حنا: تفاوت میان نسخه‌ها

حنا از دیرباز به‌عنوان یک نوع رنگ و یکی از [[لوازم آرایشی]] و بهداشتی در جهان به‌شمار می‌رود. از قدیم حنا در [[آداب]]<nowiki/>‌ورسوم ایرانی و مذهبی کاربرد داشته است. ایرانیان قبل از [[عید نوروز]] از حنا برای [[زیبایی]] و [[خودآرایی]] استفاده می‌کردند و حنا یکی از هفت‌قلم آرایش زنان بوده است. در [[طب سنتی]] از برگ این گیاه، برای بسیاری از بیماری‌ها استفاده می‌شود.

گیاه حنا، در نواحی بسیار مرطوب و گرم رشد می‌کند. در برخی مناطق با آب و هوای معتدل نیز این درختچه‌ها در صورت سازگاری با محیط، رشد می‌کنند. بیشترین رویش گیاه حنا در مناطقی از شمال آفریقا، جنوب آسیا، غرب چین، [[خاورمیانه]]، هندوستان و مناطق جنوب و جنوب شرقی ایران است.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص648 و 652.</ref>

استفاده از حنا به دوره نوسنگی (حدود ۷۰۰۰ سال پیش‌از میلاد) بازمی‌گردد. تمدن‌های باستانی چون بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از این گیاه برای رنگ‌آمیزی استفاده می‌کردند. در مصر باستان، حنا نه‌تنها برای خضاب دست و پای فراعنه پیش‌از مومیایی به کار می‌رفت، بلکه پارچه‌های رنگ‌شده با آن در مراسم تدفین نیز استفاده می‌شد. صنعت [[آرایش]] با حنا در تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل ریشه دارد.<ref>سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.</ref>

از حیث کاربرد، حنا در سه دستهٔ معمولی، عربی و هندی جای می‌گیرد. حنای معمولی عمدتاً برای رنگ‌آمیزی مو به کار می‌رود.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیه حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref> حنای عربی که در مراسم [[حنابندان]] مورد استفاده قرار می‌گیرد، برای نقش‌آفرینی روی دست طراحی می‌شود. از طرح‌های رایج آن می‌توان به نقش دست و چشم برای دفع [[چشم‌زخم]]، گل، برگ، اشکال هندسی و پرندگان اشاره کرد.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref> این نوع حنا در رنگ‌های قهوه‌ای و مشکی عرضه می‌شود، ماندگاری بالایی دارد و حساسیت پوستی ایجاد نمی‌کند.<ref>[https://aradbranding.com/fa/arabic-henna/ «حنا عربی؛ مشکی قهوه‌ای عدم حساسیت پوستی 2 شکل قیفی تیوپی»، وب‌سایت آراد براندینگ.]</ref> حنای هندی از محبوب‌ترین انواع حنا به‌شمار می‌رود و برای طراحی روی ناخن، دست و نیز تقویت موی سر کاربرد دارد. این نوع حنا بدون نیاز به افزودنی‌های دیگر، به‌راحتی رنگ مشکی و قهوه‌ای ایجاد می‌کند.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیه حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref>

حنا در بخش‌های گوناگونی همچون برگ، ریشه و گل کاربرد دارد و از دیرباز در حوزه‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفته است.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127؛ عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۸ش، ج2، ص51-52.</ref> هرچند، استعمال حنا ممکن است در برخی افراد ایجاد حساسیت کند؛ ازاین‌رو، آزمایش آن بر روی پوست پیش‌از استفاده ضروری است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref>

 

'''کاربرد آرایشی''': پُرکاربردترین کاربرد حنا در جهان، به حوزهٔ آرایش و زیبایی اختصاص دارد. مردم در سرزمین‌های گوناگون، از گذشته‌های دور، برای رنگ‌آمیزی دست و موی سر از حنا بهره می‌برده‌اند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص33. Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, 1970, P342.</ref> حنا به‌دلیل دارا بودن رنگدانه‌های طبیعی، ماندگاری بالایی روی مو دارد؛ هرچند که با گذشت زمان و شست‌وشوی مکرر با شامپو، به‌تدریج از بین می‌رود. برای تسریع در حذف رنگ حنا از مو، می‌توان از روش دکوپاژ استفاده کرد.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref>

 

'''کاربرد صنعتی''': حنا در صنایع گوناگون نیز کاربرد دارد. ازجملهٔ این کاربردها می‌توان به منبت‌کاری برای رنگ‌آمیزی چوب‌های سفید و ایجاد رنگ آکاژو، رنگرزی پشم و چرم، و صنعت عطرسازی اشاره کرد.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ فروتن، «تاریخچه و طریقهٔ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳؛ [https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> افزون‌بر این، مقدار معینی از حنا، چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ، از رشد کپک در مرکب خوشنویسی جلوگیری می‌کند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160 سلطانی و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.]</ref>

 

'''کاربرد درمانی''': گل حنا به رنگ سرخ مایل به سفید است و بویی خوش دارد. روغن حاصل از آن در داروسازی سنتی به کار می‌رود.<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۴۵ش، ص۹۶؛ جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص128؛ میرحیدر، معارف گیاهی، ۱۳۷۳ش، ج3، ص21.</ref> حنا در طب سنتی نیز جایگاهی والا داشته و بسیاری از دانشمندان ایرانی و یونانی به خواص آن اشاره کرده‌اند.<ref>المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ۱۹۵۲م، ص89-90؛ ابن‌بیطار، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، ۱۹۹۰م، ص130-131.</ref>[[پرونده:حنا.jpg|بندانگشتی|441x441پیکسل|طراحی با حنا روی دست]]'''طراحی با حنا''': مِهِندی، نقاشی با گیاه حنا بر روی پوست، پیشینه‌ای پنج‌هزارساله دارد و خاستگاه آن هند، آفریقا، خاورمیانه و پاکستان است. امروزه نیز این هنر در این مناطق و نیز در برخی شهرها و روستاهای جنوبی ایران رایج است. طرح حنای ایرانی با نقوش زیبای خود به فرهنگ‌های دیگر نیز راه یافته است. در این طرح‌ها، نقوش الهام‌گرفته از طبیعت همچون طاووس، نیلوفر آبی، بته‌جقه، صدف حلزون، خروس، عقاب، مار، درخت و لاله به چشم می‌خورد که هر یک نماد مفاهیمی چون عشق، جاودانگی، وفاداری، حقیقت، قدرت، فراوانی نعمت و تولدی دوباره هستند. مهندی با ایجاد نقوشی موقت بر روی پوست، به زیبایی و آراستگی آن کمک می‌کند. این هنر به‌دلیل صرفهٔ اقتصادی، طرفدارانی در جامعه دارد و بیشترین کاربرد آن در مراسم عروسی و حنابندان است.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref>

'''کارکرد آیینی حنا''': در باور ایرانیان، حنا هدیه‌ای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است.<ref>[https://www.tasvirezendegi.com/مدل-تزیین-حنا-مراسم-حنابندان/ «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی.]</ref> این گیاه در فرهنگ ایرانیان جایگاهی مقدس دارد که ریشه در خاستگاه مذهبی آن دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از دلاله‌گی تا چادر سر کردن عروس، وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref> از حنا به‌عنوان هدیه برای تازه‌عروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام خارج شدن از عزای نزدیکان،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و نیز در مراسم [[ختنه‌سوران]] (پیش‌از ختنه) استفاده می‌شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> همچنین، جشن حنابندان، یکی از مهم‌ترین آیین‌های [[ازدواج]] به‌شمار می‌رود.<ref>رفیع‌فر و کمال‌لو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.</ref> این آیین، نمادی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و ابراز شادمانی اطرافیان است. ملاک انتخاب زنی که وظیفهٔ حنابستن دست عروس را بر عهده می‌گیرد،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/حنابندان سامعی، حنابندان، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> [[عفت]]، دینداری، سعادت در زندگی خانوادگی و نجابت او است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref> در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی برای گشایش بخت استفاده می‌کنند.<ref>رفیع‌فر و کمال‌لو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.</ref> همچنین حنابستن رزمندگان ایرانی در شب‌های عملیات جنگ ایران و عراق، آیینی سنتی-مذهبی بود؛ به‌گونه‌ای که رزمندگان پیش‌از اعزام به خط، مو و ریش خود را<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به یاد سرخی خون یاران امام حسین حنا می‌بستند.<ref>[https://pgolf.ir/news-golf/note/جشنی-که-پیش-از-عملیات-گرفته-میشد/ «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت.]</ref>

== خواص درمانی حنا ==

حنا در درمان برخی بیماری‌ها مؤثر است؛ ازجمله: بهبود زخم‌ها، رفع بی‌خوابی، تسکین دردهای گوناگون<ref>Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.</ref> مانند سردرد و دردهای پیش‌از قاعدگی، تنظیم فشارخون، سم‌زدایی بدن و کاهش تب،<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref> بهبود معده‌درد و سوختگی‌های موضعی.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref> پژوهش‌های نوین آثار درمانی دیگری برای حنا ثابت کرده‌اند، ازجمله: درمان عفونت زخم‌های سوختگی، خواص ضدباکتریایی و رفع عفونت‌های قارچی.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالایی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص64 و 65.]</ref> کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان با مالیدن حنا بر کف پای کودک از دیگر خواص حنا عنوان شده است. همچنین در گذشته، هنگام شیوع بیماری‌هایی چون وبا و طاعون، مصرف حنا به‌دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی بسیار توصیه می‌شد.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127-128.</ref> از دیگر کاربردهای درمانی حنا می‌توان به کمک به درمان جذام، بیماری‌های کبدی، طحال، سنگ کلیه، معده و زخم‌های مجاری ادراری اشاره کرد.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶9.</ref>  

حنا خواص مهمی برای پوست دارد که عبارتند از: خاصیت ضدآفتابی، نرم‌کنندگی و ضخیم‌کردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آن‌ها، رفع اگزما و خاصیت ضدقارچی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> به‌دلیل خاصیت خنک‌کنندگی حنا، مردم بیابان‌نشین از آن بر روی کف دست و پا بسیار استفاده می‌کرده‌اند.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref> امروزه نیز از حنا در تولید لوسیون‌ها و کرم‌های مختلف استفاده می‌شود.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج2، ص356.</ref>

برخی از کاربردهای منحصربه‌فرد حنا برای ترمیم و سلامت مو، تقویت مو، ترمیم و بازسازی موها، آبرسانی و نرمی مو، درمان شوره، تعادل چربی سر، درمان موخوره<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref> و درمان [[شپش]] و خارش سر به‌دلیل طبع سرد و خشک است.<ref>حکیم می‌سری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹–۲۱۰.</ref>

بر اساس گزارش‌های تاریخی، حضرت ابراهیم نخستین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.</ref> همچنین [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و برخی از امامان نیز به خضاب با حنا می‌پرداختند<ref>علامهٔ حلی، تذکرهٔ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.</ref> و خاستگاه آن را بهشت می‌دانستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/search/41689/حنا?https://lib.eshia. سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بی‌تا، ج1، ص282.]</ref> در روایات، برای حنا خواص متعددی ذکر شده است، ازجمله: عفت در روابط زوجین،<ref>[https://hadana.ir/آداب-و-خواص-رنگ-کردن-با-حنا-در-روایات/ «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا.]</ref> روشنی چشم، رویش و رشد مو، بوی خوش، آرامش<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2695?sectionNumber=2&pageNumber=162&viewType=html ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1396ش، ج1، ص 162.]</ref> و پیشگیری از بیماری‌هایی چون جذام، آکله و برص.<ref>کاظمی، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، 1389ش، ج1، ص55.</ref> همچنین در روایتی، ثواب هزینه‌کردن برای خضاب با حنا، برتر از انفاق در راه خدا دانسته شده است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2324?pageNumber=44&viewType=html مستغفری، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، 1385ش، ص44.]</ref>

ازآنجاکه رنگ حنا مانع از رسیدن آب به پوست و مو نمی‌شود، استفاده از آن برای وضو و غسل مانعی ایجاد نمی‌کند.<ref>[https://www.pasokhkadeh.ir/7013/مسح-موهای-بلند/ «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده.]</ref> بااین‌حال، از نظر فقهی، استعمال حنا و سایر رنگ‌ها در حالت جنابت و حیض، کراهت دارد.<ref>[https://rasekhoon.net/faq/show/1389048 «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref> همچنین برخی از فقیهان، خضاب کردن با حنا را در حال احرام، در صورت داشتن جنبهٔ زینت جایز نمی‌دانند.<ref>[https://makarem.ir/ahkam/fa/tag/index/58217/حنا «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.]</ref>

واژهٔ حنا در طول سده‌های گوناگون، در آثار منثور و منظوم فارسی به کار رفته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خویش، به توصیف آرایشگری پرداخته که با حنا به آرایش مشغول است و چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/bidel/ghazalbi/sh624 بیدل دهلوی، غزل 624، وب‌سایت گنجور.]</ref>

{{شعر جدید|متن=مشاطهٔ شوخی‌ که به دستت دل ما بست \\می‌خواست چمن طرح‌ کند رنگ حنا بست

زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد \\ تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست

بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ \\شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست}}