چشم‌چرانی

چشم‌چرانی؛ نگاه شهوت‌آلود به دیگران. چشم‌چرانی، از آن دسته اختلال‌های روانشناختی است که پیامها و آسیب‌های فردی و اجتماعیِ گوناگون دارد. چشم‌چرانی در افراد به‌طور معمول، برآمده از عوامل شخصی مانند ضعف یا نداشتن خودکنترلی و یا درست ارضا نشدن نیاز جنسی و همچنین عوامل اجتماعی مانند پوشش نامناسب زنان یا مردان در جامعه است.

مفهوم‌شناسی

چشم‌چرانی به‌معنای نظربازی، در اصطلاح به نگاه خیره و شهوت‌آلودی گفته می‌شود که با انگیزۀ لذّت‌طلبی جنسی صورت می‌گیرد. نگاه‌هایی که به‌واسطۀ ارتباط حضوری و کلامی در جامعه و بدون تحریک شهوت و قصد لذت صورت می‌گیرد در دستۀ چشم‌چرانی قرار نمی‌گیرد. چشم‌چرانی اختصاصی به مردان ندارد و زنان نیز در معرض خطر چشم‌چرانی هستند. قرآن کریم به هر دو دستۀ زنان و مردان مؤمن سفارش می‌کند که از چشم‌دوختن به نامحرمان، پرهیز کنند. همچنین در قرآن به خیانت چشمان اشاره شده که بعضی مفسران آن را به چشم‌چرانی و نگاه دزدانه به نامحرم تفسیر کرده‌اند. چشم‌چرانی که از آن با واژگان خیره‌چشمی، هرزه‌نگاهی و نظربازی نیز یاد می‌شود، به گونه‌ای از نگاه‌کردن یا چشم‌دوختن گفته می‌شود که با لذت جنسی همراه است و هوای نفس را تحریک می‌کند. آن‌چه معمولا از واژه چشم‌چرانی به ذهن متبادر می‌شود، نگاه آلوده است. چنان‌که حافظ می‌گوید:

حافظ

منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن

منم که دیده نیالوده‌ام به بد دیدن

سازمان بهداشت جهانی، شاخص‌های این اختلال را بدین شرح تعریف کرده است؛

1. فرد، گرایش دائمی و مکرر برای تماشای بدن یا رابطه جنسی دیگران دارد که معمولا با تحریک جنسی همراه است.
2. فرد، مدام دچار امیال یا تخیلات جنسی عمیق می‌شود؛ که اعمال غیرعادی و رنجش فراوان به دنبال دارد.

رویکردها

رویکرد جنسیتی

تحقیقات صورت گرفته در انگلستان، حاکی از این است که مردها به‌طور میانگین، 43 دقیقه در روز، مشغول خیره‌شدن به 10 زن مختلف هستند. زن‌ها نیز 20 دقیقه در روز را صرف نگاه‌کردن به 6 مرد مختلف می‌کنند. نتایج یک نظرسنجی بر روی سه هزار نفر در غرب، نشان داد که سوپرمارکت‌ها، مشروب‌فروشی‌ها و کلوپ‌های شبانه، مهم‌ترین فضاهای رخداد چشم‌چرانی است. جذابیت‌هایی که موجب خیره شدن زنان و مردان می‌شود نیز متفاوت است؛ 40 درصد زنان به چشمان مردان و تقریبا همین میزان از مردان به تمام بدن زنان توجه بیشتری دارند. چشم‌چرانی، رنجش خاطر همسران را نیز در پی دارد؛ چشم‌چرانی همسر میان بیش از 30 درصد از افراد مورد مطالعه، موجب مشاجره می‌شود و 10 درصد از این جدال‌ها به طلاق منجر شده است.

رویکرد روانشناسی

دوپامین، هورمون موثر بر سیستم عصبی است که کنترل احساسات و سیستم غدد درون‌ریز را برعهده دارد و میزان ترشح آن با افسردگی و اختلالات روانی ارتباط دارد. چشم‌چرانی موجب افزایش ترشح دوپامین و به‌دلیل لذت ناشی از آن، فرد به تکرار آن عمل علاقمند می‌شود و بدین ترتیب چشم‌چرانی به عادت تبدیل شده و بر روان انسان تاثیرات سوء برجای می‌گذارد.

رویکرد جامعه‌شناختی

در عرصه تعاملات اجتماعی افراد اغلب تلاش می‌کنند با پرهیز از نگاه مستقیم به یکدیگر به دیگری بفهمانند که برای حریم شخصی او ارزش قائل هستند و رفتارهای شخصی او را زیر نظر نمی‌گیرند. این عمل که توسط گافمن بی‌توجهی مدنی نامیده شد، در تحلیل نگاه افراد به یکدیگر کاربرد فراوانی دارد. چشم‌چرانی، نقض این قرارداد اجتماعی است و رنجش خاطر افراد را در پی دارد. یافته‌های برخی تحقیقات حاکی از آن است که تنها 19 درصد مردان و 9 درصد زنان، از این که کسی به آنها خیره شود، احساس خوشایندی دارند. 16 درصد از دختران از این عمل ناراضی هستند و 20 درصد در برابر نگاه دیگران احساس خجالت می‌کنند.

رویکرد دینی

در آموزه‌های اسلام به‌ویژه روایات اهل‌بیت، برای حفظ عفت عمومی و تحکیم بنیان خانواده، به دوری از نگاه حرام و به‌ویژه تکرار آن، توصیه شده است؛ از جمله روایاتی با این مضمون که اولین نگاه برای تو، دومین نگاه علیه تو و سومین نگاه موجب هلاک تو است، نگاه پس از نگاه، بذر شهوت در دل می‌کارد و برای به فتنه‌کشاندن فرد کافی است و این که از نگاه زیادی بپرهیز که تخم هوس می‌پراکند و غفلت می‌زاید. بر اساس این روایات، در صورت تولید هیجانات جنسی ناشی از نگاه آلوده و عدم ارضای صحیح برانگیختگی جنسی، تنش‌های روانی ایجاد می‌شود و با تکرار این فرایند و عدم کامیابی، این تنش‌ها به عقده‌های درازمدت تبدیل می‌شود. از این جهت محرک‌های محیطی و کنترل حواس، در ساختار شناختی و پردازش اطلاعات در حوزه مسائل جنسی نقش به‌سزایی دارد.

پرونده:چشم-چرانی.jpg

تصویر یک بسیجی که در زمان زیارت خانم‌ها از شهدای گمنام چشم پوشی کرده

در آیه‌ای از قرآن کریم، به مردان توصیه شده است که چشم‌های خود را از نظر به حرام نگاه دارند. شان نزول این آیه، داستان جوانی از انصار است که نگاه خود را به زنی دوخته بود که مقنعه خود را پشت گوش قرار داده و گردن و مقداری از سینه او نمایان بود. جوان که به زن خیره شده بود، با صورت به دیوار برخورد کرد و خون از صورتش جاری شد. وی به محضر پیامبر اکرم رفت و از بدپوشی زنان شکوه کرد. این آیه بر پیامبر خدا نازل شد که در ابتدای آن تاکید می‌شود که مردان مومن از چشم‌چرانی و نگاه به نامحرم پرهیز و در مسائل جنسی تقوا پیشه کنند؛ سپس فلسفه این توصیه را پاک‌زیستی معرفی می‌کند. در آیه مستقلی از سوره نور، چشم‌پوشی به زنان نیز توصیه شده است، تا تصور نشود چشم‌چرانی مخصوص مردان است و زنان از این قاعده مستثنی هستند.

چشم‌چرانی از منظر فقه اسلامی

از منظر فقها، هرگونه نگاه به نامحرم، خواه حضوری باشد یا از طریق فیلم (زنده یا غیرزنده) و عکس، حرام است. همچنین نگاه‌کردن مرد به بدن و موی زن نامحرم، حتی بدون قصد شهوت، حرام است. نگاه زن به بدن مرد نامحرم نیز حرام است. نگاه کردن به صورت و دست‌های زن نامحرم تا مچ اگر به قصد لذّت نباشد و مایه فساد و گناه نشود، اشکال ندارد.

پیامدهای چشم‌چرانی

پیامدهای اخلاقی

چشم‌چران دلی پرآشوب دارد و از آرامش بی‌بهره است، او عطشی دائمی دارد و دائم برای برطرف کردن آن به هر حقارتی تن می‌دهد، زیرا میان دیده و دل رابطه وجود دارد، هرچه دیده می‌بیند، در دل ثبت می‌شود و همواره در خاطر باقی می‌ماند، نگاه‌های آلوده دل را تاریک و آشفته می‌سازد.

ز دست دیده و دل هر دو فریاد

که هر چه دیده بیند دل کند یاد

بسازم خنجری نیشش ز پولاد

زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

ترک این گناه به‌عنوان معامله با خدا، می‌تواند حال انسان را تغییر داده و نورانیت را برای روح وی به ارمغان بیاورد. وقتی انسان از چشمان خود محافظت کند، درجات زیادی را می‌پیماید و به تبع آن، موهبات بسیاری را از آن خود می‌کند. نگاه آلوده، بذر شهوت را در دل می‌کارد که آغاز فتنه‌های بزرگ‌تر مانند بی‌بندوباری و غفلت است.

چشم‌چرانی در روایات به‌عنوان تیری از تیرهای شیطان یاد شده که موجب غفلت و ایجاد زمينۀ بى‌عفّتى و روابط نامشروع و شهوت‌رانی می‌شود که در نتیجه مايۀ غم و اندوه بوده، آه و حسرت را به‌دنبال دارد. از نظر جسمی نیز بعضی اطبای سنتی گفته‌اند که چشم‌چرانی موجب تحریک و ترشح غدد جنسی می‌شود و چون ارضای حقیقی صورت نمی‌گیرد زمینۀ ایجاد غدد سرطانی در بدن افزایش می‌یابد. از دیگر پیامدهای چشم‌چرانی ابتلا به بیماری‌ها و آزردگی‌های روانی است. تحریک کامجویی و لذت‌طلبی از یک‌سو و محدودیت‌های طبیعی، فرهنگی و اجتماعی که مانع لذت‌بردن فرد چشم‌چران می‌شود از سوی دیگر، موجب احساس محرومیت، فشار درونی و افسردگی در فرد می‌شود. امام علی یکی از آثار چشم‌پوشی و پرهیز از چشم‌چرانی را راحتی و آرامش قلب افراد بیان کرده است. انسان چشم‌چران، دچار هرزگی و هواپرستی می‌شود و با غفلت، سرمایه عمر خویش را تباه می‌کند. بین غض‌نظر و پاک‌دامنی، ارتباطی متقابل برقرار است. زیرا چشم‌پاکی، دوری فرد از انحرافات جنسی را به‌دنبال دارد. حفظ عفت، ثمره طبیعی کنترل چشم‌چرانی است و غض‌نظر گام بعدی برای تقویت اراده، هوشیاری در کنترل و تسلط بر امیال است.

پیامدهای اجتماعی

چشم‌چرانی در بیان امام صادق، از تیرهای زهرآگین شیطان است؛ چه بسا یک نگاه حرام یا رها کردن چشم، حسرت دائمی به‌دنبال دارد. یکی از علل این حسرت، صرف وقت و انرژی برای امور دست‌نایافتنی و تلخ کردن زندگی است. همچنین چشم‌چرانی، تخیلات شهوت‌آلود را برای افراد تبدیل به عادت می‌کند و با زمینه‌سازی روابط نامشروع، بنیان خانواده را تضعیف می‌کند و آرامش را از شخص بگیرد. چشم‌چرانی علاوه ‌بر بی‌اعتباری فرد، موجب ناامن‌شدن جامعه، به‌ویژه برای حضور بانوان می‌شوند. در روایات نیز نسبت به کسی که نفس خود را خوار کند هشدار داده شده است. از سوی دیگر شیوع چشم‌چرانی در جامعه موجب می‌شود به‌جای توجه به ارزش‌های متعالی و کمالات انسانی، به افراد به‌عنوان ابزاری برای کامروایی و تمایلات حیوانی توجه شود. همچنین کاهش ازدواج و افزایش طلاق از دیگر پیامدهای چشم‌چرانی در یک جامعه است. امروزه نگاه سودجویانه و لذت‌طلبانه به زنان در فرهنگ و تمدن غرب، موجب شده است که صنعت تولید فیلم در این راستا تجاری‌سازی شود و پسران و دختران را تشویق می‌کنند که خود را شبیه الگوهای زیبایی تعریف‌شده، همانندسازی کرده و در معرض نمایش قرار دهند. چشم‌چرانی زمینۀ فروپاشی خانواده را فراهم می‌کند. فرد چشم‌چران، دیگران را با همسر خود مقایسه می‌کند که موجب بداخلاقی به همسر و در مراحل شدیدتر منجر به طلاق می‌شود.

پیامدهای روانی

بنا به اعتقاد سیدقطب، مراقبت چشم از سوی مردان، نظم روانی را به‌همراه خواهد داشت. در واقع این مراقبت تلاش برای غلبه بر میل به دیدن زیبایی‌ها و جذابیت‌های چهره و بدن است. این چشم‌پوشی اولین پنجره وسوسه را که چشم باشد، می‌بندد و تلاش عملی برای جلوگیری از رسیدن تیر مسموم است.

عوامل چشم‌چرانی

عوامل گوناگون فردی، فرهنگی و اجتماعی بر چشم‌چرانی اثرگذار است. عوامل فردی مانند وسوسه‌های شیطان، هوس‌های نفسانی، تصورات غلط در مورد چشم‌چرانی مانند توهم پاک بودن نگاه، تنوع‌طلبی و ارضاء نشدن در رابطۀ زناشویی با همسر؛ عوامل فرهنگی و اجتماعی مانند تبرج و جلوه‌گری در فیلم‌های سینما، تلویزیون و رسانه؛ حضور پر جاذبه‌ و آرایش‌کردۀ زنان در جامعه؛ اختلاط زن و مرد در محیط‌های آموزشی، کاری، تفریحی و مانند آن؛ بی‌توجهی به حریم خصوصی در معماری جدید و قرارگرفتن زنان و مردان نامحرم در معرض چشم‌چرانی؛ بالا رفتن سن ازدواج و استفاده از زنان به‌عنوان مانکن و یا مدل در رسانه‌ها و تبلیغات.

محرومیت جنسی

پاسخ‌نگرفتن مشروع نیاز جنسی، عامل اصلی این اختلال است. محرومیت جنسی، موجب چشم‌چرانی و توسل به لذت‌های دیداری و خیالی می‌شود.

بدحجابی زنان

یکی از عوامل چشم‌چرانی، بدحجابی زنان است، لذا در قرآن کریم به زنان توصیه شده است که زینت خود را جز برای محارم، آشکار نکنند، روسری خود را بر روی سینه بیندازند تا گردن و سینه با آن پوشیده شود و هنگام راه رفتن پاهای خود را به زمین نکوبند تا زینت پنهان آنها آشکار نشود. البته تنها حکمت حجاب، تحریک نشدن مردان نیست، بلکه امنیت اجتماعی، کاهش زمینه‌های تنوع‌طلبی جنسی، تحکیم خانواده و حفظ کرامت و شخصیت زن نیز از جمله علل وجوب حجاب است.

درمان چشم‌چرانی

كنترل چشم از نگاه به حرام و چشم‌چرانی، مهمترین عامل برای رسیدن به عفت و پاکدامنی و كنترل غریزۀ جنسى است. کنترل غریزۀ جنسی از طریق چشم‌پوشی آسان‌تر از کنترل غریزۀ جنسی بعد از تحریک شهوت است. كنترل نگاه موجب راحتی قلب، كمال انسان و نورانى‌شدن قلب است. همچنین بر اساس روایات، خداوند به افرادی که نگاه خود را کنترل کنند عنایت‌های ویژه‌ای دارد؛ برای مثال خداوند به حضرت یوسف و ابن‌سیرین که از حرام چشم‌پوشی کردند علم تعبیر خواب عطا کرد. عنایت خداوند به شیخ رجبعلی خیاط در دوران معاصر نیز معروف است که با بستن چشم در مقابل حرام به تحول روحی رسید و دارای بعضی مقامات معنوی و چشم برزخی شد. در آموزه‌های دینی گرچه به لذت‌های حلال چشم توجه شده اما به انسان می‌آموزد که در این دنیا امکان رسیدن به همۀ لذت‌ها وجود ندارد و انسان ناگزیر است برای رسیدن به لذات بالاتر از بعضی لذت‌های دیگر به‌ویژه گناهان، چشم‌پوشی کند. آموزه‌های دینی افراد را به‌گونه‌ای تربیت می‌کند تا علاوه‌بر مدیریت لذت‌های خود و اجتناب از نگاه‌های حرام، چشم را یک نعمت الهی بدانند که در برابر آن مسؤلیت دارند. همچنین آموزه‌های دینی به نگاه‌های افراد جامعه جهت می‌دهد، به‌گونه‌ای که به‌وسیلۀ نگاه خود مانند نگاه به چهرۀ عالم، نگاه به چهرۀ پدر و مادر، نگاه به قرآن کریم، نگاه به کعبه و مانند آن، برای رسیدن به فضیلت‌ها، گسترش محبت در زندگی، رشد معنوی و رسیدن به کمال و سعادت و پاداش الهی بهره گیرند.

کارشناسان برای درمان چشم‌چرانی به تقویت امید و تلقین مثبت، مقاومت، اراده و تلاش سفارش کرده‌اند. عادی‌نشدن چشم‌چرانی بسیار مهم است و ناراحت‌شدن از این رفتار نشان می‌دهد که هنوز عادی نشده است. یکی از روش‌هایی که برای ترک این رفتار پیشنهاد شده، فریب نفس است؛ وقتی شرایط چشم‌چرانی پدید آمد به نفس خود بگوید این یک بار را ترک می‌کنم و چون ترک یک‌بار آسان‌تر است، احتمال موفقیت در ترک بیشتر می‌شود. راه دیگر که برای ترک چشم‌چرانی انگیزه می‌دهد، تفکر در آثار و برکات ترک چشم‌چرانی است، مانند روایتی که بالاترین غنیمت را غنیمتی بیان می‌کند که با ترک چشم‌چرانی به‌دست می‌آید. از سوی دیگر تفکر در عواقب چشم‌چرانی نیز در ترک چشم‌چرانی موثر است. قرآن کریم نماز را عامل بازدارنده از فحشا و گناه معرفی می‌کند و پایبندی به نماز سبب ترک رفتار چشم‌چرانی است.از روش‌های درمان چشم‌چرانی چنین گزارش کرده‌اند:

• زشت شمردن چشم‌چرانی، عادی نشدن گناه برای فرد، اولین گام درمان است. این‌که فرد نسبت به چشم‌چرانی،‌اندوهگین شود و قصد درمان داشته باشد، خود، گامی بزرگ و ارزشمند است.
• جلب عنایت خداوند، خود را در محضر خدا بداند و به‌خاطر خدا نگاه حرام را ترک کند و بداند که خودداری از نگاه حرام، عنایت ویژه خداوند را به‌دنبال خواهد داشت.
• مداومت و تمرین، فردی که تصمیم می‌گیرد، چشم‌چرانی را ترک کند، باید مداومت و تمرین داشته باشد و هر بار که شکست خورد، نا امید نشود و دوباره شروع کند.
• اندیشیدن به‌فواید ترک چشم‌چرانی، یکی از راه‌های ترک چشم‌چرانی، تفکر راجع به لذت‌های ناشی از ترک این عادت است. چراکه هیچ مرد مسلمانی نیست که نگاهش به زنی بیفتد و چشم خود را پایین‌اندازد، مگر این‌که خداوند متعال به او توفیق عبادتی دهد که شیرینی آن را در دل خویش بیابد.
• اندیشیدن به نتایج دنیوی و اخروی چشم‌چرانی، فکر کردن به عاقبت کار، همواره یکی از راه‌های ترک گناه است. گناهان نه‌تنها سودی برای دنیای انسان ندارند، بلکه آخرت آنها را ویران می‌کنند. زیرا هرکس چشم خود را از حرام پر کند، در روز قیامت خداوند چشم او را پر از آتش می‌کند؛ مگر این‌که توبه کند و از عمل خود دست بردارد.
• مدیریت ذهن، فرد باید در شرایطی که امکان گناه وجود دارد، ذهن خود را مدیریت کند و به نَفس خود اجازه صدور فعل اشتباه را ندهد. توصیه علمای اخلاق این است که نه تنها باید از نگاه به نامحرم پرهیز کرد، بلکه لازم است از هرچه فرد را از یاد خداوند غافل می‌کند چشم بپوشد و آن را صرف تفکر و عبادت کند.
• توجه به ارزش انسانی، عظمت وجودی انسان آنقدر بالاست که اگر کسی پی به آن ببرد، حاضر نمی‌شود تا این عظمت را با چند نگاه حرام، معامله کند. این چشم‌ها ابزاری برای مشاهده و شناخت عظمت و شکوه عالم است و استفاده از آن در راه معصیت ناپسند است.
• ازدواج، زمینه‌سازی ازدواج بهنگام جوانان و آگاهی‌بخشی درست به آن‌ها می‌تواند به ترک این فعل کمک کند. چراکه بسیاری از چشم‌چرانی‌ها به‌دلیل نیازهای جنسی است. ازدواج سالم و پای‌بندی به تعهّدات، بسیاری از اختلالات مثل چشم‌چرانی را حل خواهد کرد. خداوند در سوره نور، پس از نهی از چشم‌چرانی، مومنین را به ازدواج دعوت می‌کند و می‌فرماید که اگر مومنین فقیر هم باشند، خداوند به برکت امر ازدواج آن‌ها را بی‌نیاز خواهد کرد.
• مراجعه به علمای اخلاق، از بهترین راه‌های درمان بیماری چشم‌چرانی، کمک گرفتن از علماء و مشاوران مذهبی است. از توصیه‌های علمای اخلاق این است که بعد از نماز صبح یازده مرتبه سوره توحید خوانده شود.

مانکن زنده

استفاده از زنان به‌عنوان مانکن، یک فروشگاه در خیابان شریعتی تهران

در فرهنگ و ملل

پرونده:چشم‌چرانی (1).jpg

آیه 45 سوره عنکبوت؛ نماز عامل بازدارنده از فحشا و گناه

رجبعلی خیاط

شیخ رجبعلی خیاط

در ایران

واژۀ چشم در زبان و فرهنگ ایرانی، فراتر از معنای سادۀ آن برای توصیفات و معانی بلندی مانند چشم‌افروز، چشم امید، چشم‌پوشی و چشم‌وچراغ، استفاده می‌شود که نشان از مقام بلند چشم در فرهنگ ایرانیان دارد. رواق منظر چشم من آشیانۀ توست *** کرم نما و فرود آ که خانه خانۀ توست

ایرانیان بر اساس فرهنگ غنی خود، نامحرمان را به حریم خود راه نمی‌داده‌اند. خانه در معماری ایرانی حتی در دوران قبل از اسلام به‌گونه‌ای بوده که حریم خصوصی در امنیت بوده و فضاهای خانه به یک‌باره و با یک نگاه قابل مشاهده نبود و حتی درکوب‌های منزل را نیز برای تشخیص مرد و زن جداگانه قرار می‌دادند تا حريم خانواده از چشم نامحرمان محفوظ بماند. در بیرون از خانه نیز زنان ایرانی از دوران قدیم خود را در منظر نامحرمان با چادر، روسری، لباس‌های بلند و حتی روبند می‌پوشانیدند. آموزه‌های فرهنگی ایرانیان نیز سرشار از توصیه‌هایی است که با بیان حکمت‌ها، جوانان را نسبت به خطرات چشم‌چرانی آگاهی می‌دادند. به نظم چنین گفته‌اند:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد

که هرچه دیده بیند دل کند یاد

بسازم خنجری نیشش ز فولاد

زنم بر دیده تا دل گردد آزاد

همچنین از راه به‌جوش‌آوردن غیرت افراد با آموزه‌هایی مانند «هر که باشد نظرش در پی ناموس کَسی، پی ناموس وی افتد نظر بوالهوسی» دیگران را از چشم‌چرانی پرهیز می‌دهند.

منابع

• قرآن کریم.
• «چرا مردم در غرب به زنان برهنه نگاه نمی‌کنند؟!»، وب‌سایت شهر حجاب، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۳۹۷ش.
• «چشم‌چرانی و راه درمان آن از نظر دین»، وب‌سایت هدانا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۳۹۷ش.
• «چشم‌چرانی؛ هرزگی اجتماعی»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۶ش.
• «حجاب چشم مظلوم‌ترین واجبات و تکالیف الهی است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ انتشار: ۱ بهمن ۱۳۹۳ش.
• «راز درکوب در گذشته چه بود؟»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۶ش.
• «راه کنترل چشم و نگاه نکردن به نامحرم، ترک چشم‌چرانی»، وب‌سایت نوجوانی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آگوست ۲۰۲۲م.
• «علت چشم‌چرانی در مردان و زنان»، وب‌سایت مؤسسه همراز روان‌پویان، تاریخ انتشار: ۲۲ جولای ۲۰۱۸.
• «عواقب و آسیب‌شناسی چشم‌چرانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۳ش.
• «نگاه حرام و اثرات مخرب آن در زندگی فردی و اجتماعی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فروردین ۱۳۹۱ش.
• ابن‌شعبه، حسن، تحف العقول، قم، جامعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، ۱۳۶۳ش.
• اخوی، رضا، «پیامدهای منفی چشم‌چرانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۳۹۱ش.
• اکبری، محمدرضا، چشم و نگاه، تهران، بین‌الملل، ۱۳۹۵ش.
• باباطاهر، دوبیتی‌ها، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• باباطاهر، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۳ش.
• پناهیان، «درسنامهٔ تنها مسیر/ مدیریت لذت»، وب‌سایت پناهیان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۳ش.
• پناهیان، علی‌رضا، «برخورد غیر منتظرهٔ رسول خدا با جوان چشم‌چران»، وب‌سایت پناهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ دی ۱۳۹۵ش.
• پوربیرانوند، آرزو، «بررسی پیامدهای نگاه حرام بر آرامش اجتماعی از دیدگاه آیات و روایات»، مجموعه مقالات برگزیده دومین همایش ملی تحقیقات کاربردی در حوزه قرآن و حدیث، ۱۴۰۱ش.
• تمیمی آمدی، عبدالواحد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۶ش.
• حافظ، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۰ تیر ۱۴۰۳ش.
• حافظ، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• حرعاملی، محمد، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
• حیدری، عزیزالله، سلسله مباحث راهکارهای دوری از گناه: اعتیادهای مدرن و خطرناک، قم، مسجد جمکران، ۱۳۸۷ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «رویکرد غرب نسبت به زنان فقط مبتنی بر سودجویی و لذت‌جویی است»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۶ دی ۱۴۰۲ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، رساله آموزشی۲، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۳۹۳ش.
• درمان چشم‌چرانی، وب‌سایت دکتر نجفی توانا، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر ۱۴۰۳ش.
• دستغیب، عبدالحسین، ازدواج اسلامی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی‌تا.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۳ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۳ش.
• رجب‌زاده، هاشم، «کلک ادبیات تطبیقی: چشم جان و چشم تن در اندیشه ایرانی و فرهنگ ژاپن»، کلک، شماره ۶۵، ۱۳۷۴ش.
• زنگی‌آبادی، وحید، «بررسی روان‌شناختی نگاه به نامحرم با محوریت قرآن و حدیث (نقش کنترل نگاه به نامحرم در سلامت روان)»، فصلنامه علمی تخصصی اسلام پژوهان، ش ۱۰، تابستان ۱۴۰۲.
• سیستانی، سیدعلی، توضیح المسائل، وب‌سایت دفتر سیدعلی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• شمشیری‌نظام، تورج، «چشم‌چرانی»، وب‌سایت دکتر تورج شمشیری‌نظام، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۵ق.
• عرفانیان، مریم، «چشم‌چرانی هم شد کار!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۳۹۳ش.
• علوی، سیدمحسن، «هر مرد یک سال از عمرش را صرف نگه به زنان می‌کند»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• فضل‌الله، محمدحسین، دریچه‌ای به دنیای جوانان، ترجمه عبدالهادی فقهی‌زاده، تهران، دادگستر، ۱۳۷۸ش.
• فقیهی، علی‌نقی، تربیت جنسی: مبانی، اصول و روش‌ها از منظر قرآن و حدیث، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۷ش.
• قطب، سید، فی ظلال القرآن، قطب، سید، بیروت، دارالشروق، ۱۴۰۸ق.
• قوشچی، فرهاد، جامعه‌شناسی چشم و هم‌چشمی، تهران، تیسا، ۱۳۹۷ش.
• کمیلی، فرزانه، «تاریخچه حجاب در ایران چیست؟ بررسی جامع پوشش زنان ایرانی»، وب‌سایت خانه حجاب صدف، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۹ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۲۱ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، لبنان، دار احیاء التراث، چ۳، ۱۴۰۳ق.
• محمدی ری‌شهری، محمد، حکمت‌نامه جوان، قم، دارالحدیث، چ۸، ۱۳۸۹ش.
• محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۹ش.
• مصباح‌یزدی، محمدتقی، رستگاران، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ۵، ۱۴۰۲ش.
• مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، تهران، صدرا، چ۱۳۷، ۱۴۰۲ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «چشم‌چرانی»، وب‌سایت آئین رحمت، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، احکام خانواده در پرتو فقه اسلامی، قم، امام علی بن ابیطالب، ۱۳۸۹ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
• ملک‌میرزایی، سمیرا و کاظمی، سیدسجاد، «تأثیر معماری ایرانی اسلامی بر جرائم منافی عفت»، کارآگاه، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۵۰، ۱۳۹۹ش.
• موسوی، سیدمحمد، درمان تومورهای مغزی با مقایسه‌ای بین طب غربی و ایرانی از دیدگاه طب ایرانی، اصفهان، پیک شفا، چ۲، ۱۳۹۲ش.
• مهرابی، سعید، «پیامدهای اخلاقی چشم چرانی در اجتماع از منظر آیات و روایات»، در: مجموعه مقالات نخستین کنفرانس ملی پژوهش درحقوق، علوم قضائی، فقه و علوم اسلامی، اهواز، بی‌نا، ۱۴۰۲ش.
• میرباقری، «راه درمان چشم‌چرانی»، وب‌سایت ایمانور، تاریخ بازدید: ۱۶ تیر۱۴۰۳ش.
• میرباقری، سیدمحسن، «راه درمان چشم‌چرانی»، وب‌سایت ایمانور، آموزش یکپارچه معارف اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۳ش.
• میرزامحمد، علی، «چشم‌چرانی؛ خیانت چشم»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۹۸ش.
• میری، زهره‌سادات، «آثار و عوامل روان‌شناسی نگاه حلال و حرام بر سلامت فرد و خانواده در اسلام»، همایش بین‌المللی حکمرانی اخلاق و معنویت، آمادگی برای طلوع خورشید ولایت عظمی با الگوگیری از زندگی حضرت زهرا، دورهٔ ۲، ۱۴۰۰ش.
• نراقی، احمد، تذکره الاحباب، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
• همتی، محمد، بایسته‌های اخلاقی بازنمایی حضور اجتماعی زنان در رسانه ملی، قم، دین و رسانه، ۱۳۹۹ش.
• هنرپور، ایمان، «چشم‌چرانی بیماری یا حرمت بر باد رفته انسان»، گزارش، سال هجدهم، شمارهٔ ۲۱۳، ۱۳۸۸ش.
• یعقوبی، ابوالقاسم، «چشم چرانی و هرزچشمی»، نشریه پاسداران اسلام، شماره ۳۱۹، ۱۳۹۷ش.