حنا: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
ایجاد لینک داخلی |
||
| خط ۲۹: | خط ۲۹: | ||
{{درشت|'''حنا؛'''}} گیاهی با کارکرد زیبایی، آیینی و درمانی. | {{درشت|'''حنا؛'''}} گیاهی با کارکرد زیبایی، آیینی و درمانی. | ||
حنا از دیرباز بهعنوان یک نوع رنگ و یکی از [[لوازم آرایشی]] و بهداشتی در جهان بهشمار میرود. از قدیم حنا در | حنا از دیرباز بهعنوان یک نوع رنگ و یکی از [[لوازم آرایشی]] و بهداشتی در جهان بهشمار میرود. از قدیم حنا در آدابورسوم ایرانی و مذهبی کاربرد داشته است. ایرانیان قبل از [[نوروز]] از حنا برای [[زیبایی]] و [[خودآرایی]] استفاده میکردند و حنا یکی از هفتقلم [[آرایش زن|آرایش زنان]] بوده است. در [[طب سنتی]] از برگ این گیاه، برای بسیاری از بیماریها استفاده میشود. | ||
== واژهشناسی == | == واژهشناسی == | ||
| خط ۳۵: | خط ۳۵: | ||
== گیاهشناسی == | == گیاهشناسی == | ||
حنا درختچهای بیخار با برگهای بیضیشکل و نوکتیز است که از نظر ظاهری شباهت زیادی به برگ انار دارد. طول هر برگ بین ۳ تا ۴ سانتیمتر و عرض آن حدود ۱ سانتیمتر است. این گیاه گلهای کوچک سفید یا صورتی خوشبویی تولید میکند. مهمترین بخش کاربردی حنا، برگهای آن هستند که دارای رنگدانهای طبیعی است؛<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وبسایت جدولیاب.]</ref> این برگها پساز | حنا درختچهای بیخار با برگهای بیضیشکل و نوکتیز است که از نظر ظاهری شباهت زیادی به برگ [[انار]] دارد. طول هر برگ بین ۳ تا ۴ سانتیمتر و عرض آن حدود ۱ سانتیمتر است. این گیاه گلهای کوچک سفید یا صورتی خوشبویی تولید میکند. مهمترین بخش کاربردی حنا، برگهای آن هستند که دارای رنگدانهای طبیعی است؛<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وبسایت جدولیاب.]</ref> این برگها پساز خشکشدن، آسیاب شده و بهصورت پودری سبزرنگ درمیآیند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/حنا دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه حنا.]</ref> از این پودر برای رنگآمیزی مو، ناخن، دست و پا استفاده میشود<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/حنا معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه حنا.]</ref> و افزونبر مصارف آرایشی، در زمینههای پزشکی و صنعتی نیز کاربرد دارد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
گیاه حنا، در نواحی بسیار مرطوب و گرم رشد میکند. در برخی مناطق با آب و هوای معتدل نیز این درختچهها در صورت سازگاری با محیط، رشد میکنند. بیشترین رویش گیاه حنا در مناطقی از شمال | گیاه حنا، در نواحی بسیار مرطوب و گرم رشد میکند. در برخی مناطق با آب و هوای معتدل نیز این درختچهها در صورت سازگاری با محیط، رشد میکنند. بیشترین رویش گیاه حنا در مناطقی از شمال [[آفریقا]]، جنوب [[آسیا]]، غرب [[چین]]، [[خاورمیانه]]، [[هند]] و مناطق جنوب و جنوبشرقی ایران است.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص648 و 652.</ref> | ||
== تاریخچه استفاده از حنا == | == تاریخچه استفاده از حنا == | ||
استفاده از حنا به دوره نوسنگی در ۷۰۰۰ سال پیشاز میلاد بازمیگردد. تمدنهای باستانی چون بابلیان، آشوریان، کنعانیها و سومریان از این گیاه برای رنگآمیزی استفاده میکردند. در مصر باستان، حنا نهتنها برای خضاب دست و پای فراعنه پیشاز مومیایی بهکار میرفت، بلکه پارچههای رنگشده با آن در مراسم تدفین نیز استفاده میشد. صنعت [[آرایش]] با حنا در تمدنهای بزرگ مصر، سومر و بابل ریشه دارد.<ref>سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.</ref> | |||
استفاده از حنا به دوره نوسنگی | |||
=== تاریخچه حنا در ایران === | === تاریخچه حنا در ایران === | ||
کشت حنا در ایران از سدهٔ دهم میلادی آغاز شد. وجود گزارشهایی از گرانشدن حنا در دوره مغول، نشاندهندهٔ کاربرد و اهمیت آن در آن زمان است. در دوره | کشت حنا در ایران از سدهٔ دهم میلادی آغاز شد. وجود گزارشهایی از گرانشدن حنا در دوره مغول، نشاندهندهٔ کاربرد و اهمیت آن در آن زمان است. در [[ایران در دوران صفویه|دوره صفویه]]، حنا از مهمترین محصولات کشاورزی ایران بهشمار میرفت.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135- 136.]</ref> مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران، استفاده از حنا را در این دوره گزارش کردهاند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> همچنین در سفرنامههای جهانگردان، جزئیات دقیقی دربارهٔ روشهای تهیه و کاربرد حنا، بهویژه در دوران صفویه، ثبت شده است.<ref>سانسون، سفرنامه، ۱۳۷۷ش، ص۷۹–۸۰.</ref> در دوره زندیه نیز نقاشیهای بهجایمانده از این دوران، رواج گستردهٔ بهکارگیری حنا را به تصویر کشیدهاند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در اوایل [[ایران در دوران قاجاریه|دوره قاجار]] حنا بستن امری ضروری و واجب تلقی میشد<ref>سالور، قهرمان میرزا (عینالسلطنه)، روزنامهٔ خاطرات، ۱۳۷۴ش، ج9، ص7129.</ref> و در اواخر این دوره نیز حنا بهعنوان یکی از کالاهای وارداتی عمده به شهر [[اصفهان]] محسوب میشد.<ref>جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۶ش، ص۱۴ و ۹۳.</ref> | ||
حنای کرمان به عنوان مرغوبترین نوع حنا در ایران شناخته میشد و به سایر نقاط جهان، بهویژه سرزمینهای اسلامی، صادرات گستردهای داشت.<ref>جمالزاده، گنج شایگان، ۱۳۶۲ش، ص۳۶.</ref> این محصول صادراتی در سفرنامههای جهانگردان نیز مورد اشاره قرار گرفته است.<ref>ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ۱۳۴۷ش، ص221.</ref> رواج حنا در ایران، به ایجاد مشاغل خاصی انجامید، مانند: | حنای کرمان به عنوان مرغوبترین نوع حنا در ایران شناخته میشد و به سایر نقاط جهان، بهویژه سرزمینهای اسلامی، صادرات گستردهای داشت.<ref>جمالزاده، گنج شایگان، ۱۳۶۲ش، ص۳۶.</ref> این محصول صادراتی در سفرنامههای جهانگردان نیز مورد اشاره قرار گرفته است.<ref>ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ۱۳۴۷ش، ص221.</ref> رواج حنا در ایران، به ایجاد مشاغل خاصی انجامید، مانند: | ||
# ''' | # '''حناسابی''': به فرایند ساییدن و پودر کردن برگهای حنا گفته میشد<ref>تحققی و وجدانی، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸.</ref> که بر روی سنگی به نام حناساب انجام میگرفت.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/حنا دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه حنا.]</ref> | ||
# '''مازاری''': به مراکز فروش حنا در بازارهای قدیمی اطلاق میشد.<ref>تحققی و وجدانی، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸-269.</ref> | # '''مازاری''': به مراکز فروش حنا در بازارهای قدیمی اطلاق میشد.<ref>تحققی و وجدانی، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸-269.</ref> | ||
امروزه مصرف حنا از مصر و هند به دیگر کشورهای جهان گسترش یافته و بهویژه | امروزه مصرف حنا از [[مصر]] و [[هند]] به دیگر کشورهای جهان گسترش یافته و بهویژه میان زنان برای مصارف آرایشی و بهداشتی کاربرد فراوانی دارد.<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»،.وبسایت جدولیاب.]</ref> | ||
== انواع حنا == | == انواع حنا == | ||
حنا از نظر رنگ به سه نوع مشکی، سفید و قهوهای تقسیم میشود. حنای سفید از طریق حذف مادهٔ لاوسون موجود در حنای طبیعی، به دست میآید. در فرایند تولید این نوع، ممکن است سایر ترکیبات مؤثر نیز حذف شوند که به کاهش خواص اصلی حنا میانجامد؛ بااینحال، حنای سفید همچنان برای تقویت پوست و مو مفید شناخته میشود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفتانگیز حنا آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | حنا از نظر رنگ به سه نوع مشکی، سفید و قهوهای تقسیم میشود. حنای سفید از طریق حذف مادهٔ لاوسون موجود در حنای طبیعی، به دست میآید. در فرایند تولید این نوع، ممکن است سایر ترکیبات مؤثر نیز حذف شوند که به کاهش خواص اصلی حنا میانجامد؛ بااینحال، حنای سفید همچنان برای تقویت پوست و مو مفید شناخته میشود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفتانگیز حنا آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | ||
از حیث کاربرد، حنا در سه دستهٔ معمولی، عربی و هندی جای میگیرد. حنای معمولی عمدتاً برای رنگآمیزی مو به کار میرود.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیه حنا برای مو»، وبسایت رزسرخ.]</ref> حنای عربی که در مراسم [[حنابندان]] مورد استفاده قرار میگیرد، برای | از حیث کاربرد، حنا در سه دستهٔ معمولی، عربی و هندی جای میگیرد. حنای معمولی عمدتاً برای رنگآمیزی مو به کار میرود.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیه حنا برای مو»، وبسایت رزسرخ.]</ref> حنای عربی که در مراسم [[حنابندان]] مورد استفاده قرار میگیرد، برای ایجاد نقش روی دست به کار میرود. از طرحهای رایج آن میتوان به نقش دست و چشم برای دفع [[چشمزخم]]، گل، برگ، اشکال هندسی و پرندگان اشاره کرد.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل.]</ref> این نوع حنا در رنگهای قهوهای و مشکی عرضه میشود، ماندگاری بالایی دارد و حساسیت پوستی ایجاد نمیکند.<ref>[https://aradbranding.com/fa/arabic-henna/ «حنا عربی؛ مشکی قهوهای عدم حساسیت پوستی 2 شکل قیفی تیوپی»، وبسایت آراد براندینگ.]</ref> حنای هندی از محبوبترین انواع حنا بهشمار میرود و برای طراحی روی ناخن، دست و نیز تقویت موی سر کاربرد دارد. این نوع حنا بدون نیاز به افزودنیهای دیگر، بهراحتی رنگ مشکی و قهوهای ایجاد میکند.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیه حنا برای مو»، وبسایت رزسرخ.]</ref> | ||
در ایران، مراکز اصلی کشت حنا در استان کرمان بهویژه شهرهای بم و بهرامآباد و نیز بخشهایی از مناطق جنوبی کشور بهخصوص هرمزگان قرار دارند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135.]</ref> حنای نرماشیر در استان کرمان مرغوبترین نوع حنای ایران معرفی شده است و پساز آن، بهترتیب حنای یزد، کرمان و بم در ردههای بعدی کیفیت قرار میگیرند.<ref>[http://medicalpdf.ir/?x=0&y=0&s=حنای+ «حنا طبیعی – حنا هندی»، وبسایت مدیکال پیدیاف.]</ref> صادرات حنای جنوب کرمان به کشورهای | در ایران، مراکز اصلی کشت حنا در [[استان کرمان]] بهویژه شهرهای [[بم]] و بهرامآباد و نیز بخشهایی از مناطق جنوبی کشور بهخصوص [[هرمزگان]] قرار دارند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135.]</ref> حنای نرماشیر در استان کرمان مرغوبترین نوع حنای ایران معرفی شده است و پساز آن، بهترتیب حنای یزد، کرمان و بم در ردههای بعدی کیفیت قرار میگیرند.<ref>[http://medicalpdf.ir/?x=0&y=0&s=حنای+ «حنا طبیعی – حنا هندی»، وبسایت مدیکال پیدیاف.]</ref> صادرات حنای جنوب کرمان به کشورهای [[انگلستان]]، [[ایتالیا]]، [[فرانسه]]، [[روسیه]]، کشورهای آسیای شرقی، برخی [[کشورهای عربی]] و همسایگان شمالی ایران صورت میپذیرد.<ref>[https://tosebrand.ir/the-henna-of-southern-kerman-is-exported-under-the-yazd-brand/ «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر میشود»، وبسایت توسعهبرند.]</ref> | ||
== کاربردهای حنا == | == کاربردهای حنا == | ||
حنا | بخشهای گوناگون حنا همچون برگ، ریشه و گل از دیرباز مورد استفاده بوده است.<ref>جزایری، زبان خوراکیها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127؛ عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۸ش، ج2، ص51-52.</ref> استعمال حنا ممکن است در برخی افراد ایجاد حساسیت کند؛ ازاینرو، آزمایش آن بر روی پوست پیشاز استفاده ضروری است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وبسایت رزسرخ.]</ref> | ||
'''کاربرد آرایشی''': | '''کاربرد آرایشی''': بیشترین کاربرد حنا در جهان، به حوزهٔ [[آرایش]] و [[زیبایی]] اختصاص دارد. مردم از گذشتههای دور، برای رنگآمیزی دست و موی سر از حنا بهره میبردهاند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص33. Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, 1970, P342.</ref> رنگدانههای حنا، ماندگاری بالایی روی مو دارد و برای تسریع در حذف رنگ حنا از مو، میتوان از روش دکوپاژ استفاده کرد.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وبسایت رز سرخ.]</ref> | ||
'''کاربرد صنعتی''': حنا در صنایع گوناگون | '''کاربرد صنعتی''': حنا در صنایع گوناگون کاربرد دارد، ازجمله منبتکاری برای رنگآمیزی چوبهای سفید و ایجاد رنگ آکاژو، رنگرزی پشم و چرم و صنعت عطرسازی.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ فروتن، «تاریخچه و طریقهٔ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳؛ [https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> افزونبر این، مقدار معینی از حنا، چه بهصورت مایع و چه بر روی کاغذ، از رشد کپک در مرکب خوشنویسی جلوگیری میکند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160 سلطانی و دیگران، «نقش افزودنیها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.]</ref> | ||
'''کاربرد درمانی''': | '''کاربرد درمانی''': روغن حاصل از گل حنا در داروسازی سنتی به کار میرود.<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۴۵ش، ص۹۶؛ جزایری، زبان خوراکیها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص128؛ میرحیدر، معارف گیاهی، ۱۳۷۳ش، ج3، ص21.</ref> بسیاری از دانشمندان ایرانی و یونانی به خواص حنا در [[طب سنتی]] اشاره کردهاند.<ref>المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ۱۹۵۲م، ص89-90؛ ابنبیطار، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، ۱۹۹۰م، ص130-131.</ref>[[پرونده:حنا.jpg|بندانگشتی|441x441پیکسل|طراحی با حنا روی دست]]'''طراحی با حنا''': مِهِندی، نقاشی با گیاه حنا بر روی پوست، پیشینهای پنجهزارساله دارد و خاستگاه آن [[هند]]، [[آفریقا]]، [[خاورمیانه]] و [[پاکستان]] است. امروزه نیز این هنر در این مناطق و نیز در برخی شهرها و روستاهای جنوبی ایران رایج است. طرح حنای ایرانی با نقوش زیبای خود به فرهنگهای دیگر نیز راه یافته است. در این طرحها، نقوش الهامگرفته از طبیعت همچون طاووس، نیلوفر آبی، [[بتهجقه]]، صدف حلزون، خروس، عقاب، مار، درخت و لاله به چشم میخورد که هر یک نماد مفاهیمی چون عشق، جاودانگی، وفاداری، حقیقت، قدرت، فراوانی نعمت و تولد دوباره هستند. مهندی با ایجاد نقوشی موقت بر روی پوست، به [[زیبایی]] و [[آراستگی]] آن کمک میکند. این هنر بهدلیل صرفهٔ اقتصادی، طرفدارانی در جامعه دارد و بیشترین کاربرد آن در [[مراسم عروسی]] و [[حنابندان]] است.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل.]</ref> | ||
'''کارکرد آیینی | '''کارکرد آیینی''': در باور ایرانیان، حنا هدیهای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است.<ref>[https://www.tasvirezendegi.com/مدل-تزیین-حنا-مراسم-حنابندان/ «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وبسایت تصویر زندگی.]</ref> این گیاه در فرهنگ ایرانیان جایگاهی مقدس دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از دلالهگی تا چادر سر کردن عروس، وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس میشود»، خبرگزاری فارس.]</ref> از حنا بهعنوان [[هدیه]] برای تازهعروس در [[شب چله]] و شب [[عید فطر]]، هنگام خارجشدن از عزای نزدیکان،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و نیز در مراسم [[ختنهسوران]] (پیشاز ختنه) استفاده میشده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> همچنین، جشن [[حنابندان]]، یکی از مهمترین آیینهای [[ازدواج]] بهشمار میرود.<ref>رفیعفر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.</ref> این آیین، نمادی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و ابراز شادمانی اطرافیان است. ملاک انتخاب زنی که وظیفهٔ حنابستن دست عروس را بر عهده میگیرد،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/حنابندان سامعی، حنابندان، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> [[عفت]]، [[دینداری]]، سعادت در زندگی خانوادگی و نجابت او است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از «دلالهگی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس میشود»، خبرگزاری فارس.]</ref> در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی برای گشایش بخت استفاده میکنند.<ref>رفیعفر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.</ref> همچنین رزمندگان ایرانی در شبهای عملیات [[جنگ ایران و عراق]]، پیشاز اعزام به خط مقدم جبهه، مو و ریش خود را<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به یاد سرخی خون یاران امام حسین در واقعه کربلا، حنا میبستند.<ref>[https://pgolf.ir/news-golf/note/جشنی-که-پیش-از-عملیات-گرفته-میشد/ «جشنی که پیش از عملیات گرفته میشد»، پایگاه منتظران شهادت.]</ref> | ||
== خواص درمانی حنا == | == خواص درمانی حنا == | ||
حنا در درمان برخی بیماریها مؤثر است؛ ازجمله: بهبود زخمها، رفع بیخوابی، تسکین دردهای گوناگون<ref>Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.</ref> مانند سردرد و دردهای پیشاز قاعدگی، تنظیم فشارخون، سمزدایی بدن و کاهش تب،<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وبسایت جدولیاب.]</ref> بهبود معدهدرد و سوختگیهای موضعی.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل.]</ref> پژوهشهای نوین آثار درمانی دیگری برای حنا ثابت کردهاند، ازجمله: درمان عفونت زخمهای سوختگی، خواص ضدباکتریایی و رفع عفونتهای قارچی.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالایی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص64 و 65.]</ref> کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان با مالیدن حنا بر کف پای کودک از دیگر خواص حنا عنوان شده است. همچنین در گذشته، هنگام شیوع بیماریهایی چون وبا و | حنا در درمان برخی بیماریها مؤثر است؛ ازجمله: بهبود زخمها، رفع بیخوابی، تسکین دردهای گوناگون<ref>Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.</ref> مانند سردرد و دردهای پیشاز قاعدگی، تنظیم فشارخون، سمزدایی بدن و کاهش تب،<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وبسایت جدولیاب.]</ref> بهبود معدهدرد و سوختگیهای موضعی.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل.]</ref> پژوهشهای نوین آثار درمانی دیگری برای حنا ثابت کردهاند، ازجمله: درمان عفونت زخمهای سوختگی، خواص ضدباکتریایی و رفع عفونتهای قارچی.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالایی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص64 و 65.]</ref> کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان با مالیدن حنا بر کف پای کودک از دیگر خواص حنا عنوان شده است. همچنین در گذشته، هنگام شیوع بیماریهایی چون [[وبا]] و [[طاعون]]، مصرف حنا بهدلیل خاصیت ضدعفونیکنندگی بسیار توصیه میشد.<ref>جزایری، زبان خوراکیها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127-128.</ref> از دیگر کاربردهای درمانی حنا میتوان به کمک به درمان [[جذام]]، بیماریهای کبدی، طحال، سنگ کلیه، معده و زخمهای مجاری ادراری اشاره کرد.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶9.</ref> | ||
حنا خواص مهمی برای پوست | حنا خواص مهمی برای پوست دارد، ازجمله: خاصیت ضدآفتابی، نرمکنندگی و ضخیمکردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آنها، رفع اگزما و خاصیت ضدقارچی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفتانگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> بهدلیل خاصیت خنککنندگی حنا، مردم بیاباننشین از آن بر روی کف دست و پا بسیار استفاده میکردهاند.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل.]</ref> امروزه نیز از حنا در تولید لوسیونها و کرمهای مختلف استفاده میشود.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج2، ص356.</ref> | ||
برخی از کاربردهای منحصربهفرد حنا برای ترمیم و سلامت مو، تقویت مو، ترمیم و بازسازی موها، آبرسانی و نرمی مو، درمان شوره، تعادل چربی سر، درمان موخوره<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وبسایت رز سرخ.]</ref> و درمان [[شپش]] و خارش سر بهدلیل طبع سرد و خشک است.<ref>حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹–۲۱۰.</ref> | برخی از کاربردهای منحصربهفرد حنا برای ترمیم و سلامت مو، تقویت مو، ترمیم و بازسازی موها، آبرسانی و نرمی مو، درمان شوره، تعادل چربی سر، درمان موخوره<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وبسایت رز سرخ.]</ref> و درمان [[شپش]] و خارش سر بهدلیل طبع سرد و خشک است.<ref>حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹–۲۱۰.</ref> | ||
== حنا در فرهنگ اسلامی == | == حنا در فرهنگ اسلامی == | ||
حنابستن دست و پا و خضاب (رنگآمیزی) موی سر و ریش، از دیرباز | حنابستن دست و پا و خضاب (رنگآمیزی) موی سر و ریش، از دیرباز میان مسلمانان رواج داشته و در منابع دینی سفارش شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> دانشمندان طب سنتی نیز حنا را سید ریاحین (سرور گیاهان خوشبو) نامیدهاند.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالائی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص59.]</ref> | ||
بر اساس گزارشهای تاریخی، حضرت ابراهیم نخستین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.</ref> همچنین [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و برخی از امامان نیز به خضاب با حنا میپرداختند<ref>علامهٔ حلی، تذکرهٔ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.</ref> و خاستگاه آن را بهشت میدانستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/search/41689/حنا?https://lib.eshia. سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیتا، ج1، ص282.]</ref> در روایات، برای حنا خواص متعددی ذکر شده است، ازجمله: عفت در روابط زوجین،<ref>[https://hadana.ir/آداب-و-خواص-رنگ-کردن-با-حنا-در-روایات/ «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وبسایت هدانا.]</ref> روشنی چشم، رویش و رشد مو، بوی خوش، آرامش<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2695?sectionNumber=2&pageNumber=162&viewType=html ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1396ش، ج1، ص 162.]</ref> و پیشگیری از بیماریهایی چون جذام، آکله و برص.<ref>کاظمی، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، 1389ش، ج1، ص55.</ref> همچنین در روایتی، ثواب هزینهکردن برای خضاب با حنا، برتر از انفاق در راه خدا دانسته شده است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2324?pageNumber=44&viewType=html مستغفری، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، 1385ش، ص44.]</ref> | بر اساس گزارشهای تاریخی، [[حضرت ابراهیم]] نخستین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.</ref> همچنین [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و برخی از [[امامان شیعه|امامان]] نیز به خضاب با حنا میپرداختند<ref>علامهٔ حلی، تذکرهٔ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.</ref> و خاستگاه آن را بهشت میدانستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/search/41689/حنا?https://lib.eshia. سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیتا، ج1، ص282.]</ref> در روایات، برای حنا خواص متعددی ذکر شده است، ازجمله: عفت در روابط زوجین،<ref>[https://hadana.ir/آداب-و-خواص-رنگ-کردن-با-حنا-در-روایات/ «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وبسایت هدانا.]</ref> روشنی چشم، رویش و رشد مو، بوی خوش، آرامش<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2695?sectionNumber=2&pageNumber=162&viewType=html ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1396ش، ج1، ص 162.]</ref> و پیشگیری از بیماریهایی چون جذام، آکله و برص.<ref>کاظمی، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، 1389ش، ج1، ص55.</ref> همچنین در روایتی، ثواب هزینهکردن برای خضاب با حنا، برتر از انفاق در راه خدا دانسته شده است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2324?pageNumber=44&viewType=html مستغفری، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، 1385ش، ص44.]</ref> | ||
دین اسلام همواره بر | [[دین اسلام]] همواره بر [[آرایش زن در اسلام|آرایش زن]] و [[آراستگی شوهر]] و تأثیر آن در [[تحکیم خانواده|تحکیم بنیان خانواده]] و افزایش مهر و محبت میان آنان تأکید کرده است.<ref>[http://www.morsalat.ir/portal/home/?paper/20248/111439/31092/نقش-زن-و-شوهر-در-رشد-و-كمال-يكديگر «نقش زن و شوهر در رشد و کمال یکدیگر»، وبسایت مرسلات.]</ref> برایناساس، در [[فرهنگ اسلامی]]، نهتنها زنان، بلکه مردان نیز معمولاً برای [[خودآرایی]] و پوشاندن سفیدی مو از حنا بهره میبردهاند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
ازآنجاکه رنگ حنا مانع از رسیدن آب به پوست و مو نمیشود، استفاده از آن برای وضو و غسل مانعی ایجاد نمیکند.<ref>[https://www.pasokhkadeh.ir/7013/مسح-موهای-بلند/ «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وبسایت پاسخکده.]</ref> بااینحال، از نظر فقهی، استعمال حنا و سایر رنگها در حالت جنابت و | ازآنجاکه رنگ حنا مانع از رسیدن آب به پوست و مو نمیشود، استفاده از آن برای [[وضو]] و [[غسل]] مانعی ایجاد نمیکند.<ref>[https://www.pasokhkadeh.ir/7013/مسح-موهای-بلند/ «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وبسایت پاسخکده.]</ref> بااینحال، از نظر فقهی، استعمال حنا و سایر رنگها در حالت [[جنابت]] و [[قاعدگی|حیض]]، کراهت دارد.<ref>[https://rasekhoon.net/faq/show/1389048 «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وبسایت راسخون.]</ref> همچنین برخی از فقیهان، خضابکردن با حنا را در حال [[احرام]]، در صورت داشتن جنبهٔ زینت جایز نمیدانند.<ref>[https://makarem.ir/ahkam/fa/tag/index/58217/حنا «زینت کردن»، وبسایت دفتر آیتالله مکارم شیرازی.]</ref> | ||
== حنا در ادبیات فارسی == | == حنا در ادبیات فارسی == | ||
واژهٔ حنا در طول سدههای گوناگون، در آثار منثور و منظوم فارسی به کار رفته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خویش، به توصیف آرایشگری پرداخته که با حنا به آرایش مشغول است و چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/bidel/ghazalbi/sh624 بیدل دهلوی، غزل 624، وبسایت گنجور.]</ref> | واژهٔ حنا در طول سدههای گوناگون، در آثار منثور و منظوم فارسی به کار رفته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> [[بیدل دهلوی]] در یکی از غزلیات خویش، به توصیف [[آرایشگری زنانه|آرایشگری]] پرداخته که با حنا به آرایش مشغول است و چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/bidel/ghazalbi/sh624 بیدل دهلوی، غزل 624، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{شعر جدید|متن=مشاطهٔ شوخی که به دستت دل ما بست \\میخواست چمن طرح کند رنگ حنا بست | {{شعر جدید|متن=مشاطهٔ شوخی که به دستت دل ما بست \\میخواست چمن طرح کند رنگ حنا بست | ||
زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد \\ تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست | زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد \\ تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست | ||
بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ \\شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست}} | بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ \\شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست}} | ||
رودکی نیز در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh10 رودکی، قصاید و قطعات، شمارۀ 10، بیت 11، وبسایت گنجور.]</ref> | [[رودکی]] نیز در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh10 رودکی، قصاید و قطعات، شمارۀ 10، بیت 11، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{شعر جدید|متن=لاله میان کشت بخندد همی ز دور \\چون پنجهٔ عروس به حنّا شده خضیب}} | {{شعر جدید|متن=لاله میان کشت بخندد همی ز دور \\چون پنجهٔ عروس به حنّا شده خضیب}} | ||
فرخی در اشعار خود از واژهٔ حنا چنین استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh12 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، وبسایت گنجور.]</ref> | [[فرخی سیستانی]] در اشعار خود از واژهٔ حنا چنین استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh12 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، وبسایت گنجور.]</ref> | ||
{{شعر جدید|متن=بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام \\هر کس که تماشاگه او زیر چناری است}} | {{شعر جدید|متن=بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام \\هر کس که تماشاگه او زیر چناری است}} | ||
حنا در [[ادبیات شفاهی]] ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره»: کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن»: کنایه از معطل کردن یک فرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/حنا دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه حنا.]</ref> دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از [[قناعت|قناعتداشتن]] و پرهیز از [[اسراف]]، «حنای سر ناخن»: کنایه از ناپایداری و رو به زوال بودن، «حنای پا شدن»: کنایه از سدّ راه کسی شدن نیز ازجمله کنایات و امثال معروف هستند.<ref>عفیفی، فرهنگنامهٔ شعری، ۱۳۷۲ش، ج1، ص714؛ گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص132؛ انوری، دیوان، ۱۳۴۷ش، ج1، ص24.</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
نسخهٔ ۳۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۷
 گیاه حنا | |
پادکست مقاله | 🡇
|
حنا؛ گیاهی با کارکرد زیبایی، آیینی و درمانی.
حنا از دیرباز بهعنوان یک نوع رنگ و یکی از لوازم آرایشی و بهداشتی در جهان بهشمار میرود. از قدیم حنا در آدابورسوم ایرانی و مذهبی کاربرد داشته است. ایرانیان قبل از نوروز از حنا برای زیبایی و خودآرایی استفاده میکردند و حنا یکی از هفتقلم آرایش زنان بوده است. در طب سنتی از برگ این گیاه، برای بسیاری از بیماریها استفاده میشود.
واژهشناسی
درختچهٔ حنا، با نام علمی Lawsonia inermis در جهان شناخته شده و در زبان عربی به «حِنّاء» و در زبان هندی نیز به «مِهندی» معروف است.[۱] حنا، در زبانهای یونانی و رومی نیز به «اَرقان» و «فقولیون» معروف است.[۲]
گیاهشناسی
حنا درختچهای بیخار با برگهای بیضیشکل و نوکتیز است که از نظر ظاهری شباهت زیادی به برگ انار دارد. طول هر برگ بین ۳ تا ۴ سانتیمتر و عرض آن حدود ۱ سانتیمتر است. این گیاه گلهای کوچک سفید یا صورتی خوشبویی تولید میکند. مهمترین بخش کاربردی حنا، برگهای آن هستند که دارای رنگدانهای طبیعی است؛[۳] این برگها پساز خشکشدن، آسیاب شده و بهصورت پودری سبزرنگ درمیآیند.[۴] از این پودر برای رنگآمیزی مو، ناخن، دست و پا استفاده میشود[۵] و افزونبر مصارف آرایشی، در زمینههای پزشکی و صنعتی نیز کاربرد دارد.[۶]
گیاه حنا، در نواحی بسیار مرطوب و گرم رشد میکند. در برخی مناطق با آب و هوای معتدل نیز این درختچهها در صورت سازگاری با محیط، رشد میکنند. بیشترین رویش گیاه حنا در مناطقی از شمال آفریقا، جنوب آسیا، غرب چین، خاورمیانه، هند و مناطق جنوب و جنوبشرقی ایران است.[۷]
تاریخچه استفاده از حنا
استفاده از حنا به دوره نوسنگی در ۷۰۰۰ سال پیشاز میلاد بازمیگردد. تمدنهای باستانی چون بابلیان، آشوریان، کنعانیها و سومریان از این گیاه برای رنگآمیزی استفاده میکردند. در مصر باستان، حنا نهتنها برای خضاب دست و پای فراعنه پیشاز مومیایی بهکار میرفت، بلکه پارچههای رنگشده با آن در مراسم تدفین نیز استفاده میشد. صنعت آرایش با حنا در تمدنهای بزرگ مصر، سومر و بابل ریشه دارد.[۸]
تاریخچه حنا در ایران
کشت حنا در ایران از سدهٔ دهم میلادی آغاز شد. وجود گزارشهایی از گرانشدن حنا در دوره مغول، نشاندهندهٔ کاربرد و اهمیت آن در آن زمان است. در دوره صفویه، حنا از مهمترین محصولات کشاورزی ایران بهشمار میرفت.[۹] مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران، استفاده از حنا را در این دوره گزارش کردهاند.[۱۰] همچنین در سفرنامههای جهانگردان، جزئیات دقیقی دربارهٔ روشهای تهیه و کاربرد حنا، بهویژه در دوران صفویه، ثبت شده است.[۱۱] در دوره زندیه نیز نقاشیهای بهجایمانده از این دوران، رواج گستردهٔ بهکارگیری حنا را به تصویر کشیدهاند.[۱۲] در اوایل دوره قاجار حنا بستن امری ضروری و واجب تلقی میشد[۱۳] و در اواخر این دوره نیز حنا بهعنوان یکی از کالاهای وارداتی عمده به شهر اصفهان محسوب میشد.[۱۴]
حنای کرمان به عنوان مرغوبترین نوع حنا در ایران شناخته میشد و به سایر نقاط جهان، بهویژه سرزمینهای اسلامی، صادرات گستردهای داشت.[۱۵] این محصول صادراتی در سفرنامههای جهانگردان نیز مورد اشاره قرار گرفته است.[۱۶] رواج حنا در ایران، به ایجاد مشاغل خاصی انجامید، مانند:
- حناسابی: به فرایند ساییدن و پودر کردن برگهای حنا گفته میشد[۱۷] که بر روی سنگی به نام حناساب انجام میگرفت.[۱۸]
- مازاری: به مراکز فروش حنا در بازارهای قدیمی اطلاق میشد.[۱۹]
امروزه مصرف حنا از مصر و هند به دیگر کشورهای جهان گسترش یافته و بهویژه میان زنان برای مصارف آرایشی و بهداشتی کاربرد فراوانی دارد.[۲۰]
انواع حنا
حنا از نظر رنگ به سه نوع مشکی، سفید و قهوهای تقسیم میشود. حنای سفید از طریق حذف مادهٔ لاوسون موجود در حنای طبیعی، به دست میآید. در فرایند تولید این نوع، ممکن است سایر ترکیبات مؤثر نیز حذف شوند که به کاهش خواص اصلی حنا میانجامد؛ بااینحال، حنای سفید همچنان برای تقویت پوست و مو مفید شناخته میشود.[۲۱]
از حیث کاربرد، حنا در سه دستهٔ معمولی، عربی و هندی جای میگیرد. حنای معمولی عمدتاً برای رنگآمیزی مو به کار میرود.[۲۲] حنای عربی که در مراسم حنابندان مورد استفاده قرار میگیرد، برای ایجاد نقش روی دست به کار میرود. از طرحهای رایج آن میتوان به نقش دست و چشم برای دفع چشمزخم، گل، برگ، اشکال هندسی و پرندگان اشاره کرد.[۲۳] این نوع حنا در رنگهای قهوهای و مشکی عرضه میشود، ماندگاری بالایی دارد و حساسیت پوستی ایجاد نمیکند.[۲۴] حنای هندی از محبوبترین انواع حنا بهشمار میرود و برای طراحی روی ناخن، دست و نیز تقویت موی سر کاربرد دارد. این نوع حنا بدون نیاز به افزودنیهای دیگر، بهراحتی رنگ مشکی و قهوهای ایجاد میکند.[۲۵]
در ایران، مراکز اصلی کشت حنا در استان کرمان بهویژه شهرهای بم و بهرامآباد و نیز بخشهایی از مناطق جنوبی کشور بهخصوص هرمزگان قرار دارند.[۲۶] حنای نرماشیر در استان کرمان مرغوبترین نوع حنای ایران معرفی شده است و پساز آن، بهترتیب حنای یزد، کرمان و بم در ردههای بعدی کیفیت قرار میگیرند.[۲۷] صادرات حنای جنوب کرمان به کشورهای انگلستان، ایتالیا، فرانسه، روسیه، کشورهای آسیای شرقی، برخی کشورهای عربی و همسایگان شمالی ایران صورت میپذیرد.[۲۸]
کاربردهای حنا
بخشهای گوناگون حنا همچون برگ، ریشه و گل از دیرباز مورد استفاده بوده است.[۲۹] استعمال حنا ممکن است در برخی افراد ایجاد حساسیت کند؛ ازاینرو، آزمایش آن بر روی پوست پیشاز استفاده ضروری است.[۳۰]
کاربرد آرایشی: بیشترین کاربرد حنا در جهان، به حوزهٔ آرایش و زیبایی اختصاص دارد. مردم از گذشتههای دور، برای رنگآمیزی دست و موی سر از حنا بهره میبردهاند.[۳۱] رنگدانههای حنا، ماندگاری بالایی روی مو دارد و برای تسریع در حذف رنگ حنا از مو، میتوان از روش دکوپاژ استفاده کرد.[۳۲]
کاربرد صنعتی: حنا در صنایع گوناگون کاربرد دارد، ازجمله منبتکاری برای رنگآمیزی چوبهای سفید و ایجاد رنگ آکاژو، رنگرزی پشم و چرم و صنعت عطرسازی.[۳۳] افزونبر این، مقدار معینی از حنا، چه بهصورت مایع و چه بر روی کاغذ، از رشد کپک در مرکب خوشنویسی جلوگیری میکند.[۳۴]
کاربرد درمانی: روغن حاصل از گل حنا در داروسازی سنتی به کار میرود.[۳۵] بسیاری از دانشمندان ایرانی و یونانی به خواص حنا در طب سنتی اشاره کردهاند.[۳۶]
طراحی با حنا: مِهِندی، نقاشی با گیاه حنا بر روی پوست، پیشینهای پنجهزارساله دارد و خاستگاه آن هند، آفریقا، خاورمیانه و پاکستان است. امروزه نیز این هنر در این مناطق و نیز در برخی شهرها و روستاهای جنوبی ایران رایج است. طرح حنای ایرانی با نقوش زیبای خود به فرهنگهای دیگر نیز راه یافته است. در این طرحها، نقوش الهامگرفته از طبیعت همچون طاووس، نیلوفر آبی، بتهجقه، صدف حلزون، خروس، عقاب، مار، درخت و لاله به چشم میخورد که هر یک نماد مفاهیمی چون عشق، جاودانگی، وفاداری، حقیقت، قدرت، فراوانی نعمت و تولد دوباره هستند. مهندی با ایجاد نقوشی موقت بر روی پوست، به زیبایی و آراستگی آن کمک میکند. این هنر بهدلیل صرفهٔ اقتصادی، طرفدارانی در جامعه دارد و بیشترین کاربرد آن در مراسم عروسی و حنابندان است.[۳۷]
کارکرد آیینی: در باور ایرانیان، حنا هدیهای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است.[۳۸] این گیاه در فرهنگ ایرانیان جایگاهی مقدس دارد.[۳۹] از حنا بهعنوان هدیه برای تازهعروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام خارجشدن از عزای نزدیکان،[۴۰] و نیز در مراسم ختنهسوران (پیشاز ختنه) استفاده میشده است.[۴۱] همچنین، جشن حنابندان، یکی از مهمترین آیینهای ازدواج بهشمار میرود.[۴۲] این آیین، نمادی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و ابراز شادمانی اطرافیان است. ملاک انتخاب زنی که وظیفهٔ حنابستن دست عروس را بر عهده میگیرد،[۴۳] عفت، دینداری، سعادت در زندگی خانوادگی و نجابت او است.[۴۴] در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی برای گشایش بخت استفاده میکنند.[۴۵] همچنین رزمندگان ایرانی در شبهای عملیات جنگ ایران و عراق، پیشاز اعزام به خط مقدم جبهه، مو و ریش خود را[۴۶] به یاد سرخی خون یاران امام حسین در واقعه کربلا، حنا میبستند.[۴۷]
خواص درمانی حنا
حنا در درمان برخی بیماریها مؤثر است؛ ازجمله: بهبود زخمها، رفع بیخوابی، تسکین دردهای گوناگون[۴۸] مانند سردرد و دردهای پیشاز قاعدگی، تنظیم فشارخون، سمزدایی بدن و کاهش تب،[۴۹] بهبود معدهدرد و سوختگیهای موضعی.[۵۰] پژوهشهای نوین آثار درمانی دیگری برای حنا ثابت کردهاند، ازجمله: درمان عفونت زخمهای سوختگی، خواص ضدباکتریایی و رفع عفونتهای قارچی.[۵۱] کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان با مالیدن حنا بر کف پای کودک از دیگر خواص حنا عنوان شده است. همچنین در گذشته، هنگام شیوع بیماریهایی چون وبا و طاعون، مصرف حنا بهدلیل خاصیت ضدعفونیکنندگی بسیار توصیه میشد.[۵۲] از دیگر کاربردهای درمانی حنا میتوان به کمک به درمان جذام، بیماریهای کبدی، طحال، سنگ کلیه، معده و زخمهای مجاری ادراری اشاره کرد.[۵۳]
حنا خواص مهمی برای پوست دارد، ازجمله: خاصیت ضدآفتابی، نرمکنندگی و ضخیمکردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آنها، رفع اگزما و خاصیت ضدقارچی.[۵۴] بهدلیل خاصیت خنککنندگی حنا، مردم بیاباننشین از آن بر روی کف دست و پا بسیار استفاده میکردهاند.[۵۵] امروزه نیز از حنا در تولید لوسیونها و کرمهای مختلف استفاده میشود.[۵۶]
برخی از کاربردهای منحصربهفرد حنا برای ترمیم و سلامت مو، تقویت مو، ترمیم و بازسازی موها، آبرسانی و نرمی مو، درمان شوره، تعادل چربی سر، درمان موخوره[۵۷] و درمان شپش و خارش سر بهدلیل طبع سرد و خشک است.[۵۸]
حنا در فرهنگ اسلامی
حنابستن دست و پا و خضاب (رنگآمیزی) موی سر و ریش، از دیرباز میان مسلمانان رواج داشته و در منابع دینی سفارش شده است.[۵۹] دانشمندان طب سنتی نیز حنا را سید ریاحین (سرور گیاهان خوشبو) نامیدهاند.[۶۰]
بر اساس گزارشهای تاریخی، حضرت ابراهیم نخستین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد.[۶۱] همچنین پیامبر اسلام و برخی از امامان نیز به خضاب با حنا میپرداختند[۶۲] و خاستگاه آن را بهشت میدانستند.[۶۳] در روایات، برای حنا خواص متعددی ذکر شده است، ازجمله: عفت در روابط زوجین،[۶۴] روشنی چشم، رویش و رشد مو، بوی خوش، آرامش[۶۵] و پیشگیری از بیماریهایی چون جذام، آکله و برص.[۶۶] همچنین در روایتی، ثواب هزینهکردن برای خضاب با حنا، برتر از انفاق در راه خدا دانسته شده است.[۶۷]
دین اسلام همواره بر آرایش زن و آراستگی شوهر و تأثیر آن در تحکیم بنیان خانواده و افزایش مهر و محبت میان آنان تأکید کرده است.[۶۸] برایناساس، در فرهنگ اسلامی، نهتنها زنان، بلکه مردان نیز معمولاً برای خودآرایی و پوشاندن سفیدی مو از حنا بهره میبردهاند.[۶۹]
ازآنجاکه رنگ حنا مانع از رسیدن آب به پوست و مو نمیشود، استفاده از آن برای وضو و غسل مانعی ایجاد نمیکند.[۷۰] بااینحال، از نظر فقهی، استعمال حنا و سایر رنگها در حالت جنابت و حیض، کراهت دارد.[۷۱] همچنین برخی از فقیهان، خضابکردن با حنا را در حال احرام، در صورت داشتن جنبهٔ زینت جایز نمیدانند.[۷۲]
حنا در ادبیات فارسی
واژهٔ حنا در طول سدههای گوناگون، در آثار منثور و منظوم فارسی به کار رفته است.[۷۳] بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خویش، به توصیف آرایشگری پرداخته که با حنا به آرایش مشغول است و چنین سروده است:[۷۴]
مشاطهٔ شوخی که به دستت دل ما بست
میخواست چمن طرح کند رنگ حنا بست
زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد
تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست
بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ
شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست
رودکی نیز در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:[۷۵]
لاله میان کشت بخندد همی ز دور
چون پنجهٔ عروس به حنّا شده خضیب
فرخی سیستانی در اشعار خود از واژهٔ حنا چنین استفاده کرده است:[۷۶]
بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام
هر کس که تماشاگه او زیر چناری است
حنا در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره»: کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن»: کنایه از معطل کردن یک فرد.[۷۷] دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعتداشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن»: کنایه از ناپایداری و رو به زوال بودن، «حنای پا شدن»: کنایه از سدّ راه کسی شدن نیز ازجمله کنایات و امثال معروف هستند.[۷۸]
پانویس
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، 1414ق، ذیل واژه؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶۸.
- ↑ دهخدا، لغتنامهٔ دهخدا، 1377ش، ذیل واژه ارقان.
- ↑ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وبسایت جدولیاب.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه حنا.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه حنا.
- ↑ علیزاده، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص648 و 652.
- ↑ سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.
- ↑ عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135- 136.
- ↑ علیزاده، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ سانسون، سفرنامه، ۱۳۷۷ش، ص۷۹–۸۰.
- ↑ علیزاده، «حنا»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ سالور، قهرمان میرزا (عینالسلطنه)، روزنامهٔ خاطرات، ۱۳۷۴ش، ج9، ص7129.
- ↑ جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۶ش، ص۱۴ و ۹۳.
- ↑ جمالزاده، گنج شایگان، ۱۳۶۲ش، ص۳۶.
- ↑ ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ۱۳۴۷ش، ص221.
- ↑ تحققی و وجدانی، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه حنا.
- ↑ تحققی و وجدانی، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸-269.
- ↑ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»،.وبسایت جدولیاب.
- ↑ مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفتانگیز حنا آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «طرز تهیه حنا برای مو»، وبسایت رزسرخ.
- ↑ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل.
- ↑ «حنا عربی؛ مشکی قهوهای عدم حساسیت پوستی 2 شکل قیفی تیوپی»، وبسایت آراد براندینگ.
- ↑ «طرز تهیه حنا برای مو»، وبسایت رزسرخ.
- ↑ عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135.
- ↑ «حنا طبیعی – حنا هندی»، وبسایت مدیکال پیدیاف.
- ↑ «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر میشود»، وبسایت توسعهبرند.
- ↑ جزایری، زبان خوراکیها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127؛ عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۸ش، ج2، ص51-52.
- ↑ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وبسایت رزسرخ.
- ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص33. Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, 1970, P342.
- ↑ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وبسایت رز سرخ.
- ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ فروتن، «تاریخچه و طریقهٔ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳؛ علیزاده، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ سلطانی و دیگران، «نقش افزودنیها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.
- ↑ حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۴۵ش، ص۹۶؛ جزایری، زبان خوراکیها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص128؛ میرحیدر، معارف گیاهی، ۱۳۷۳ش، ج3، ص21.
- ↑ المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ۱۹۵۲م، ص89-90؛ ابنبیطار، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، ۱۹۹۰م، ص130-131.
- ↑ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل.
- ↑ «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وبسایت تصویر زندگی.
- ↑ «از دلالهگی تا چادر سر کردن عروس، وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس میشود»، خبرگزاری فارس.
- ↑ حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ علیزاده، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ رفیعفر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.
- ↑ سامعی، حنابندان، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «از «دلالهگی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس میشود»، خبرگزاری فارس.
- ↑ رفیعفر و کماللو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.
- ↑ حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «جشنی که پیش از عملیات گرفته میشد»، پایگاه منتظران شهادت.
- ↑ Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.
- ↑ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وبسایت جدولیاب.
- ↑ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل.
- ↑ بالایی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص64 و 65.
- ↑ جزایری، زبان خوراکیها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127-128.
- ↑ عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶9.
- ↑ مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفتانگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل.
- ↑ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج2، ص356.
- ↑ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وبسایت رز سرخ.
- ↑ حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹–۲۱۰.
- ↑ حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ بالائی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص59.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.
- ↑ علامهٔ حلی، تذکرهٔ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیتا، ج1، ص282.
- ↑ «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وبسایت هدانا.
- ↑ ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1396ش، ج1، ص 162.
- ↑ کاظمی، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، 1389ش، ج1، ص55.
- ↑ مستغفری، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، 1385ش، ص44.
- ↑ «نقش زن و شوهر در رشد و کمال یکدیگر»، وبسایت مرسلات.
- ↑ حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وبسایت پاسخکده.
- ↑ «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وبسایت راسخون.
- ↑ «زینت کردن»، وبسایت دفتر آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ حسینی، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ بیدل دهلوی، غزل 624، وبسایت گنجور.
- ↑ رودکی، قصاید و قطعات، شمارۀ 10، بیت 11، وبسایت گنجور.
- ↑ فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، وبسایت گنجور.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه حنا.
- ↑ عفیفی، فرهنگنامهٔ شعری، ۱۳۷۲ش، ج1، ص714؛ گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص132؛ انوری، دیوان، ۱۳۴۷ش، ج1، ص24.
منابع
- «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وبسایت هدانا، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش
- «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وبسایت راسخون، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وبسایت پاسخکده، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ترجمهٔ استفان بن بسیل و حنین بن اسحاق، تطوان، ۱۹۵۲م.
- انوری، محمد، دیوان، بهتحقیق محمدتقی مدرس رضوی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷ش.
- ابنبابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ترجمهٔ علی اکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۳۶۹ش.
- ابنبیطار، عبدالله، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، بهتحقیق محمد عربی خطابی، بیروت، ۱۹۹۰م.
- ابنمنظور، لسان العرب، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۴ق.
- بالایی کهنموئی، مجید و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، مجلهٔ طب سنتی اسلام و ایران، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۸ش.
- بیدل دهلوی، عبدالقادر، غزلیات، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱ تیر ۱۴۰۲ش.
- تحققی، رضا و وجدانی، بهروز، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، مجموعه مقالات مردمشناسی، تهران، شماره ۳، ۱۳۶۶ش.
- «جشنی که پیش از عملیات گرفته میشد»، پایگاه منتظران شهادت، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۴۰۱ش.
- جزایری، غیاثالدین، زبان خوراکیها، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۱ش.
- جمالزاده، محمدعلی، گنج شایگان، تهران، کتاب تهران، ۱۳۶۲ش.
- جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.
- حسینی، زهرا، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۸ش.
- حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، تهران، چاپ سنگی تهران، ۱۳۴۵ش.
- حکیم میسری، دانشنامه در علم پزشکی، بهتحقیق برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۶ش.
- «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر میشود»، وبسایت توسعهبرند، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۴۰۰ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامهٔ دهخدا، تهران، روزنه، ۱۳۷۷ش.
- رفیعفر، جلالالدین و کماللو، خدیجه، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، دوفصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
- رودکی، قصاید و قطعات، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
- زرگر، زهره، «تاریخچهٔ پیدایش حنا و مصارف آن»، وبسایت جدولیاب، تاریخ بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
- زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
- «زینت کردن»، وبسایت دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- ژوبر، پ. آ، مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمهٔ علیقلی اعتماد مقدم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.
- سالور، قهرمان میرزا (عینالسلطنه)، روزنامهٔ خاطرات، بهتحقیق مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ش.
- سامعی، مریم، حنابندان، وبسایت مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی. تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۸ش.
- سانسون، مارتین، سفرنامه، ترجمهٔ محمد مهریار، اصفهان، بینا، ۱۳۷۷ش.
- سلطانی، زهرا و دیگران، «نقش افزودنیها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعهٔ موردی حنا و نمک»، گنجینهٔ اسناد، سال بیستوپنجم، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۴ش.
- سمسار، محمدحسن، «آرایش و هنر»، هنر و مردم، تهران، شماره ۱۶، ۱۳۴۲ش.
- سیوطی، الدر المنثور، قاهره، المطبه المیمنیه، ۱۳۱۴ق.
- سیوطی، جلالالدین، الدرالمنثور فی التفسیرالمأثور، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- «طرز تهیهٔ حنا برای مو»، وبسایت رز سرخ، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
- طوسی، محمد، المبسوط، تهران، مکتبه المرتضویه، ۱۳۸۸ش.
- عباسی دمشهری، رحمتالله، «حنا در هرمزگان»، فرهنگ مردم ایران، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۸۶ش.
- عفیفی، رحیم، فرهنگنامهٔ شعری، تهران، سروش، ۱۳۷۲ش.
- عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- علامهٔ حلی، حسن، تذکرهٔ الفقهاء، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۱۴ق.
- علیزاده، مهبانو، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
- علیزاده، مهبانو، «حنا»، وبسایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۸ش.
- عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران، ۱۳۷۸ش.
- فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
- فروتن، مینو، «تاریخچه و طریقهٔ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، کشاورز، س۶، شماره ۶۴، ۱۳۶۴ش.
- کاظمی، محسن، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، میم، ۱۳۸۹ش.
- گرامی، بهرام، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶ش.
- مستغفری، جعفر بن محمد، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، ترجمهٔ یعقوب مراغی، بیجا، مؤمنین، ۱۳۸۵ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
- مقدم، زینب، «با ۱۷ خاصیت شگفتانگیز حنا آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۳۹۹ش.
- میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارهٔ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وبسایت دیجی استایل، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وبسایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- Bașer, K. H. C. et al. , Herb Drugs and Herbalists in Turkey, Tokyo, 1986
- Schlimmer, J. L. , Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, Tehran, 1970