط غیرکلامی، حرکات چهره است که منبع اطلاعات در زمینۀ هیجانات به‌شمار می‌آید. افراد برای درک احساس گوینده، حالت‌های متغیر چهره او را که قابل لمس و مشهود است مورد توجه قرار می‌دهند. روان‌شناسان حوزۀ ارتباطات معتقدند، عضلات چهرۀ انسان از قدرتی بهره‌مند است که توانایی ترسیم هزار حالت خاص را دارد و در اکثر انسان‌ها این عضلات به‌طور غریزی کار خود را انجام می‌دهند. براین‌ اساس، با نگاه به چهرۀ اشخاص می‌توان نسبت به آنچه در درون افراد است آگاهی یافت. بیان حس خوشحالی، ناراحتی، خشم و عصبانیت، تعجب، انزجار، ترس و اضطراب، هیجان، گیجی، تحقیر و تمایل به چیزی را می‌توان از حالت‌های چهره افراد به‌دست آورد.<ref>فرهنگی، ارتباطات انسانی، 1397ش، ج1، ص270-271.</ref>  

'''زبان دست:''' شامل تمام حرکات یا اعمالی که با دست برای بیان احساسات، نشان‌دادن قصد، جلب توجه و ارتباط با دیگران استفاده می‌شود. درک صحیح از زبان دست‌ها در مشاغلی مانند فروش، بازاریابی و مذاکره ضروری است. نحوۀ دست‌دادن که در فرهنگ اسلامی مصافحه نامیده می‌شود نشان از شخصیت فرد دارد. <ref>[https://mindtoolbox.ir/article/2360/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87-%D9%86%D8%AD%D9%88%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA/ «رابطۀ نحوۀ دست‌دادن با شخصیت»، وب‌سایت جعبه ابزار ذهنی.]</ref> سایر حرکات دست‌ها دارای مفاهیم نهفته است، شامل: مشت بسته نشانۀ عصبانیت یا همبستگی، کوبیدن کف دو دست بر یکدیگر جهت جلب توجه، چسباندن انگشتان به هم نشان از اعتماد به نفس، انگشت شست به‌سمت بالا برای موافقت یا تأیید و دست به‌سینه بودن در هنگام حالت تدافعی ایجاد می‌شود.<ref>[https://blog.faradars.org/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7/ «زبان بدن دست‌ها»، وب‌سایت فرادرس.]</ref>  

'''زبان پا:''' تحقیقات نشان می‌دهد، حالت قرار گرفتن پاها و نحوۀ نشستن، کمک زیادی به شناخت افراد می‌کند. برخی از این ژست‌ها که به‌صورت ناخودآگاه در افراد ایجاد شده و دربرگیرندۀ معانی است، عبارت‌اند از: مردان اغلب در هنگام ایستادن، پاهای خود را با فاصله از یکدیگر قرار می‌دهند که نشان از قاطعیت دارد، پاهای ضربدری بیانگر عدم اطمینان نسبت به طرف مقابل و گرفتن مچ پا نشانۀ فردی سرسخت و عبوس است، <ref>[https://www.eghtesadonline.com/news/694334/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%AD%D8%A7%D9%84%D8%AA-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D9%87%D8%A7-%DA%86%D9%87-%D8%AD%D9%82%D8%A7%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B1%D8%A7 «زبان بدن؛ حالت قرارگرفتن پاها چه حقایقی را آشکار می‌کند؟» وب‌سایت اقتصاد آنلاین.]</ref> انداختن پاها روی یکدیگر در جلسات رسمی و دیپلماتیک، نوعی توهین به طرف مقابل است و نشستن روی زمین به‌شیوۀ پاهای ضربدری نشانگر انعطاف‌پذیری و آمادۀ پذیرش مسائل جدید است. در فرهنگ اسلامی، چهارزانو نشستن بیانگر تکبر و بزرگ‌منشی بوده و در روایات آمده است که پیامبر هیچ‌گاه چهارزانو ننشست و پای خود را جلوی کسی دراز نکرد.<ref>[https://hadith.net/post/52696/%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%D9%89-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA%D9%86-%D9%BE%D9%8A%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%B5-%D9%88-%D8%AD%D8%B6%D9%88%D8%B1%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3/ «چگونگی نشستن پیامبر و حضورش در مجالس»، وب‌سایت حدیث‌نت.]</ref>  

'''لحن کلام:''' یکی از گام‌های مهم در ارتباط غیرکلامی مؤثر با دیگران، جنبۀ پیرازبانی و تمرکز بر طنین صدا هنگام سخن‌گفتن است. هریک از افراد با توجه به تفاوت‌های موجود در کیفیت صدا، معانی‌ای را درک می‌کنند. به‌طور مثال، عبارت «عجب تعطیلی آخر هفته‌ای داشتم»، براساس تُن صدای گوینده، می‌تواند معانی متفاوتی اعم از هیجان و خوشحالی یا ناراحتی را به‌همراه داشته باشد. براساس نظرات متخصصین علوم رفتاری، احساساتی مانند خشم، شادمانی و خوشحالی، اغلب با افزایش سرعت گفتار، بلند بودن صدا و زیر و بَم بودن آن همراه است. کُندی بیش از حد کلام و بلندی و زیر و بم کم آن، اغلب مشخصۀ احساساتی مانند خستگی و افسردگی است.<ref>بولتون، روان‌شناسی روابط انسانی، 1384ش، ص129-130.</ref>

'''وضعیت ظاهری:''' آراستگی ظاهری، نحوۀ لباس پوشیدن و انتخاب رنگ‌ لباس از عواملی هستند که از منظر روان‌شناسان ارتباط عمیقی با شخصیت آدمی داشته و تا حدود زیادی ظاهر آدمی حاکی از باطن او است. به‌همین دلیل، توجه به وضعیت ظاهری و تحلیل اعمال و رفتار ظاهری، معیاری شایع برای برداشت دربارۀ ایمان، اعتقاد و شخصیت انسان‌ها است. از این منظر، می‌توان به ضرورت وجود طراح لباس در فیلم‌ها و نمایش‌ها پی برد؛ زیرا طراحی لباس برای نقش خاصی، می‌تواند شخصیت آن بازیگر را در فیلم یا نمایش برای بیننده مشخص سازد.<ref>[https://nlpiran.com/proposal/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%B1/ جهرمیان، «تأثیر آراستگی ظاهری بر شخصیت و ایجاد ارتباط مؤثر (با تکیه بر عمل NLP)»، وب‌سایت ان ال پی ایران.]</ref>

==کارکرد زبان بدن==

زبان بدن، شامل طیف متنوعی از رفتارهای اندام‌های انسانی است که در تمامی فعالیت‌های روزمره انسان حضور چشمگیر دارد و خواسته یا ناخواسته به‌صورت مستقل و یا اغلب همراه با رفتارهای کلامی پیام‌هایی را به دیگران انتقال می‌دهد. <ref>[https://www.sid.ir/paper/249670/fa رضایی، «نقش رفتارهای غیرکلامی در ارتباطات انسانی از منظر آیات و روایات اسلامی»، 1393ش، ص54.]</ref> ارتباطات سادۀ روزانه، ژست‌های بدن، حرکات اعضای بدن از قبیل کتف، سر، ابروها، چشم، دست، انگشتان، صورت و لب‌ها، حالت ایستادن و نشستن، نوع چیدمان اتاق یا محل کار، فاصله و موقعیت نسبت به سایر افراد، نوع عطر و رنگ‌هایی که در محیط کار، محل زندگی و وسایل به‌کار گرفته می‌شود، پیام‌های مؤثری را به افراد منتقل می‎کند. طبق پژوهش‌های انجام شده می‌توان در کار و فعالیت، تربیت فرزند، ارتباط با همسر و دیگران، تشخیص بیماری و مداوای بیماران توسط روان‌شناسان و درک احساسات درونی دانش‌آموزان و دانشجویان از زبان بدن بهره برد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/413095/fa جباری، «تأثیر ارتباط‌های غیرکلامی (زبان بدن) در تعلیم و تربیت اسلامی»، 1400ش، ص127.]</ref>  

زبان بدن، ابزاری قدرتمند و مؤثر در ارتباطات انسانی است که برای بیان احساسات، نگرانی‌ها، نیازها و احساسات مختلف استفاده می‌شود. به‌کارگیری این شیوۀ ارتباطی در نوزادان و کودکان زیر دو سال که هنوز مهارت‌های زبانی را فرانگرفته‌اند به میزان فراوان مورد استفاده قرار می‌گیرد. <ref>[https://aryaland.ir/mag/know-the-body-language-of-children?u=know-the-body-language-of-children هادی‌زاده، «زبان بدن کودکان را بشناسید»، وب‌سایت آریالند.]</ref> کودک در بدو تولد، استعداد برقراری برخی از تمایزات ادراکی و پاسخ به آنها را دارد. حساسیت نسبت به نوازش و لذت‌بردن از گرمی، از زمان تولد وجود دارد. با رشد ادراکی کودک، توانایی درک رفتارهای غیرکلامی بیشتر می‌‌شود. کودک در سه‎‌ماهگی مادر خود را تشخیص می‌دهد، واکنش‌های او هنگام شنیدن صدا یا دیدن مادر مانند لبخند زدن مداوم کودک به مادر و بالابردن دست و پاها هنگام مشاهدۀ مادر نشان می‌دهد، که با طی‌شدن مراحل رشد، کودکان توانایی درک کنش‌های متقابل و عواطف سایر اعضای خانواده را پیدا می‌کنند. <ref>گیدنز، جامعه‌شناسی، 1385ش، ص89-93.</ref>

===تعاملات اجتماعی===

افراد در تعاملات اجتماعی خود بیش از کلمات، از ارتباطات غیرکلامی استفاده می‌کنند. ارتباط غیرکلامی، بخش حیاتی فرایند ارتباط دانسته شده است <ref>[https://socialstudy.ihcs.ac.ir/article_243.html صلیبی، «تحلیلی بر سهم ارتباطات غیرکلامی در کنش متقابل اجتماعی»، 1390ش، ص103.]</ref> و افراد در کنش متقابل اجتماعی، حالت چهره، وضع و حرکات بدن را به‌دقت کنترل می‎‌نمایند. <ref>گیدنز، جامعه‌شناسی، 1385ش، ص122.</ref> براساس یافته‌های پژوهشی، دانش ارتباط غیرکلامی عنصری مهم در ایجاد صمیمیت و اعتماد در برقراری تفاهم و درک متقابل و سازگاری اجتماعی دانسته شده است. آگاهی فرد نسبت به آن، باعث عملکرد و روابط اجتماعی موفقیت‌آمیزی با دیگران شده و می‌تواند درک درستی از انتظارات دیگران داشته و خواسته‌های خود را به بهترین وجه به دیگران انتقال دهد. اختلال در این نوع رفتارهای غیرکلامی، منجر به تفسیر نادرست از رفتارهای دیگران، عدم شرکت در فعالیت‌های اجتماعی، تعارض، درگیری و ناسازگاری با دیگران می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/457205/fa بنی‌اسدی و باقری، «دانش ارتباط غیرکلامی و شایستگی اجتماعی»، 1390ش، ص44-49.]</ref>

رفتارهای غیرکلامی یا زبان بدن با استفاده از ارتباط‌های دیداری، بویایی، بساوایی، مکانی و رفتاری با انتقال معانی متعدد در موقعیت‌های مختلف می‌تواند تأثیرگذاری بالایی در ارتباطات، به‌ویژه در روابط زوجین و ایجاد صمیمیت در کانون خانواده داشته باشد. گوش دادن فعال، برقراری تماس چشمی هنگام صحبت‌کردن، لبخند زدن به‌جا، گفتار آرامِ محبت‌آمیز، آراستگی زن و مرد در محیط خانه، اجتناب از واکنش‌هایی با پیام‌های منفی مانند تمسخر، سرزنش کردن، بی‌توجهی نسبت به احساسات طرف مقابل و لحن تند و خشن از جمله رفتارهای غیرکلامی در زمینۀ بهبود روابط همسران و افراد خانواده است که از سوی متخصصین این حوزه نیز مورد تأکید واقع شده است.<ref>توکلی، «مهارت‌های غیرکلامی و زبان بدن» 1401ش، ص36-37؛ [https://mishkat.islamic-rf.ir/article_67339.html محققیان و دیگران، «نقش ارتباط‌های غیرکلامی در تقویت بنیان خانواده از منظر اهل‌بیت»، 1396ش، ص112-122.]</ref>

زن و شوهر به‌دلیل روابط نزدیک و مداوم در معرض سوء‌تفاهم‌های جدی قرار دارند. آشنایی با زبان بدن به تفاهم هرچه بیشتر آنها کمک می‌کند. چون تعارض‌ها عمدتا زمانی شکل می‌گیرند که میان نمادهای بدنی و پیام‌های کلامی ناسازگاری وجود داشته باشد. زبان بدن، بسیار پیچیده است و در مواردی سکوت فرد نیز برای طرف مقابل پیامی را منتقل می‌کند. برای جلوگیری از آسیب دیدن [[رابطه جنسی سالم|رابطه زناشویی]] لازم است هرکدام از زوجین با زبان بدن همدیگر آشنا شده و آن را به خوبی رمزگشایی کنند.<ref>[https://www.migna.ir/news/59471/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86 نجفی‌زادگان، «زبان بدن و روابط همسران»،  پایگاه خبری علمی و تخصصی روانشاسی و بهداشت روان.]</ref> بر مبنای تحقیقات انجام شده؛ ۹۳درصد از ارتباطات بین زن و شوهر با زبان بدن صورت گرفته، گاهی یک نگاه گذرا و حتی یک هیجان احساسی کوتاه، منجر به ترشح هورمون‌های هیجانی در مغز طرف مقابل شده و در مواردی صرفا یک لبخند موجی از احساسات خوب را در دستگاه عاطفی وی ایجاد می‌کند، از طریق زبان بدن، آنها می‌توانند بهترین پیام‌ها را برای همدیگر منتقل کرده و تنش‌ها را مدیریت کنند. فهمیدن زبان بدن همدیگر به زن و شوهر می‌آموزد که چه زمان و در چه شرایطی چه نوع مطالبی را با همسر خود در میان بگذارند.<ref> [https://www.hidoctor.ir/220967_%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%B2%D9%88%D8%AC%DB%8C%D9%86.html/ «زبان بدن زوجین»،  مجله پزشکی دکتر سلام.]</ref>  

زبان بدن در سیاست نقش مهمی دارد و از مصادیق مهم زبان سیاسیِ غیرکلامی است. سیاست‌مداران برای انتقال خواست‌ها و اهداف خود در برخی موقعیت‌ها از رفتارها و حالات بدنی استفاده می‌کنند. قدرت نفوذ و تأثیر زبان بدن، در موضوعاتی که سخن ‌گفتن از آنها ممکن نیست، بسیار بیشتر از زبان گفتار است. <ref> [https://journals.atu.ac.ir/article_2186.html باقری خلیلی و زلیکانی، «تحلیل سیاسی زبان بدن در تاریخ بیهقی»، 1394ش، ص80-82.]</ref> با چنین رویکردی، کوچک‌ترین حرکت بدن یک سیاست‌مدار طی جلسات دیدار و مذاکرات با سیاست‌مداران کشورهای دیگر دارای پیام واضح و روشن است، پژوهشگران علوم رفتاری در تحقیقات خود به این نتیجه دست یافته‌اند که، کف دست رو به‌بالا با بازوهای کشیده، اعتماد و پذیرش را به مخاطب منتقل می‌کند یا کف دست رو به پایین، نشانگر اعتماد به نفس و اقتدار یا سلطه و سرپیچی یا تلاش برای ساکت کردن مخاطب، مورد استفاده قرار می‌گیرد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/7781264/%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%86%D9%87-%D9%85%D «از اسرار نهفته در زبان بدن سیاستمداران چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

صنعت گردشگری، جایگاه خاصی در اقتصاد کشورها داشته و علاوه بر فقرزدایی و اشتغال‌زدایی، نقش مؤثری در ارتقای ساختار اجتماعی، فرهنگی و محیطی جوامع میزبان دارد. <ref>[https://bomgardiiran.com/ecotourism/ecotourism/ ذبیحی‌راد، «صنعت گردشگری روستایی»، وب‌سایت بوم‌گردی ایران.]</ref> به‌کارگیری ارتباطات غیرکلامی در این صنعت، به‌علت تعدد گونه‌های فرهنگی قابل توجه است و فراگیری رفتار غیرکلامی سایر فرهنگ‌ها می‌تواند خلاء ارتباطی در تعامل بین گردشگران و خدمات‌دهندگان را برطرف ‌سازد. چهره و حرکات دیداری، حرکات و اشارات دست‌ها، کیفیت و نوع صدا، جذابیت و ظاهر افراد بیشترین تأثیر را در بحث ارتباطات میان‌فردی در توسعۀ صنعت گردشگری دارند.<ref>[https://qjss.atu.ac.ir/article_5234.html کروبی، «ارتباطات غیرکلامی و توسعۀ صنعت جهانگردی»، 1381ش، ص48-53.]</ref>  

نقش ارتباط غیرکلامی در برنامه‌های خبری به‌علت فرایند یک‌سویه ارتباط و فراهم نبودن زمینه دریافت بازخورد از مخاطبین، بسیار پررنگ است. پژوهشگران حوزۀ ارتباطات، تأثیر کلی و عمومی پیام را برآیندی از سه‌ جزء کلام، آوا و اشاره وحرکات بدن می‌دانند. از این رو در فرایند خبرخوانی، عناصری هم‌چون حالت‌ها و حرکات چهره و سر، حالت‌ها و حرکات دست‌ها، وضعیت بدن و نوع پوشش، حامل پیام‌هایی افزون بر متن خبر است که می‌بایست از سوی ارتباط‌گر مورد توجه قرار گیرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/545635/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DB%8C%DA% جلیلوند خسروی و دیگران، «کارکردهای ارتباط غیرکلامی در فرایندهای یک‌سویۀ ارتباط رسانه‌ای (مورد مطالعه: بخش خبری 21 سیمای جمهوری اسلامی)»، 1402ش، ص72-73.]</ref>

در سینمای صامت پیام‌های بازیگر از طریق حرکات بدنی و ارتباطات غیرکلامی منتقل می‌شود. بازیگران سینمای صامت، بدون کلام پیچیده‌ترین و ظریف‌ترین مفاهیم انسانی را به دیگران انتقال داده و با ترسیم رفتارهای انسانی، مفاهیم درونی را عینیت می‌بخشند. آنها این توانایی را دارند که با چند حرکت ساده، دنیایی از مفهوم را به مخاطبان منتقل کرده و حتی آنها را به گریه آورند. <ref>فرهنگی، ارتباطات انسانی، 1397ش، ج1، ص252.</ref> چارلی چاپلین، نابغۀ هنر و اسطورۀ سینمای صامت که موفق به دریافت 3 جایزۀ اسکار شد، تمام عواطف و هیجانات آدمی را باظرافت و بدون کلام در چند دقیقه به مخاطب به‌راحتی انتقال می‌داد. پژوهش‌های صورت گرفته در این زمینه نشان می‌دهد هر کمدین صامت علاوه بر جنبه‌های برخورد، تعامل حرکتی دست و پا و کنش‌های متقابل چهره‌ای، ارتباطات عاطفی و احساسی خود هم‌چون شرم، غضب، عشق و ترس را در قالب رفتار خنده‌آور بروز می‌دهد.<ref>[https://www.sid.ir/FileServer/JF/53313852505 آذری و فرهنگی، «تحلیل محتوای ارتباطات غیرکلامی در بین کمدین‌های سینمای صامت کلاسیک هالیوود»، 1385ش، ص95.]</ref>  

==رفتار‌شناسیِ زبان بدن==

براساس تحقیقات روان‌شناختی صورت گرفته، حرکات و حالات بدن می‌تواند اطلاعات بسیاری دربارۀ وضعیت عاطفی افراد منتقل کند؛ زیرا علائم بدنی معمولا کمتر از دیگر پیام‌های غیرکلامی مهارشدنی است و بیشترین توجه عموم مردم را به خود جلب می‌کند. از طریق مشاهدۀ نحوۀ راه رفتن، حرکت کردن، تغییر وضعیت بدن می‌توان به اضطراب، افسردگی و نگرانی بیمار یا به تحرک، آرامش و خوشحالی وی پی برد. گام‌های بلند برداشتن شخص ممکن است حاکی از اعتماد به نفس و امیدواری وی به وضعیت خود باشد و با خود ور رفتن دلیل بر اضطراب و عدم اطمینان به گفته‌های خود و حتی علامت تلاش برای فریب دادن قلمداد شود.<ref>سالاری‌فر و دیگران، روان‌شناسی اجتماعی، 1393ش، ص34.</ref>  

==زبان بدن در فرهنگ و ملل==

زبان بدن، روش ارتباطی بی‌نیاز از کلام در فرهنگ‌های مختلف است که برگرفته از رسم و رسوم، سنت‌ها و باورهای هر ملت متفاوت بوده و معانی یکسانی ندارند. در هر فرهنگ تعدادی ژست و علائم غیرکلامی وجود دارد که معنای خاصی می‌دهد و افراد برای ایجاد ارتباطی کامل از این روش‌ها و الگوهای صحیح جامعه استفاده می‌کنند؛ مثلاً در برخی فرهنگ‌ها (عمدتاً کشورهای غربی) بستن چهار انگشت و نشان دادن انگشت شست نشانۀ تأیید است؛ حال آنکه همین رفتار در فرهنگ برخی کشورها معنای گستاخانه دارد. در جوامع بودایی، لمس سر دیگران روا نیست؛ زیرا سر مکان روح به‌شمار می‌آید. مردم آمریکا علاقه‌مند فاصلۀ بیشتر با دیگران بوده و عرب‌ها با نزدیکی بیشتری به یک‌دیگر می‌ایستند. براین اساس، فرهنگ‌های مختلف برای شدت، میزان و موقعیت ابراز هیجان‌ها قواعدی متفاوت و حتی متضاد دارند.<ref>سالاری‌فر و دیگران، روان‌شناسی اجتماعی، 1393ش، ص40-41.</ref>

پژوهشگران حوزۀ ارتباطات غیرکلامی معتقدند، برخی رفتارهای حاکم بر افراد، تابع فرهنگ آن جامعه است که به‌صورت غیرمستقیم، نحوۀ ارتباط با دیگران را با استفاده از آواها و صدا، حرکات بدن و حتی نحوۀ پوشش خود به دیگران منتقل می‌کند. بنابراین، زبان حرکات بدنی از افراد جدا نبوده و در تمامی فرهنگ‌ها شیوه‌های غیرکلامی متمایزی وجود دارد. در چارچوب فرهنگ مردم ایران نیز این باورها در رفتارها و حتی در گفتگوهای روزمره بسیار به‌چشم می‌خورد. «من از چشم او خواندم...»، «چشمان او دروغ نمی‌گویند» یا «با چشم‌هایش به من گفت» نشان می‌دهد که مردم براساس این باورها زندگی می‌کنند و در ارتباطات خود از آنها استمداد می‌طلبند.

انتخاب رنگ آبی و صورتی برای نشان‌دادن جنسیت نوزاد، پوشیدن لباس مشکی در هنگام عزاداری، رنگ انتخابی نشانۀ حمایت از تیم ورزشی یا حزب خاصی، <ref>فرهنگی، ارتباطات انسانی، 1397ش، ج1، ص255-276.</ref> دست خود را از شیشۀ اتومبیل بیرون آوردن به‌هنگام رانندگی به‌منظور راه گرفتن از رانندۀ دیگر، با دو دست روی سر کوبیدن به‌نشانۀ بدشانسی آوردن، گزیدن لب پایینی به‌معنای تأسف یا تعجب، مالیدن شست به انگشت اشاره نشانگر پول، بالا انداختن شانه‌ها جهت اظهار بی‌اطلاعی و بی‌اعتنایی به موضوع، پشت‌کردن به طرف گفتگو نشانۀ بی‌احترامی یا درخواست غیرمؤدبانۀ قطع ارتباط زبانی، زدن دست به صورت یا سر یا پشت دست دیگر در هنگام تأثر شدید و خاراندن سر با ابروهای بالا نشانۀ تفکر یا محاسبه، معانی بارز برخی از نشانه‌های غیرکلامی است که در میان فرهنگ مردم ایران رواج دارد.<ref>[https://lsi-linguistics.ihcs.ac.ir/article_1645.html پهلوان‌نژاد، «ارتباطات غیرکلامی و نشانه‌شناسی حرکات بدنی»، 1386ش، ص23-29.]</ref>

در متون اسلامی، علائم غیرکلامی از جمله زبان بدن، بیانگر هیجانات و حالات درونی است که گویاتر از زبان گفتاری به‌شمار می‌آید. <ref>آمدی، غررالحکم و دررالکلم، 1410ق، ج1، ص212.</ref> برخی از مهم‌ترین موارد ارتباط غیرکلامی با استناد به آیات قرآن کریم، عبارت‌اند از:

* حرکت و حالات بدن: استفاده از زبان بدن در تعاملات از منظر قرآن مورد تأکید واقع شده است؛ پرهیز از راه‌رفتن همراه با تکبر، <ref>سورۀ اسراء، آیۀ 37.</ref> نکوبیدن پاها بر زمین، <ref>سورۀ نور، آیۀ 31. </ref> راه رفتن با شرم و حیا، <ref>سورۀ قصص، آیۀ 25.</ref> شخصیت نامتعادل و برخورد دوگانۀ منافقان مانند نمازخواندن در حالت کسالت،<ref>سورۀ نساء، آیۀ 142.</ref>  گزیدن انگشت از فرط ندامت در روز قیامت <ref>سورۀ فرقان، آیۀ 25-27.</ref> و تواضع و محبت در برخورد نسبت به مؤمنان و والدین <ref>سورۀ شعراء، آیۀ 215؛ سورۀ اسراء، آیۀ 24.</ref> برخی از مهم‌ترین حرکات بدن در آیات قرآن است.

* حالات چهره: براساس انسان‌شناسی قرآنی، احوال روحی آدمی در رنگ رخسار و حالت چهره نمایان می‌شود. <ref>سورۀ فتح، آیۀ 29.</ref> طبق آیات قرآن، آشکارشدن ویژگی‌های افراد در چهره‌های‌شان در قیامت <ref>سورۀ آل‌عمران، آیۀ 106.</ref> و نمایان شدن شادی در چهرۀ پاکان در قیامت، <ref>سورۀ عبس، آیۀ 38-39.</ref> تجلی یافتن باطن ناپاکان بر صورت‌شان،<ref>سورۀ الرحمن، آیۀ 41. </ref>  ظهور خشم و اندوه در چهرۀ مردان در عصر جاهلیت هنگام شنیدن خبر ولادت دختر<ref>سورۀ نحل، آیۀ 58.</ref>  و حفظ ظاهر در نیازمندان واقعی باوجود درد و رنج‌های درونی <ref>سورۀ بقره، آیۀ 273.</ref> عامل مهمی در شناخت احوال و احساسات درونی افراد است.

* لحن کلام: تغییرات و نوسانات در گفتار، یکی ‌دیگر از راه‌های ارتباط غیرکلامی است که معنای خاصی را به‌مخاطب منتقل می‌کند. سفارش قرآن کریم به آرام‌کردن صدا هنگام سخن گفتن <ref>سورۀ لقمان، آیۀ 19.</ref> و رعایت حیا در کیفیت و محتوای سخن<ref>سورۀ احزاب، آیۀ 32.</ref> و شناخت منافقان از لحن کلام و طرز سخن گفتن آنها<ref>سورۀ محمد، آیۀ 30.</ref> اشاره به تأثیرگذاری فراوان نشانه‌های صوتی دارد.

* تماس چشمی: باتوجه به روایات، بهترین وسیله برای جلب دوستان و ایجاد محبوبیت در قلوب دیگران، داشتن نگاهی مهربانانه توأم با خوشرویی <ref>پاینده، نهج‌الفصاحه، 1382ش، ص728.</ref> در مواجهه با محارم و افراد هم‌جنس است. نگاه ناپاک نیز از مصادیق نگاه کردن است که به‌شدت از سوی قرآن و معصومین نهی شده است. رویکرد قرآن در مواجهه با چنین نگاهی، پرهیز از نگاه‌های خیره و امیال شهوانی <ref>سورۀ نور، آیۀ 31-32. </ref> است. نگاه کردن به قصد تحقیر و تمسخر به‌دیگران <ref>سورۀ همزه، آیۀ 1.</ref>  نیز از نظر فرهنگ دینی بسیار مذموم و ناپسند است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/474084/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7-%D8%BA%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%AD%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%AD%DB%8C%D9%87-% قربانخانی و محسنی، «نقش ارتباط غیرکلامی در شناخت حالات و روحیۀ افراد (با استناد به آیات قرآن کریم)» 1400ش، ص59-67.]</ref>

زبان بدن در ادبیات منظوم و داستانی نمود فراوانی دارد و در شناسایی فرهنگ، روابط میان‌فردی، موقعیت‌های روانی و کیفیت سبک زندگی یاری می‌رساند. فردوسی در شاهنامه با استفاده از زبان بدن به توصیف شخصیت‌های حماسی آن به‌طور مستقیم و غیرمستقیم پرداخته است و با انتقال احساسات مختلف شخصیت‌ها سعی در ایجاد ظرفیت‌های بلاغی و زیباشناختی برای داستان‌پردازی و ماندگاری ادبی دارد. <ref>[https://system.khu.ac.ir/jpll/article-1-3237-fa.html&sw=%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86+%D8%A8%D8%AF%D9%86 قاسم‌زاده و دیگران، «تحلیل مفاهیم و کارکرد ارتباطات غیرکلامی در شاهنامه»، 1397ش، ص158-159.]</ref> فردوسی در بیان حالت درشت کردن چشم‌ها که نشان از خشم و ناراحتی دارد، این‌چنین بیان می‌کند:<ref>فردوسی، شاهنامۀ فردوسی، 1386ش، ص265.</ref> 

برآشفت زان کار و بگشاد چشم

صد کراهت در درون تو چو خار  

سعدی می‌گوید:<ref>سعدی، کلیات سعدی، 1320ش، غزل 309، ص167.</ref>  

گر بگویم که مرا حال پریشانی نیست  

دهان تنگ تو فریاد می‌کند بی‌حرف  

زنان و مردان به‌دلایل مختلفی زبان بدن متفاوتی دارند. هنجارهای فرهنگی از عوامل مهم این تفاوت‌ها است. معمولاً دختران زبان بدن خود را از مادران و پسران نیز از پدر خود تقلید می‌کنند. در برخی فرهنگ‌ها؛ زنان به داشتن زبان بدن تسلیم‌پذیر و مردان به [[اقتدار مرد در خانواده|اقتدار]] بدنی تشویق می‌شوند. همچنین تفاوت‌های بیولوژیکی زنان و مردان باعث می‌شود که به شکل‌های متفاوتی تحرکات‌اندامی داشته باشند.<ref> [https://rastin.ac/mag/body-language-of-men-and-women/ «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»،  وب‌سایت مجله آموزشی راستین.]</ref>

استروژن (هورمون زنانه) باعث کمتر شدن خشونت، کاهش پرخاشگری، ابراز وجود و پیوندجویی در [[زن|زنان]] را تقویت می‌کند و تستوسترون (هورمون مردانه) موجب افزایش میل جنسی، پرخاشگری، تهاجم، رقابت و اتکای به نفس در مردان می‌شود؛<ref>[https://mazyarmir.com/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86/ میر، «تفاوت زبان بدن زنان و مردان»،  وب‌سایت دکتر مازیار میر.]</ref> به همین دلیل، بدن مردانه و زنانه حالات نسبتا متفاوتی برای سخن گفتن دارند.<ref> [https://rastin.ac/mag/body-language-of-men-and-women/ «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»،  وب‌سایت مجله آموزشی راستین.]</ref>

برخی تحقیقات نشان می‌دهد که جنسیت بر خواندن زبان بدن نیز تاثیر دارد؛ به‌عنوان نمونه زنان عموماً در تشخیص احساسات از حالات چهره و احساسات منفی، دقیق‌تر هستند ولی مردان، احساسات مثبت مانند شادی را با سهولت بیشتری دریافت می‌کنند.<ref>[https://www.eghtesadonline.com/fa/news/686110/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D9%87-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D8%AF لطفیان، «زبان بدن زنان چگونه علاقه آنها را آشکار می‌‌‌‌سازد؟»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین.]</ref> زنان برخلاف مردان، جزئی‌نگر بوده و ماهرانه متوجه آهنگ‌های صدا، علائم ظاهری، حالت‌های چهره شده و از این طریق سریع پیام‌های طرف مقابل را دریافت می‌کنند.<ref>[https://mazyarmir.com/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86/ میر، «تفاوت زبان بدن زنان و مردان»،  وب‌سایت دکتر مازیار میر.]</ref> توجه به عنصر جنسیت کمک می‌کند که از طریق زبان بدن احساسات زنان و مردان بهتر درک شوند.<ref> [https://rastin.ac/mag/body-language-of-men-and-women/ «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»،  وب‌سایت مجله آموزشی راستین.]</ref> تفسیر زبان بدن زنان اهمیت بیشتری دارد چون آنها بیش از مردان از کلام دوپهلو استفاده می‌کنند و هنگام گفت‌وگو پیچیده‌تر هستند.<ref> [https://vista.ir/w/a/34/klka1/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%85 «زبان بدن زنان را بیشتر بشناسیم»،  وب‌سایت مجله ویستا، .]</ref>

بر مبنای تحقیقات انجام شده؛ زبان بدن زنان، نرم و غیر تهاجمی است. رایج‌ترین ویژگی‌ زبان بدن زنان کج‌کردن سر است که نشان‌دهند‌ۀ انعطاف یا اقتدارشان است. در حالت پرخاشگرانه، معمولا دست‌های خود را روی کمر گذاشته و از آرنج خم می‌کنند و برخی دیگر دست‌های‌شان را به پشت گردن برده و موهای خود را لمس می‌کنند. زنان معمولا مردمک چشم خود را می‌چرخانند؛ سکوت و چرخاندن چشم به سمت بالا حاکی از بی‌حوصلگی، عصبانیت و تلاش آنها برای حفظ نزاکت است؛ اما چرخاندن چشم به سمت چپ یا راست همراه با لبخند بازتابنده نوعی عشوه زنانه است.<ref> [https://rastin.ac/mag/body-language-of-men-and-women/ «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»،  وب‌سایت مجله آموزشی راستین.]</ref>

در زبان بدن زنان، تکان دادن سر بیشتر از مردان به چشم می‌خورد. زنان هنگام صحبت‌کردن اگر هیجانی شوند از دست‌های خود استفاده کرده و آنها را تکان می‌دهند. از طرز دست‌دادن زنان می‌توان حالات روانی آنها را فهمید. زنان در زمان‌هایی که مضطرب بوده و یا دچار استرس هستند، لب‌های پایینی خود را گاز می‌گیرند، اگر این رفتار همراه تماس چشمی شدید باشد نشان‌دهندۀ تمایل به شخص مقابل است.<ref> [https://rastin.ac/mag/body-language-of-men-and-women/ «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»،  وب‌سایت مجله آموزشی راستین.]</ref>

بر مبنای برخی مطالعات لبخند نزدن بیان‌گر بداخلاقی زن است. زنان در کنار مردان سعی در کوچک‌تر نشان‌دادن خود دارند. زنان معمولاً احساسات خود را با زبان بدن نشان‌داده و در حین گوش دادن با تماس چشمی واکنش نشان می‌دهند.<ref> [https://rastin.ac/mag/body-language-of-men-and-women/ «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»،  وب‌سایت مجله آموزشی راستین.]</ref> به‌طور کلی زبان بدن زنان در تغییر حالات چهره آنها آشکارتر است.<ref>[https://www.eghtesadonline.com/fa/news/686110/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D9%87-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D8%AF لطفیان، «زبان بدن زنان چگونه علاقه آنها را آشکار می‌‌‌‌سازد؟»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین.]</ref>

بر اساس برخی تحقیقات؛ زبان بدن مردانه مقتدارنه بوده و موضع‌گیری فیزیکی از رایج‌ترین کنش‌های مرد است. مرد در حالت تهاجمی چانه خود را به طرف بالا و بدنش را به سمت جلو متمایل می‌کند. مشت کردن دست‌ها نشان‌دهندۀ حالت تهاجمی یا تدافعی مردها بوده و باز بودن کف دست آنها حاکی از اعتماد به نفس‌شان است. زبان بدن مردان به‌گونه‌ای است که معمولا خود را بزرگ نشان می‌دهند، در حالی‌که زنان تمایل به کوچک‌تر نشان خود دارند.<ref> [https://rastin.ac/mag/body-language-of-men-and-women/ «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»،  وب‌سایت مجله آموزشی راستین.]</ref>

مردان وقتی دچار ترس و استرس می‌شوند سر خود را پایین می‌اندازند. اگر مردان در موقع صحبت‌کردن صورت‌شان را لمس کنند، مضطرب بوده یا به‌اندازه کافی صداقت ندارند. مردان سعی دارند که با قدرت، دست بدهند. برای تحت تاثیر قرار دادن فرد مقابل معمولا دستان وی را محکم‌تر می‌فشارند. در موقع گفت‌وگو؛ نگاه متمرکز مرد به نیمه پایینی صورت فرد مقابل حاکی از گوش‌دادن و در غیر آن، بیانگر تظاهر به گوش‌دادن است.<ref> [https://rastin.ac/mag/body-language-of-men-and-women/ «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»،  وب‌سایت مجله آموزشی راستین.]</ref>

بر مبنای برخی مطالعات؛ لبخند نزدن بیان‌گر [[اقتدار مرد در خانواده|اقتدار مرد]] است. مردان در حین گوش‌دادن ممکن است هیچ تماس چشمی برقرار نکرده و در اولین آشنایی سعی در حفظ فاصلۀ خود با طرف مقابل دارند.<ref> [https://rastin.ac/mag/body-language-of-men-and-women/ «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»،  وب‌سایت مجله آموزشی راستین.]</ref> مردان با نحوۀ ایستادن خود نیز می‌خواهند استواری و قدرتمند بودنش را نشان دهند.<ref>[https://chashmak.ir/life/%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 رضایی، «24 زبان بدن مردان و شناخت احساسات آن‌ها!»،  وب‌سایت چشمک.]</ref>

==منابع==

*قرآن کریم.

*آذری، غلام‌رضا و فرهنگی، علی‌اکبر، «تحلیل محتوای ارتباطات غیرکلامی در بین کمدین‌های سینمای صامت کلاسیک هالیوود»، نشریۀ هنرهای زیبا، شمارۀ 25، بهار 1385ش.

*آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم، دارالکتاب الإسلامی، 1410ق.

*«از اسرار نهفته در زبان بدن سیاستمداران چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 24 خرداد 1400ش.

*باقری خلیلی، علی‌اکبر و زلیکانی، مرضیه، «تحلیل سیاسی زبان بدن در تاریخ بیهقی»، نشریۀ متن‌پژوهی ادبی، شمارۀ 65، پاییز 1394ش.

*بنی‌اسدی، حسن و باقری، مسعود، «دانش ارتباط غیرکلامی و شایستگی اجتماعی»، نشریۀ اندیشه و رفتار، شمارۀ 20، تابستان 1390ش.

*بولتون، رابرت، روان‌شناسی روابط انسانی (مهارت‌های مردمی)، ترجمۀ حمیدرضا سهرابی، تهران، رشد، 1384ش.

*پاینده، ابوالقاسم، نهج‌الفصاحه، تهران، دنیای دانش، 1382ش.

*پهلوان‌نژاد، «ارتباطات غیرکلامی و نشانه‌شناسی حرکات بدنی»، نشریۀ زبان و زبان‌شناسی، شمارۀ 6، پاییز 1386ش.

*توکلی، یدالله، «مهارت‌های غیرکلامی و زبان بدن»، نشریۀ رشد آموزش خانواده، شمارۀ 1، پاییز 1401ش.

*جباری، کریم، «تأثیر ارتباط‌های غیرکلامی (زبان بدن) در تعلیم و تربیت اسلامی»، نشریۀ سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، شمارۀ 1، بهار 1400ش.

*جلیلوند خسروی، مسعود و دیگران، «کارکردهای ارتباط غیرکلامی در فرایندهای یک‌سویۀ ارتباط رسانه‌ای (مورد مطالعه: بخش خبری 21 سیمای جمهوری اسلامی)»، نشریۀ مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، شمارۀ 1، بهار 1402ش.

*جهرمیان، عباس، «تأثیر آراستگی ظاهری بر شخصیت و ایجاد ارتباط مؤثر (با تکیه بر عمل NLP)»، وب‌سایت ان ال پی ایران، تاریخ بازدید: 18 بهمن 1402ش.

*«چگونگی نشستن پیامبر و حضورش در مجالس»، وب‌سایت حدیث‌نت، تاریخ بازدید: 24 بهمن 1402ش.

*حق‌گوی، امیرحسین، «زبان بدن کودکان»، وب‌سایت گام‌برتر، تاریخ درج مطلب: 13 آبان 1400ش.

*«رابطۀ نحوۀ دست‌دادن با شخصیت»، وب‌سایت جعبه ابزار ذهنی، تاریخ بازدید: 17 بهمن 1402ش.

*رضایی، ایرج، «نقش رفتارهای غیرکلامی در ارتباطات انسانی از منظر آیات و روایات اسلامی»، نشریۀ بصیرت و تربیت اسلامی، شمارۀ 31، زمستان 1393ش.

*«زبان بدن؛ حالت قرارگرفتن پاها چه حقایقی را آشکار می‌کند؟» وب‌سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب:20 دی 1401ش.

*«زبان بدن دست‌ها»، وب‌سایت فرادرس، تاریخ درج مطلب: 1 بهمن 1402ش.

*ذبیحی‌راد، جواد، «صنعت گردشگری روستایی»، وب‌سایت بوم‌گردی ایران، تاریخ درج مطلب: 6 آذر 1400ش.

*سالاری‌فر، محمدرضا و دیگران، روان‌شناسی اجتماعی (با نگرش به منابع اسلامی)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1393ش.

*سعدی، مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله، کلیات سعدی، تصحیح محمدعلی فروغی، تهران، بروخیم، 1320ش.

*صائب تبریزی، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1402ش.

*صلیبی، ژاسنت، «تحلیلی بر سهم ارتباطات غیرکلامی در کنش متقابل اجتماعی»، نشریۀ جامعه‌پژوهی فرهنگی، شمارۀ 2، پاییز و زمستان 1390ش.

*عطاشی، عبدالرضا، «بررسی بلاغی دلالت‌های زبان بدن در قرآن کریم (مطالعۀ موردی: زبان دست)»، نشریۀ زبان و ادبیات عربی، شمارۀ 18، بهار و تابستان 1397ش.

*فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامۀ فردوسی، به‌کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، دایرۀ‌المعارف بزرگ اسلامی، 1386ش.

*فرهنگی، علی‌اکبر، ارتباطات انسانی، تهران، خدمات فرهنگی رسا، 1397ش.

*قاسم‌زاده و دیگران، «تحلیل مفاهیم و کارکرد ارتباطات غیرکلامی در شاهنامه»، نشریۀ زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 84، 1397ش.

*قربانخانی، سمیرا و محسنی، طاهره، «نقش ارتباط غیرکلامی در شناخت حالات و روحیۀ افراد (با استناد به آیات قرآن کریم)» نشریۀ پژوهش‌های نوین در آموزه‌‌های قرآن و سنت، شمارۀ 7، بهار و تابستان 1400ش.

*کروبی، مهدی، «ارتباطات غیرکلامی و توسعۀ صنعت جهانگردی»، نشریۀ علوم اجتماعی، شمارۀ 20، زمستان 1381ش.

*گیدنز، آنتونی، جامعه‌شناسی، ترجمۀ منوچهر صبوری، تهران، نی، 1385ش.

*گیدنز، آنتونی و ساتن، فیلیپ، جامعه‌شناسی، ترجمۀ حسن چاوشیان، تهران، علمی، 1400ش.

*محققیان، زهرا و دیگران، «نقش ارتباط‌های غیرکلامی در تقویت بنیان خانواده از منظر اهل‌بیت»، نشریۀ مشکوۀ، شمارۀ 137، زمستان 1396ش.

*مولانا، جلال‌الدین محمد بلخی، مثنوی معنوی، دفتر چهارم، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1402ش.

*هادی‌زاده، مرجان، «زبان بدن کودکان را بشناسید»، وب‌سایت آریالند، تاریخ درج مطلب: 13 شهریور 1401ش.

*باقری خلیلی، علی‌اکبر، زلیکانی، مرضیه، «تحلیل سیاسی زبان بدن در تاریخ بیهقی»، متون‌پژوهی ادبی، سال نوزدهم، شماره65، پاییز 1394ش.

*«تاریخچه زبان بدن»، وب‌سایت علم ساز، تاریخ درج مطلب: 9 آذر 1401ش.

*ﺣﻴﺪﺭنژﺍﺩ، ﻓﺮﻭﻣﻦ، «ﺯﺑﺎﻥ ﺑﺪﻥ ﻭ ﺭﻓﺘﺎﺭﻫﺎﻱ ﻏﻴﺮﻛﻼﻣﻲ ﺩﺭ ﻗﺮﺁﻥ»،  دﻭﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻋﻠﻤﻲ پژﻭﻫﺸﻨﺎﻣﻪ ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻭ ﺯﺑﺎﻥ ﻗﺮﺁﻥ، ﺳﺎﻝ ﻳﺎﺯﺩﻫﻢ، ﺷﻤﺎﺭﻩ1، پاﻳﻴﺰ ﻭ ﺯﻣﺴﺘﺎﻥ 1401ش.

*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.

*ذوالفقاری، اکبر، عشایری، طاها و جبی‌نسب، اعظم، ر «فهم جامعه‌شناختی‌زبان بدن کاندیداهای‌ ریاست جمهوری ایران؛ مورد مطالعه: مناظره دوازدهمین دوره»، فصلنامه علمی پژوهش‌های راهبردی سیاست، دوره دهم، شماره 39، زمستان 1400ش.

*رضایی، مریم، «24 زبان بدن مردان و شناخت احساسات آن‌ها!»، وب‌سایت چشمک، تاریخ درج مطلب: 2‌ آبان 1403ش.

*رضایی، مریم، «شناخت زبان بدن زنان: 10 نشانه که زنی عاشق شما شده است»، وب‌سایت چشمک، تاریخ درج مطلب: 7 فروردین 1401ش.

*«زبان بدن چیست؟»، وب‌سایت مجله فرادرس، تاریخ بازدید مطلب: 20 دی 1403ش.

*«زبان بدن زنان را بیشتر بشناسیم»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید مطلب: 20 دی 1403ش.

*«زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»، در وب‌سایت مجله آموزشی راستین، تاریخ درج مطلب: 23 تیر 1401ش.

*«زبان بدن زوجین»، مجله پزشکی دکتر سلام، تاریخ بازدید مطلب: 26 دی 1403ش.

*صادقی مجد، محمدجواد و چیتگرها، میثم، «بررسی دلالت‌های ارتباطی غیرکلامی حالات مختلاف بدن در قرآن»، دوفصلنامه دین و ارتباطات، سال بیست‌ونهم، شماره1، بهار و تابستان1401ش.

*لطفیان، مهتاب، «زبان بدن زنان چگونه علاقه آنها را آشکار می‌سازد؟»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 آذر 1401ش.

*میر، مازیار، «تفاوت زبان بدن زنان و مردان»، وب‌سایت دکتر میر مازیار، تاریخ درج مطلب: 18 اردیبهشت 1403ش.

*نجفی‌زادگان، یاسین، «زبان بدن و روابط همسران»، پایگاه خبری علمی و تخصصی روانشناسی و بهداشت روان، تاریخ درج مطلب: 31 تیر 1401ش.