| خط ۳: | خط ۳: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
نهضت در لغت به معنای قیام، خیزش و بیداری است<ref>{{پک|آذرنوش|1381|ک=فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی|ص=۷۱۸–۷۱۹.}}</ref> و در اصطلاح به حرکت سازمانیافته و نسبتاً بادوامی اطلاق میشود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل میدهند.<ref>{{پک|مصباح یزدی||ک=انقلاب اسلامی و ریشه های آن|ص=31|ج=۱}}</ref> مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته میشود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل میکند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطهخواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.<ref>{{پک|دهخدا|3 خرداد 1405|ک=واژهیاب|ف=مشروطه}}</ref> نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، رویدادی بود که در اواخر دوره قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانونمحور تبدیل کرد.<ref>{{پک|محمدی|24 آبان 1393|ک=پژوهه|ف=نهضت مشروطه}}</ref> با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریانهای مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانونمند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر میگرفت؛ بهگونهای که علمای مشروطهخواه همچون آخوند خراسانی آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت میدانستند، در مقابل شیخ فضلالله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر تقیزاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی میکردند.<ref>{{پک/بن|1|ک=مؤسسه مطالعات و پژوشهای سیاسی.|ف=معنا و مفهوم مشروطه از نگاه علما و مشروطهخواهان}}</ref> | نهضت در لغت به معنای قیام، خیزش و بیداری است<ref>{{پک|آذرنوش|1381|ک=فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی|ص=۷۱۸–۷۱۹.}}</ref> و در اصطلاح به حرکت سازمانیافته و نسبتاً بادوامی اطلاق میشود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل میدهند.<ref>{{پک|مصباح یزدی||ک=انقلاب اسلامی و ریشه های آن|ص=31|ج=۱}}</ref> مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته میشود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل میکند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطهخواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.<ref>{{پک|دهخدا|3 خرداد 1405|ک=واژهیاب|ف=مشروطه}}</ref> نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، رویدادی بود که در اواخر دوره قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانونمحور تبدیل کرد.<ref>{{پک|محمدی|24 آبان 1393|ک=پژوهه|ف=نهضت مشروطه}}</ref> با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریانهای مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانونمند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر میگرفت؛ بهگونهای که علمای مشروطهخواه همچون آخوند خراسانی آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت میدانستند، در مقابل شیخ فضلالله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر تقیزاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی میکردند.<ref>{{پک/بن|1|ک=مؤسسه مطالعات و پژوشهای سیاسی.|ف=معنا و مفهوم مشروطه از نگاه علما و مشروطهخواهان}}</ref> | ||
== معرفی == | |||
== دوران مشروطه == | == دوران مشروطه == | ||
| خط ۲۰: | خط ۲۲: | ||
ایران در دوره مشروطه شاهد تحولاتی در نظام آموزشی خود بود. احزاب و گروههای سیاسی و جنبشهای تجددخواه در ایران، پیوسته بر بهبود وضعیت آموزش و پرورش در کشور تأکید داشتند. این پیگیریها در ایران به برپایی نهادهای رسمی آموزشی مانند وزارت علوم (وزارت معارف)، سازمانها و جمعیتهای فرهنگی و نیز تأسیس مدارس نوین دخترانه و پسرانه انجامید. برای نخستین بار در بسیاری از شهرهای ایران، اداره فرهنگ تأسیس شد و آموزش و پرورش دولتی بهطور رسمی در کشور فعالیت خود را آغاز کرد. در هر منطقه از ایران که اوضاع مساعد بود، مدارس جدید گسترش مییافت. در حوزه آموزش زنان در ایران نیز تحول رخ داد و برای نخستینبار دختران و زنان ایرانی توانستند بهطور رسمی در مدارس کشور به تحصیل بپردازند. صدیقه دولتآبادی (۱۳۴۰-۱۲۶۱)، روزنامهنگار و از فعالان این دوره در ایران، از جمله پیشگامان این تحولات در کشور بود. اعزام دانشجو به خارج از ایران نیز در این دوره دنبال میشد.<ref>رهبرنیا، «تأثیر تحولات اجتماعی و فرهنگی دوران مشروطه بر ایران (با تأکید بر پوشش مردمان عصر قاجار)»، 1392ش، ص144.</ref> | ایران در دوره مشروطه شاهد تحولاتی در نظام آموزشی خود بود. احزاب و گروههای سیاسی و جنبشهای تجددخواه در ایران، پیوسته بر بهبود وضعیت آموزش و پرورش در کشور تأکید داشتند. این پیگیریها در ایران به برپایی نهادهای رسمی آموزشی مانند وزارت علوم (وزارت معارف)، سازمانها و جمعیتهای فرهنگی و نیز تأسیس مدارس نوین دخترانه و پسرانه انجامید. برای نخستین بار در بسیاری از شهرهای ایران، اداره فرهنگ تأسیس شد و آموزش و پرورش دولتی بهطور رسمی در کشور فعالیت خود را آغاز کرد. در هر منطقه از ایران که اوضاع مساعد بود، مدارس جدید گسترش مییافت. در حوزه آموزش زنان در ایران نیز تحول رخ داد و برای نخستینبار دختران و زنان ایرانی توانستند بهطور رسمی در مدارس کشور به تحصیل بپردازند. صدیقه دولتآبادی (۱۳۴۰-۱۲۶۱)، روزنامهنگار و از فعالان این دوره در ایران، از جمله پیشگامان این تحولات در کشور بود. اعزام دانشجو به خارج از ایران نیز در این دوره دنبال میشد.<ref>رهبرنیا، «تأثیر تحولات اجتماعی و فرهنگی دوران مشروطه بر ایران (با تأکید بر پوشش مردمان عصر قاجار)»، 1392ش، ص144.</ref> | ||
== نهضت مشروطه == | == زمینههای نهضت مشروطه == | ||
به نظر پژوهشگران، زمینههای شکلگیری نهضت مشروطه به نارضایتی عمیق و ساختاری جامعه ایران در سالهای پایانی حکومت قاجار بازمیگردد که ریشه در عواملی چون هرجومرج و فساد گسترده در دستگاه اداری، تهیشدن خزانه بر اثر اسراف و ولخرجیهای شاهان و درباریان، وامهای سنگین خارجی با شرایط تحمیلی، قحطی فزاینده، افزایش بهای ارزاق عمومی، ظلم و تعدی مأموران حکومتی نسبت به مردم، بیحرمتی به علما و زیرپاگذاشتن احکام اسلامی، و اعطای امتیازات متعدد به قدرتهای استعماری داشت. به باور آنان، این عوامل در کنار بحران مالی و سقوط اقتصادی کشور، بستر مناسبی را برای شکلگیری اعتراضات مردمی علیه ساختار استبدادی حاکم فراهم آورد و به تدریج آگاهی عمومی را نسبت به لزوم تغییر در نظام سیاسی افزایش داد.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref> | |||
در کنار این ریشههای بنیادین، پژوهشگران بر این باورند که مجموعهای از عوامل محرک نیز روند شکلگیری نهضت را تسریع بخشید که از آن جمله میتوان به افزایش ارتباط مردم ایران با کشورهای دارای حکومتهای مبتنی بر قانون، تأسیس دارالفنون و توسعه مدارس جدید، ایجاد پست و تلگراف بهعنوان ابزار انتقال افکار نو، گسترش صنعت چاپ و انتشار روزنامهها و آثار نویسندگان آزادیخواه، و نقش وعاظ و علمای مذهبی در بیداری اذهان عمومی اشاره کرد. از دیدگاه آنان، انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و تشکیل مجلس دوما و نیز ورود انقلابیون قفقاز به ایران، در اشاعه تفکر انقلابی و تقویت انگیزه مردم ایران که پیشتر تجربه جنبش تحریم تنباکو را پشت سر نهاده بودند، نقش مؤثری ایفا کرد. سرانجام، به اعتقاد پژوهشگران، بحران اقتصادی و بیحرمتی عینالدوله، صدراعظم وقت، به بازاریان و علما، به تحصن مشروطهخواهان در سفارت انگلیس و مهاجرت علمای برجسته به قم انجامید و با برکناری عینالدوله و صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ توسط مظفرالدینشاه، زمینه برای تأسیس مجلس شورای ملی و تحول ساختار سیاسی ایران فراهم گردید.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref> | |||
در این دوره، نهضت مشروطه بهدلیل ترکیبی از عوامل درونزاد و برونزا شکل گرفت: سفرهای خارجی نخبگان، آگاهی از پیشرفتهای غرب<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، 1392ش، ص67.</ref> و اقدامات اصلاحی رجال قاجار از جمله عباس میرزا و امیرکبیر، گرچه از درون حکومت ناقص ماند،<ref>دهقانی، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، 1392ش، ص191.</ref> اما زمینه را برای انتقال حرکت به بیرون از ساختار قدرت فراهم کرد.<ref>آبراهامیان، ایران مدرن، 1397ش، ص82.</ref> بازتاب رویدادهایی چون شکست روسیه از ژاپن و انقلاب ضد تزاری در روسیه نیز نارضایتی از بیکفایتی شاهان قاجار را تشدید کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص272.]</ref> در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار عکس رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، به چوببستن تجار توسط حاکم تهران و کشته شدن طلبهای جوان، جامعه را به آشوب کشاند و بستنشینیهای گسترده در مسجد شاه، حرم عبدالعظیم، قم و سفارت انگلیس را در پی داشت. سرانجام مظفرالدین شاه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش فرمان مشروطه را صادر کرد و مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص269-270.]</ref> | در این دوره، نهضت مشروطه بهدلیل ترکیبی از عوامل درونزاد و برونزا شکل گرفت: سفرهای خارجی نخبگان، آگاهی از پیشرفتهای غرب<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، 1392ش، ص67.</ref> و اقدامات اصلاحی رجال قاجار از جمله عباس میرزا و امیرکبیر، گرچه از درون حکومت ناقص ماند،<ref>دهقانی، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، 1392ش، ص191.</ref> اما زمینه را برای انتقال حرکت به بیرون از ساختار قدرت فراهم کرد.<ref>آبراهامیان، ایران مدرن، 1397ش، ص82.</ref> بازتاب رویدادهایی چون شکست روسیه از ژاپن و انقلاب ضد تزاری در روسیه نیز نارضایتی از بیکفایتی شاهان قاجار را تشدید کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص272.]</ref> در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار عکس رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، به چوببستن تجار توسط حاکم تهران و کشته شدن طلبهای جوان، جامعه را به آشوب کشاند و بستنشینیهای گسترده در مسجد شاه، حرم عبدالعظیم، قم و سفارت انگلیس را در پی داشت. سرانجام مظفرالدین شاه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش فرمان مشروطه را صادر کرد و مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص269-270.]</ref> | ||
