بدا در ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''{{درشت|بَداء در زمان ظهور امام مهدی؛}}''' تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند. | ||
با توجه به گستره مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانههای پنجگانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانههای حتمی راه ندارد. بداء فقط در امور غیرحتمی و در ویژگیهای فرعی نشانهها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل پذیرش است. شکلگیری بداء در امور غیرمحتوم، نهتنها آسیبی به معارف دینی وارد نمیسازد، بلکه با تکیه بر علم ازلی و مشیت الهی، تأیید و تأکیدی بر قدرت، اراده و حکمت خداوند در تدبیر عالم است و هیچگونه تعارضی با آموزههای مهدویت ندارد. از اینرو، حتمیت در خود بداء مطرح نیست و نمیتوان گفت امکان بداء در نشانهها به معنای نقض غرض در بیان نشانهها | با توجه به گستره مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانههای پنجگانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانههای حتمی راه ندارد. بداء فقط در امور غیرحتمی و در ویژگیهای فرعی نشانهها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل پذیرش است. شکلگیری بداء در امور غیرمحتوم، نهتنها آسیبی به معارف دینی وارد نمیسازد، بلکه با تکیه بر علم ازلی و مشیت الهی، تأیید و تأکیدی بر قدرت، اراده و حکمت خداوند در تدبیر عالم است و هیچگونه تعارضی با آموزههای مهدویت ندارد. از اینرو، حتمیت در خود بداء مطرح نیست و نمیتوان گفت امکان بداء در نشانهها به معنای نقض غرض در بیان نشانهها یا تغییر شمولی تمامی نشانههای مطرحشده در روایات است. | ||
== | == مفهومشناسی == | ||
بداء بر وزن «سماء»، اسم مصدر ماده بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> | بداء بر وزن «سماء»، اسم مصدر ماده بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> بداء در اصطلاح کلامی به معنای ظهورِ امری متفاوت از پیشبینیهای ظاهری است<ref>{{پک|دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|۱۳۸۱|ک=|ص=۵۰۳|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|مولایینیا|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|ف= «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> که با تکیه بر مفهوم «لوح محو و اثبات» تبیین میشود.<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> در مباحث مهدویت، بررسی امکان وقوع بداء در سه حوزه مجزا مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است: بداء در اصل ظهور به این معنا که ظهور هیچگاه رخ ندهد، بداء در زمان ظهور به این معنا که زمان ظهور تغییر پیدا کند و بداء در نشانههای ظهور بدین معنا که برخی نشانهها رخ ندهد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref> | ||
== | == بداء در اصل ظهور == | ||
در منابع اسلامی،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا(ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۱۸۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|ترمذی|۱۴۰۳|ک=سنن ترمذی|ص=۵۰۵|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|ابن شهر آشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۲۲۷|ج=۲}}</ref> قیام امام مهدی از وعدههای قطعی و تخلفناپذیر الهی شمرده میشود<ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص= | در منابع اسلامی،<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا (ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۱۸۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|ترمذی|۱۴۰۳|ک=سنن ترمذی|ص=۵۰۵|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|ابن شهر آشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۲۲۷|ج=۲}}</ref> قیام امام مهدی از وعدههای قطعی و تخلفناپذیر الهی شمرده میشود<ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱–۶۲}}</ref> و به اعتقاد متکلمان امامیه، این پدیده تحت هیچ شرایطی مشمول بداء نخواهد بود.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶–۹۷}}</ref> | ||
== | == بداء در زمان ظهور == | ||
در باب زمان ظهور امام مهدی، دو دیدگاه کلامی مطرح است: برخی آن را مشروط به رفتار و کنشهای انسانی دانسته و برخی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار علم الهی میشمارند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص= | در باب زمان ظهور امام مهدی، دو دیدگاه کلامی مطرح است: برخی آن را مشروط به رفتار و کنشهای انسانی دانسته و برخی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار علم الهی میشمارند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم «بداء» به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان مشخصی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، پیروان دیدگاه نخست با پیوند زدن بداء به ابعاد اجتماعی و نقشآفرینی مردم،<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> معتقدند که زمان ظهور میتواند متأثر از اراده جمعی و میزان آمادگی جامعه باشد؛<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۵۸–۵۹}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۳۲|ج=۵۲}}</ref> در این رویکرد، بداء نهتنها یک مفهوم کلامی، بلکه سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهمسازی زمینههای ظهور است.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref> | ||
در این منظومه فکری، «انتظار» بهعنوان یک کنش فعال و مسئولانه بازتعریف میشود که برخلاف برداشتهای منفعلانه، با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی پیوند دارد.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان(عج)}}</ref> از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنتهای الهی است که متوقف بر آمادهسازی همهجانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینههای فردی (شامل معرفتشناسی و خودسازی) و اجتماعی (شامل همدلی و وفاداری به آرمانها) فراهمتر باشد،<ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی(علیه السلام) کیست؟|ف=مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> امکان تسریع در فرج بیشتر خواهد بود.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref> در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمالالدین و تمامالنعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص= | در این منظومه فکری، «انتظار» بهعنوان یک کنش فعال و مسئولانه بازتعریف میشود که برخلاف برداشتهای منفعلانه، با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی پیوند دارد.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنتهای الهی است که متوقف بر آمادهسازی همهجانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینههای فردی (شامل معرفتشناسی و خودسازی) و اجتماعی (شامل همدلی و وفاداری به آرمانها) فراهمتر باشد،<ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> امکان تسریع در فرج بیشتر خواهد بود.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref> در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمالالدین و تمامالنعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسویاصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۴|ک=بیتوته|ف=آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، بهعنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته میشود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که علاوه بر آثار تربیتی و معنوی، ابزاری برای مشارکت در تغییر تقدیرات و بسترسازی برای تحقق ظهور دانسته شده است.<ref>{{پک|فراهانی|۵ آذر ۱۴۰۴|ک=توکا مگ|ف=چرا امام زمان (عج) غایب شد؟}}</ref> | ||
== | == بداء در نشانههای ظهور == | ||
در منابع روایی، نشانههای ظهور به دو دسته «حتمی» و «غیرحتمی» تقسیم شدهاند.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> در حالی که وقوع «بداء» در نشانههای غیرحتمی مورد اتفاق دانشمندان است، پیرامون امکان وقوع آن در نشانههای حتمی (مانند خروج سفیانی، صیحه آسمانی و…)<ref>{{پک|زهادت|۱۳۹۶|ک=معارف و عقاید ۵|ص=۲۶۲|ج=۲}}</ref> اختلافنظر وجود دارد که در سه دیدگاه اصلی قابل بررسی است:<ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیثپژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۱|ک=پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است}}</ref> | در منابع روایی، نشانههای ظهور به دو دسته «حتمی» و «غیرحتمی» تقسیم شدهاند.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> در حالی که وقوع «بداء» در نشانههای غیرحتمی مورد اتفاق دانشمندان است، پیرامون امکان وقوع آن در نشانههای حتمی (مانند خروج سفیانی، صیحه آسمانی و…)<ref>{{پک|زهادت|۱۳۹۶|ک=معارف و عقاید ۵|ص=۲۶۲|ج=۲}}</ref> اختلافنظر وجود دارد که در سه دیدگاه اصلی قابل بررسی است:<ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیثپژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۱|ک=پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است}}</ref> | ||
نخستین دیدگاه، نفی بداء در نشانههای حتمی است. قائلان به این نظر، نشانههای حتمی را وقایعی اجتنابناپذیر میدانند.<ref>{{پک|هادیزاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانههای حتمی ظهور|ص=۱۱۱}}</ref><ref>{{پک|طاهری دهنوی، جلالی|۱۵ بهمن ۱۴۰۲|ک=سیویلیکا|ف=تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها}}</ref> از نظر آنان، واژه «حتم»<ref>{{پک|خوشنویسزاده اصفهانی|۱۳۹۱|ک=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان|ف=بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات|ص= | نخستین دیدگاه، نفی بداء در نشانههای حتمی است. قائلان به این نظر، نشانههای حتمی را وقایعی اجتنابناپذیر میدانند.<ref>{{پک|هادیزاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانههای حتمی ظهور|ص=۱۱۱}}</ref><ref>{{پک|طاهری دهنوی، جلالی|۱۵ بهمن ۱۴۰۲|ک=سیویلیکا|ف=تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها}}</ref> از نظر آنان، واژه «حتم»<ref>{{پک|خوشنویسزاده اصفهانی|۱۳۹۱|ک=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان|ف=بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات|ص=۵۰–۵۴}}</ref> در روایات به معنای تغییرناپذیری است و تغییر در این نشانهها با حکمت الهی و هدف از معرفی علائم ظهور ناسازگار است.<ref>{{پک|طاهری دهنوی، جلالی|۱۵ بهمن ۱۴۰۲|ک=سیویلیکا|ف=تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها}}</ref> این گروه با تکیه بر ضعف سندیِ روایاتِ دال بر بداء در علائم حتمی،<ref>{{پک|نمازی شاهرودی|۱۳۸۴|ک=مستدرکات علم رجال الحدیث|ص=۴۲۲|ج=۶}}</ref> معتقدند که این روایات توان مقابله با حجم گسترده احادیثِ مستفیض و متواترِ دال بر حتمیتِ نشانهها<ref>{{پک|صافی گلپایگانی|۱۳۸۰|ک=پاسخ به ده پرسش|ص=۸۸|ج=۳}}</ref> را ندارند و پذیرش بداء در این حوزه، تمایز میان علائم حتمی و غیرحتمی را لغو و بیمعنا میکند.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۴}}</ref> | ||
دیدگاه دوم، پذیرش بداء در نشانههای حتمی است. پیروان این دیدگاه با استناد به مبانی قرآنی (مانند آیه ۳۹ سوره رعد) و همچنین هماهنگی با فلسفه دعا برای تعجیل در ظهور، بر این باورند<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۳۲|ج=۷}}</ref><ref>{{پک|برنجکار، ترجمان|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف= | دیدگاه دوم، پذیرش بداء در نشانههای حتمی است. پیروان این دیدگاه با استناد به مبانی قرآنی (مانند آیه ۳۹ سوره رعد) و همچنین هماهنگی با فلسفه دعا برای تعجیل در ظهور، بر این باورند<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۳۲|ج=۷}}</ref><ref>{{پک|برنجکار، ترجمان|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=آموزهٔ بداء و علم الهی|ص=۳۶}}</ref><ref>{{پک|طباطبایی|۱۳۶۳|ک=المیزان|ص=۳۸۱|ج=۱۱}}</ref> که هیچ مانعی برای وقوع بداء در نشانههای حتمی وجود ندارد.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۳–۱۴}}</ref> از منظر آنان، این رویکرد با اصلِ ناگهانی بودنِ ظهور و نقش مؤثر کنشهای انسانی در تغییر تقدیرات الهی سازگارتر است.<ref>{{پک|صبایی، شاکر و رضوی|۱۳۹۷|ک=تحقیقات کلامی|ف=امکان پیدایشی دیگر در نشانههای حتمی ظهور|ص=۷۹–۸۱}}</ref> بر اساس این دیدگاه، تحقق ظهور بدون وقوع برخی نشانهها ممکن است که این خود مصداقی از بداء در نشانههای حتمی است.<ref>{{پک|هادیزاده، توحید|۱۴۰۰|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانههای حتمی ظهور|ص=۱۱۲–۱۱۳}}</ref> | ||
دیدگاه سوم، جمع بین روایات است که میکوشد میان حتمیتِ نشانهها و امکان بداء، وحدت ایجاد کند.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۴}}</ref> در این نگاه، «حتمی بودن» به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر میشود، نه حتمی بر خدا (بهطوری که تغییرناپذیر باشد).<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص= | دیدگاه سوم، جمع بین روایات است که میکوشد میان حتمیتِ نشانهها و امکان بداء، وحدت ایجاد کند.<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۴}}</ref> در این نگاه، «حتمی بودن» به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر میشود، نه حتمی بر خدا (بهطوری که تغییرناپذیر باشد).<ref>{{پک|پورسعیدی|۱۳۹۶|ک=سخن جامعه|ف=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|ص=۱۴–۱۵}}</ref> برخی صاحبنظران در این رویکرد معتقدند<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۲۵۱|ج=۵۲}}</ref> بداء ممکن است نه در اصلِ وقوعِ نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد، بهگونهای که ماهیتِ نشانه بودنِ آن حفظ شود.<ref>{{پک|هادیزاده، توحید|۱۳۹۹|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانههای حتمی ظهور|ص=۱۱۳}}</ref><ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۹–۱۱۳}}</ref> بر پایه این تفسیر، ظهور امام مهدی واجد زمانِ قطعی و تغییرناپذیر نیست و دعا برای فرج میتواند به عنوان ابزاری برای تغییر در تقدیراتِ زمانی و تسریع در ظهور نقشآفرین باشد.<ref>{{پک|آیتی|۱۳۹۰|ک=تأملی در نشانههای حتمی ظهور|ص=۳۴–۴۳|ج=}}</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)|نشانی=https://www.beytoote.com/religious/daru-manavi/read2-dua-faraj.html|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۴|وبگاه=بیتوته}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان(عج)|نشانی=https://www.beytoote.com/religious/daru-manavi/read2-dua-faraj.html|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۴|وبگاه=بیتوته}} | * {{یادکرد وب|عنوان=آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/94547/آیا_در_نشانههای_حتمی_ظهور_و_یمانی،_امکان_%C2«ØªØºÛÛر%C2»Ø_%C2«Ø¨Ø¯Ø§Ø¡%C2»_Ù_%C2«Ø¹Ø¯Ù
_ÙÙÙع%C2»_Ù
طرØ_است|تاریخ=۲۰ دی ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۱|وبگاه=پایگاه اطلاعرسانی حوزه}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است|نشانی=https://hawzah.net/fa/Article/View/94547/% | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=آیتی|نام=نصرتالله|عنوان=تأمل در نشانههای حتم ظهور|سال=۱۳۹۰|مکان=قم|ناشر=آینده روشن|پیوند نویسنده=نصرتالله آیتی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی= | * {{یادکرد وب|عنوان=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)|نشانی=https://civilica.com/doc/2598575/|تاریخ=۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=سیویلیکا}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان(عج)|نشانی=https://civilica.com/doc/2598575/|تاریخ=۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=سیویلیکا}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن شهر آشوب مازندرانی|نام=محمد بن علی|عنوان=مناقب آل ابی طالب (ع)|سال=۱۳۷۹|مکان=قم|ناشر=علامه|پیوند نویسنده=محمد بن علی ابن شهر آشوب مازندرانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن شهر آشوب مازندرانی|نام=محمد بن علی|عنوان=مناقب آل ابی طالب(ع)|سال=۱۳۷۹|مکان=قم|ناشر=علامه|پیوند نویسنده=محمد بن علی ابن شهر آشوب مازندرانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن منظور|نام=ابوالفضل جمالالدین محمد|عنوان=لسان العرب|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=ادب الحوزه|پیوند نویسنده=ابوالفضل جمالالدین محمد ابن منظور|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی= | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=برنجکار|نام۱=رضا|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=آموزهٔ بداء و علم الهی|پیوند=https://hadith.riqh.ac.ir/article_2251.html|ژورنال=علوم حدیث|دوره=هفدهم|شماره=شصت و سه|صفحات=۲۲–۴۱|نام۲=مکارم|نام خانوادگی۲=ترجمان|نام۳=|نام خانوادگی۳=امیران}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=برنجکار|نام۱=رضا|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان= | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پورسعیدی|نام۱=محمد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879984/نسخ-و-بداء-در-ظهور-و-علایم-ظهور-منجی-عالم-و-بررسی-اتهام-فخررازی-و-توابعش-به-شیعیان|ژورنال=سخن جامعه|دوره=ششم|شماره=چهارده|صفحات=۷–۱۶}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پورسعیدی|نام۱=محمد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879984/ | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ترجمان|نام۱=مکارم|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|پیوند=https://cssq.ir/article-1-414-fa.html|ژورنال=مطالعات فرهنگی قرآن|دوره=یکم|شماره=دو|صفحات=۳۰۸–۳۴۲}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=ترجمان|نام۱=مکارم|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|پیوند=https://cssq.ir/article-1-414-fa.html|ژورنال=مطالعات فرهنگی قرآن|دوره=یکم|شماره=دو|صفحات= | |||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ترمذی|نام=محمد بن عیسی|عنوان=سنن ترمذی|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع|پیوند نویسنده=محمد بن عیسی ترمذی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ترمذی|نام=محمد بن عیسی|عنوان=سنن ترمذی|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع|پیوند نویسنده=محمد بن عیسی ترمذی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان(عج) در روز اربعین|نشانی=https://www.qomnews.ir/fa/news/106160/ | * {{یادکرد وب|عنوان=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین|نشانی=https://www.qomnews.ir/fa/news/106160/تاکید-دعای-جمعی-تعجیل-فرج-امام-زمان-عج-روز-اربعین|تاریخ=۱۴ شهریور ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۳|وبگاه=قم نیوز}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خالد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/568891/ | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خالد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۴۰۲|عنوان=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|پیوند=https://www.ensani.ir/fa/article/568891/تحلیل-مهدویت-ظهور-بدا-حکومت-مهدوی-در-احادیث-امام-جواد-علیه-السلام|ژورنال=مطالعات حدیثپژوهی|دوره=هشتم|شماره=پانزده|صفحات=۵۹–۸۲}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خوشنویسزاده اصفهانی|نام۱=مرتضی|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسان|دوره=|شماره=|صفحات=}} | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=خوشنویسزاده اصفهانی|نام۱=مرتضی|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسان|دوره=|شماره=|صفحات=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=|نام=|عنوان= | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=|نام=|عنوان=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|سال=۱۳۸۱|مکان=تهران|ناشر=مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|پیوند نویسنده=دایرةالمعارف بزرگ اسلامی|پیوند=|کوشش=کاظم موسوی بجنوردی|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راغب اصفهانی|نام=حسین بن محمد|عنوان=المفردات|سال=۱۴۱۲|مکان=دمشق|ناشر=الدار الشامیه|پیوند نویسنده=حسین بن محمد راغب اصفهانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راغب اصفهانی|نام=حسین بن محمد|عنوان=المفردات|سال=۱۴۱۲|مکان=دمشق|ناشر=الدار الشامیه|پیوند نویسنده=حسین بن محمد راغب اصفهانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زهادت|نام=عبدالمجید|عنوان=معارف و عقاید 5|سال=۱۳۹۶|مکان=قم|ناشر=مرکز مدیریت حوزه علمیه قم|پیوند نویسنده=عبدالمجید زهادت|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=۶۰۰۷۵۵۰۸۰X|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زهادت|نام=عبدالمجید|عنوان=معارف و عقاید 5|سال=۱۳۹۶|مکان=قم|ناشر=مرکز مدیریت حوزه علمیه قم|پیوند نویسنده=عبدالمجید زهادت|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=۶۰۰۷۵۵۰۸۰X|دوره=}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|پیوند=https://www.entizar.ir/article_73891.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=نهم|شماره=سی|صفحات= | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|پیوند=https://www.entizar.ir/article_73891.html|ژورنال=انتظار موعود|دوره=نهم|شماره=سی|صفحات=۸۹–۱۱۶}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صافی گلپایگانی|نام=لطفالله|عنوان=اسخ به ده پرسش|سال=۱۳۸۰|مکان=قم|ناشر=دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیتالله صافی گلپایگانی|پیوند نویسنده=لطفالله صافی گلپایگانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صافی گلپایگانی|نام=لطفالله|عنوان=اسخ به ده پرسش|سال=۱۳۸۰|مکان=قم|ناشر=دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیتالله صافی گلپایگانی|پیوند نویسنده=لطفالله صافی گلپایگانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صبایی|نام۱=مهدی|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=امکان پیدایشی دیگر در نشانههای حتمی ظهور|پیوند=https://www.tkalam.ir/article_38941.html|ژورنال=تحقیقات کلامی|دوره=ششم|شماره=بیست|صفحات=۲۱۵–۲۳۳|نام۲=محمدتقی|نام خانوادگی۲=شاکر|نام۳=رسول|نام خانوادگی۳=رضوی}} | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صبایی|نام۱=مهدی|تاریخ=۱۳۹۷|عنوان=امکان پیدایشی دیگر در نشانههای حتمی ظهور|پیوند=https://www.tkalam.ir/article_38941.html|ژورنال=تحقیقات کلامی|دوره=ششم|شماره=بیست|صفحات=۲۱۵–۲۳۳|نام۲=محمدتقی|نام خانوادگی۲=شاکر|نام۳=رسول|نام خانوادگی۳=رضوی}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی|عنوان=عیون اخبار الرضا(ع)|سال=۱۳۷۸|مکان=تهران|ناشر=جهان|پیوند نویسنده=محمد بن علی صدوق|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی|عنوان=عیون اخبار الرضا (ع)|سال=۱۳۷۸|مکان=تهران|ناشر=جهان|پیوند نویسنده=محمد بن علی صدوق|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی|عنوان= | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی|عنوان=کمال الدین و تمام النعمة|سال=۱۴۰۵|مکان=قم|ناشر=جامعه مدرسین|پیوند نویسنده=محمد بن علی صدوق|پیوند=|کوشش=علیاکبر غفاری|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صمدی|نام۱=قنبرعلی|تاریخ=۱۳۸۶|عنوان=نقش مردم در تعجیل ظهور|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358049/ | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صمدی|نام۱=قنبرعلی|تاریخ=۱۳۸۶|عنوان=نقش مردم در تعجیل ظهور|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358049/نقش-مردم-در-تعجیل-ظهور|ژورنال=مشرق موعود|دوره=دوم|شماره=چهار|صفحات=۵۷–۷۲}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طباطبایی|نام=محمد حسین|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=اسماعیلیان|پیوند نویسنده=محمد حسین طباطبایی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طباطبایی|نام=محمد حسین|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=اسماعیلیان|پیوند نویسنده=محمد حسین طباطبایی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=الغیبه|سال=۱۴۱۱|مکان=قم|ناشر=مؤسسه معارف اسلامی|پیوند نویسنده=محمد بن حسن طوسی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طوسی|نام=محمد بن حسن|عنوان=الغیبه|سال=۱۴۱۱|مکان=قم|ناشر=مؤسسه معارف اسلامی|پیوند نویسنده=محمد بن حسن طوسی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=«چرا امام زمان(عج) غایب شد؟|نشانی=https://tukamag.com/ | * {{یادکرد وب|عنوان= «چرا امام زمان (عج) غایب شد؟|نشانی=https://tukamag.com/علت-غیبت-امام-زمان-عج/|تاریخ=۵ آذر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=توکا مگ}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کورانی|نام=علی|عنوان=معجم احادیث الامام المهدی|سال=۱۴۲۸|مکان=قم|ناشر=مسجد جمکران|پیوند نویسنده=علی کورانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کورانی|نام=علی|عنوان=معجم احادیث الامام المهدی|سال=۱۴۲۸|مکان=قم|ناشر=مسجد جمکران|پیوند نویسنده=علی کورانی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گودرزی|نام۱=مجتبی|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122941.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=چهل و نه|صفحات= | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گودرزی|نام۱=مجتبی|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122941.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=چهل و نه|صفحات=۴۳–۶۸}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحارالانوار|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=الوفاء|پیوند نویسنده=محمدباقر مجلسی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحارالانوار|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=الوفاء|پیوند نویسنده=محمدباقر مجلسی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول(ص)|سال=۱۴۰۴|مکان=تهران|ناشر=دار الکتب الإسلامیه|پیوند نویسنده=محمدباقر مجلسی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (ص)|سال=۱۴۰۴|مکان=تهران|ناشر=دار الکتب الإسلامیه|پیوند نویسنده=محمدباقر مجلسی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=محمدی ریشهری|نام=محمد|عنوان=دانشنامه امام مهدی|سال=۱۳۹۳|مکان=قم|ناشر=دار الحدیث|پیوند نویسنده=محمد محمدی ریشهری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=محمدی ریشهری|نام=محمد|عنوان=دانشنامه امام مهدی|سال=۱۳۹۳|مکان=قم|ناشر=دار الحدیث|پیوند نویسنده=محمد محمدی ریشهری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفید|نام=محمد بن محمد|عنوان=الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد|سال=۱۴۱۳|مکان=قم|ناشر=مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، کنگره شیخ مفید|پیوند نویسنده=محمد بن محمد مفید|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مفید|نام=محمد بن محمد|عنوان=الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد|سال=۱۴۱۳|مکان=قم|ناشر=مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، کنگره شیخ مفید|پیوند نویسنده=محمد بن محمد مفید|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=موسویاصفهانی|نام=سید محمدتقی|عنوان=مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=مدرسة الامام المهدی(ع)|پیوند نویسنده=سید محمدتقی موسویاصفهانی|پیوند=|کوشش=مؤسسة الامام المهدی(ع)|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=موسویاصفهانی|نام=سید محمدتقی|عنوان=مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=مدرسة الامام المهدی (ع)|پیوند نویسنده=سید محمدتقی موسویاصفهانی|پیوند=|کوشش=مؤسسة الامام المهدی (ع)|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مولایینیا|نام۱=عزتالله|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت|پیوند=https://mazaheb.urd.ac.ir/article_129627.html|ژورنال=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|دوره=هفتم|شماره=چهارده|صفحات= | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مولایینیا|نام۱=عزتالله|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت|پیوند=https://mazaheb.urd.ac.ir/article_129627.html|ژورنال=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|دوره=هفتم|شماره=چهارده|صفحات=۳۸–۶۱}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟|نشانی=https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۲|وبگاه=امام مهدی(علیه السلام) کیست؟}} | * {{یادکرد وب|عنوان=مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟|نشانی=https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه=بداء۲|وبگاه=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟}} | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نمازی شاهرودی|نام=علی|عنوان=مستدرکات علم رجال الحدیث|سال=۱۳۸۴|مکان=قم|ناشر=جامعه مدرسین حوزه علمیه قم|پیوند نویسنده=علی نمازی شاهرودی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=نمازی شاهرودی|نام=علی|عنوان=مستدرکات علم رجال الحدیث|سال=۱۳۸۴|مکان=قم|ناشر=جامعه مدرسین حوزه علمیه قم|پیوند نویسنده=علی نمازی شاهرودی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هادیزاده|نام۱=محمدتقی|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=بداء و نشانههای حتمی ظهور|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_143823.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=پانزدهم|شماره=پنجاه و نه|صفحات= | * {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هادیزاده|نام۱=محمدتقی|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=بداء و نشانههای حتمی ظهور|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_143823.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=پانزدهم|شماره=پنجاه و نه|صفحات=۸۹–۱۱۶|نام۲=حبیب|نام خانوادگی۲=توحید|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | ||
نسخهٔ ۲ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۰۸
بَداء در زمان ظهور امام مهدی؛ تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.
با توجه به گستره مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانههای پنجگانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانههای حتمی راه ندارد. بداء فقط در امور غیرحتمی و در ویژگیهای فرعی نشانهها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل پذیرش است. شکلگیری بداء در امور غیرمحتوم، نهتنها آسیبی به معارف دینی وارد نمیسازد، بلکه با تکیه بر علم ازلی و مشیت الهی، تأیید و تأکیدی بر قدرت، اراده و حکمت خداوند در تدبیر عالم است و هیچگونه تعارضی با آموزههای مهدویت ندارد. از اینرو، حتمیت در خود بداء مطرح نیست و نمیتوان گفت امکان بداء در نشانهها به معنای نقض غرض در بیان نشانهها یا تغییر شمولی تمامی نشانههای مطرحشده در روایات است.
مفهومشناسی
بداء بر وزن «سماء»، اسم مصدر ماده بدو و به معنای آشکار شدن است.[۱][۲] بداء در اصطلاح کلامی به معنای ظهورِ امری متفاوت از پیشبینیهای ظاهری است[۳][۴] که با تکیه بر مفهوم «لوح محو و اثبات» تبیین میشود.[۵] در مباحث مهدویت، بررسی امکان وقوع بداء در سه حوزه مجزا مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است: بداء در اصل ظهور به این معنا که ظهور هیچگاه رخ ندهد، بداء در زمان ظهور به این معنا که زمان ظهور تغییر پیدا کند و بداء در نشانههای ظهور بدین معنا که برخی نشانهها رخ ندهد.[۶]
بداء در اصل ظهور
در منابع اسلامی،[۷][۸][۹][۱۰] قیام امام مهدی از وعدههای قطعی و تخلفناپذیر الهی شمرده میشود[۱۱] و به اعتقاد متکلمان امامیه، این پدیده تحت هیچ شرایطی مشمول بداء نخواهد بود.[۱۲]
بداء در زمان ظهور
در باب زمان ظهور امام مهدی، دو دیدگاه کلامی مطرح است: برخی آن را مشروط به رفتار و کنشهای انسانی دانسته و برخی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار علم الهی میشمارند.[۱۳] بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم «بداء» به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان مشخصی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد.[۱۴] در مقابل، پیروان دیدگاه نخست با پیوند زدن بداء به ابعاد اجتماعی و نقشآفرینی مردم،[۱۵][۱۶] معتقدند که زمان ظهور میتواند متأثر از اراده جمعی و میزان آمادگی جامعه باشد؛[۱۷][۱۸] در این رویکرد، بداء نهتنها یک مفهوم کلامی، بلکه سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهمسازی زمینههای ظهور است.[۱۹]
در این منظومه فکری، «انتظار» بهعنوان یک کنش فعال و مسئولانه بازتعریف میشود که برخلاف برداشتهای منفعلانه، با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی پیوند دارد.[۲۰] از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنتهای الهی است که متوقف بر آمادهسازی همهجانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینههای فردی (شامل معرفتشناسی و خودسازی) و اجتماعی (شامل همدلی و وفاداری به آرمانها) فراهمتر باشد،[۲۱] امکان تسریع در فرج بیشتر خواهد بود.[۲۲] در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶] فراتر از یک عمل فردی، بهعنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته میشود[۲۷] که علاوه بر آثار تربیتی و معنوی، ابزاری برای مشارکت در تغییر تقدیرات و بسترسازی برای تحقق ظهور دانسته شده است.[۲۸]
بداء در نشانههای ظهور
در منابع روایی، نشانههای ظهور به دو دسته «حتمی» و «غیرحتمی» تقسیم شدهاند.[۲۹] در حالی که وقوع «بداء» در نشانههای غیرحتمی مورد اتفاق دانشمندان است، پیرامون امکان وقوع آن در نشانههای حتمی (مانند خروج سفیانی، صیحه آسمانی و…)[۳۰] اختلافنظر وجود دارد که در سه دیدگاه اصلی قابل بررسی است:[۳۱][۳۲]
نخستین دیدگاه، نفی بداء در نشانههای حتمی است. قائلان به این نظر، نشانههای حتمی را وقایعی اجتنابناپذیر میدانند.[۳۳][۳۴] از نظر آنان، واژه «حتم»[۳۵] در روایات به معنای تغییرناپذیری است و تغییر در این نشانهها با حکمت الهی و هدف از معرفی علائم ظهور ناسازگار است.[۳۶] این گروه با تکیه بر ضعف سندیِ روایاتِ دال بر بداء در علائم حتمی،[۳۷] معتقدند که این روایات توان مقابله با حجم گسترده احادیثِ مستفیض و متواترِ دال بر حتمیتِ نشانهها[۳۸] را ندارند و پذیرش بداء در این حوزه، تمایز میان علائم حتمی و غیرحتمی را لغو و بیمعنا میکند.[۳۹]
دیدگاه دوم، پذیرش بداء در نشانههای حتمی است. پیروان این دیدگاه با استناد به مبانی قرآنی (مانند آیه ۳۹ سوره رعد) و همچنین هماهنگی با فلسفه دعا برای تعجیل در ظهور، بر این باورند[۴۰][۴۱][۴۲] که هیچ مانعی برای وقوع بداء در نشانههای حتمی وجود ندارد.[۴۳] از منظر آنان، این رویکرد با اصلِ ناگهانی بودنِ ظهور و نقش مؤثر کنشهای انسانی در تغییر تقدیرات الهی سازگارتر است.[۴۴] بر اساس این دیدگاه، تحقق ظهور بدون وقوع برخی نشانهها ممکن است که این خود مصداقی از بداء در نشانههای حتمی است.[۴۵]
دیدگاه سوم، جمع بین روایات است که میکوشد میان حتمیتِ نشانهها و امکان بداء، وحدت ایجاد کند.[۴۶] در این نگاه، «حتمی بودن» به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر میشود، نه حتمی بر خدا (بهطوری که تغییرناپذیر باشد).[۴۷] برخی صاحبنظران در این رویکرد معتقدند[۴۸] بداء ممکن است نه در اصلِ وقوعِ نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد، بهگونهای که ماهیتِ نشانه بودنِ آن حفظ شود.[۴۹][۵۰] بر پایه این تفسیر، ظهور امام مهدی واجد زمانِ قطعی و تغییرناپذیر نیست و دعا برای فرج میتواند به عنوان ابزاری برای تغییر در تقدیراتِ زمانی و تسریع در ظهور نقشآفرین باشد.[۵۱]
پانویس
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴: ۶۶.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ۱۱۳.
- ↑ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۱: ۵۰۳.
- ↑ مولایینیا، ««بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»»، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ۵۴.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۲: ۱۳۲.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۸۹.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ۲: ۵۹.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۱۸۲.
- ↑ ترمذی، سنن ترمذی، ۴: ۵۰۵.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۲: ۲۲۷.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، ۶۱–۶۲.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۹۶–۹۷.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۹۷–۹۸.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۱۰۸.
- ↑ ترجمان، «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن»، مطالعات فرهنگی قرآن، ۳۳۳.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۶۱–۶۲.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۵۸–۵۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۲: ۱۳۲.
- ↑ ترجمان، «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن»، مطالعات فرهنگی قرآن، ۳۳۳–۳۳۷.
- ↑ آزادمنش، «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)»، سیویلیکا.
- ↑ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، امام مهدی (علیه السلام) کیست؟.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۶۰.
- ↑ صدوق، کمالالدین و تمامالنعمة، ۱: ۴۸۵.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷.
- ↑ موسویاصفهانی، مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم،، ۲: ۴۹۴.
- ↑ «آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)»، بیتوته.
- ↑ «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین»، قم نیوز.
- ↑ فراهانی، «چرا امام زمان (عج) غایب شد؟»، توکا مگ.
- ↑ مفید، الارشاد، ۲: ۳۷۰.
- ↑ زهادت، معارف و عقاید ۵، ۲: ۲۶۲.
- ↑ خالد، «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام»، مطالعات حدیثپژوهی، ۶۴.
- ↑ «آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ هادیزاده، توحید، «بداء و نشانههای حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۱.
- ↑ طاهری دهنوی، جلالی، «تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها»، سیویلیکا.
- ↑ خوشنویسزاده اصفهانی، «بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان، ۵۰–۵۴.
- ↑ طاهری دهنوی، جلالی، «تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها»، سیویلیکا.
- ↑ نمازی شاهرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۶: ۴۲۲.
- ↑ صافی گلپایگانی، پاسخ به ده پرسش، ۳: ۸۸.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۷: ۴۳۲.
- ↑ برنجکار، ترجمان، «آموزهٔ بداء و علم الهی»، علوم حدیث، ۳۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۱: ۳۸۱.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۳–۱۴.
- ↑ صبایی، شاکر و رضوی، «امکان پیدایشی دیگر در نشانههای حتمی ظهور»، تحقیقات کلامی، ۷۹–۸۱.
- ↑ هادیزاده، توحید، «بداء و نشانههای حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۲–۱۱۳.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴–۱۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۲: ۲۵۱.
- ↑ هادیزاده، توحید، «بداء و نشانههای حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۳.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۱۰۹–۱۱۳.
- ↑ آیتی، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، ۳۴–۴۳.
منابع
- «آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)». بیتوته. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- «آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است». پایگاه اطلاعرسانی حوزه. ۲۰ دی ۱۳۹۴. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵. کاراکتر soft hyphen character در
|نشانی=در موقعیت 156 (کمک) - آیتی، نصرتالله (۱۳۹۰). تأمل در نشانههای حتم ظهور. قم: آینده روشن. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷.
- «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)». سیویلیکا. ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی طالب (ع). قم: علامه.
- ابن منظور، ابوالفضل جمالالدین محمد (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
- برنجکار، رضا؛ ترجمان، مکارم؛ امیران (۱۳۹۱). «آموزهٔ بداء و علم الهی». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سه): ۲۲–۴۱.
- پورسعیدی، محمد (۱۳۹۶). «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان». سخن جامعه. ششم (چهارده): ۷–۱۶.
- ترجمان، مکارم (۱۴۰۳). «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن». مطالعات فرهنگی قرآن. یکم (دو): ۳۰۸–۳۴۲.
- ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۰۳). سنن ترمذی. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
- «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین». قم نیوز. ۱۴ شهریور ۱۴۰۱. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- خالد، حسین (۱۴۰۲). «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام». مطالعات حدیثپژوهی. هشتم (پانزده): ۵۹–۸۲.
- خوشنویسزاده اصفهانی، مرتضی (۱۳۹۱). «بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات». پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسان.
- دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. به کوشش کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۱۳۸۱.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). المفردات. دمشق: الدار الشامیه.
- زهادت، عبدالمجید (۱۳۹۶). معارف و عقاید 5. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم. شابک ۶۰۰۷۵۵۰۸۰X.
- سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف». انتظار موعود. نهم (سی): ۸۹–۱۱۶.
- صافی گلپایگانی، لطفالله (۱۳۸۰). اسخ به ده پرسش. قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیتالله صافی گلپایگانی.
- صبایی، مهدی؛ شاکر، محمدتقی؛ رضوی، رسول (۱۳۹۷). «امکان پیدایشی دیگر در نشانههای حتمی ظهور». تحقیقات کلامی. ششم (بیست): ۲۱۵–۲۳۳.
- صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا (ع). تهران: جهان.
- صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۵). کمال الدین و تمام النعمة. به کوشش علیاکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
- صمدی، قنبرعلی (۱۳۸۶). «نقش مردم در تعجیل ظهور». مشرق موعود. دوم (چهار): ۵۷–۷۲.
- طباطبایی، محمد حسین (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
- طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱). الغیبه. قم: مؤسسه معارف اسلامی.
- ««چرا امام زمان (عج) غایب شد؟». توکا مگ. ۵ آذر ۱۴۰۴. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- کورانی، علی (۱۴۲۸). معجم احادیث الامام المهدی. قم: مسجد جمکران.
- گودرزی، مجتبی (۱۳۹۸). «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)». مشرق موعود. سیزدهم (چهل و نه): ۴۳–۶۸.
- مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: الوفاء.
- مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (ص). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
- محمدی ریشهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی. قم: دار الحدیث.
- مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، کنگره شیخ مفید.
- موسویاصفهانی، سید محمدتقی (۱۳۶۳). مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم. به کوشش مؤسسة الامام المهدی (ع). قم: مدرسة الامام المهدی (ع).
- مولایینیا، عزتالله (۱۳۹۹). «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت». پژوهشنامه مذاهب اسلامی. هفتم (چهارده): ۳۸–۶۱.
- «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟». امام مهدی (علیه السلام) کیست؟. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- نمازی شاهرودی، علی (۱۳۸۴). مستدرکات علم رجال الحدیث. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- هادیزاده، محمدتقی؛ توحید، حبیب (۱۴۰۰). «بداء و نشانههای حتمی ظهور». مشرق موعود. پانزدهم (پنجاه و نه): ۸۹–۱۱۶.