پیش‌نویس:نهضت مشروطه: تفاوت میان نسخه‌ها

بر اساس گزارش‌های تاریخی نهضت مشروطه در اواخر دوره قاجار و در پی نارضایتی‌های گسترده اجتماعی و اقتصادی شکل گرفت. مرحله جدی و تعیین‌کننده این جنبش در دوران صدارت عین‌الدوله و در ماه‌های میانی ۱۲۸۴ش هجری شمسی آغاز شد. تشدید بحران اقتصادی و بی‌حرمتی عین‌الدوله به بازاریان و علما، به تشکیل اجتماعات مردمی در مساجد و حرم حضرت عبدالعظیم و درخواست برکناری او انجامید. مظفرالدین‌شاه اگرچه عین‌الدوله را عزل نکرد، اما تأسیس «عدالتخانه» را وعده داد؛ با این حال، بیماری شاه و بداندیشی اطرافیان، اجرای این وعده را به تعویق انداخت و خشونت عین‌الدوله را افزایش داد. در تیرماه ۱۲۸۵، گروه زیادی از کسبه و بازرگانان در سفارت انگلیس متحصن شدند و عزل عین‌الدوله، بازگشت علما و تأسیس عدالتخانه را خواستار شدند. سرانجام، مظفرالدین‌شاه عین‌الدوله را برکنار کرد و در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ فرمان مشروطیت را صادر نمود و دو روز پس از آن، دستور تشکیل مجلس شورای ملی را امضا کرد. نخستین جلسه مجلس شورای ملی در ۱۷ مهر ۱۲۸۵ تشکیل شد و در ۸ دی ۱۲۸۵، اولین قانون اساسی ایران با عنوان «نظامنامه سیاسی» مشتمل بر ۵۱ اصل به امضای شاه رسید. ده روز پس از این رویداد، مظفرالدین‌شاه در ۱۸ دی ۱۲۸۵ درگذشت. پس از آن، مجلس اول مشروطه در سال ۱۲۸۷ به دست نیروهای روسی به توپ بسته شد و در فضای اختناق، بسیاری از آزادی‌خواهان و روحانیون به دار آویخته شدند. با تصویب متمم قانون اساسی در ۱۴ مهر ۱۲۸۶ توسط محمدعلی‌شاه، اصولی نظیر تفکیک قوا، حقوق ملت، و نظارت روحانیون بر قوانین مصوب به قانون اساسی افزوده شد، اما این متمم نیز دوام چندانی نیافت. در مرداد ۱۲۸۸، شیخ فضل‌الله نوری به دلیل مخالفت با انحرافات مشروطه به دار آویخته شد و مشروطیت با فراز و نشیب‌های فراوان تا سال ۱۲۹۹ ادامه یافت و سرانجام به دیکتاتوری رضاخانی منجر شد.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=خبرگزاری مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref>

به نظر پژوهشگران، زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه به نارضایتی عمیق و ساختاری جامعه ایران در سال‌های پایانی حکومت قاجار بازمی‌گردد که ریشه در عواملی چون هرج‌ومرج و فساد گسترده در دستگاه اداری، تهی‌شدن خزانه بر اثر اسراف و ولخرجی‌های شاهان و درباریان، وام‌های سنگین خارجی با شرایط تحمیلی، قحطی فزاینده، افزایش بهای ارزاق عمومی، ظلم و تعدی مأموران حکومتی نسبت به مردم، بی‌حرمتی به علما و زیرپاگذاشتن احکام اسلامی، و اعطای امتیازات متعدد به قدرت‌های استعماری داشت. به باور آنان، این عوامل در کنار بحران مالی و سقوط اقتصادی کشور، بستر مناسبی را برای شکل‌گیری اعتراضات مردمی علیه ساختار استبدادی حاکم فراهم آورد و به تدریج آگاهی عمومی را نسبت به لزوم تغییر در نظام سیاسی افزایش داد.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=خبرگزاری مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref>  

در کنار این ریشه‌های بنیادین، پژوهشگران بر این باورند که مجموعه‌ای از عوامل محرک نیز روند شکل‌گیری نهضت را تسریع بخشید که از آن جمله می‌توان به افزایش ارتباط مردم ایران با کشورهای دارای حکومت‌های مبتنی بر قانون، تأسیس دارالفنون و توسعه مدارس جدید، ایجاد پست و تلگراف به‌عنوان ابزار انتقال افکار نو، گسترش صنعت چاپ و انتشار روزنامه‌ها و آثار نویسندگان آزادی‌خواه، و نقش وعاظ و علمای مذهبی در بیداری اذهان عمومی اشاره کرد. از دیدگاه آنان، انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و تشکیل مجلس دوما و نیز ورود انقلابیون قفقاز به ایران، در اشاعه تفکر انقلابی و تقویت انگیزه مردم ایران که پیش‌تر تجربه جنبش تحریم تنباکو را پشت سر نهاده بودند، نقش مؤثری ایفا کرد. سرانجام، به اعتقاد پژوهشگران، بحران اقتصادی و بی‌حرمتی عین‌الدوله، صدراعظم وقت، به بازاریان و علما، به تحصن مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس و مهاجرت علمای برجسته به قم انجامید و با برکناری عین‌الدوله و صدور فرمان مشروطیت در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ توسط مظفرالدین‌شاه، زمینه برای تأسیس مجلس شورای ملی و تحول ساختار سیاسی ایران فراهم گردید.<ref>{{پک|حبیبی|۱۴ مرداد ۱۳۹۶|ک=خبرگزاری مهر|ف=انقلاب مشروطه؛ تغییر فکرها و ساختارها در جامعه ایران}}</ref>

 

در این دوره، نهضت مشروطه به‌دلیل ترکیبی از عوامل درون‌زاد و برون‌زا شکل گرفت: سفرهای خارجی نخبگان، آگاهی از پیشرفت‌های غرب<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، 1392ش، ص67.</ref> و اقدامات اصلاحی رجال قاجار از جمله عباس میرزا و امیرکبیر، گرچه از درون حکومت ناقص ماند،<ref>دهقانی، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، 1392ش، ص191.</ref> اما زمینه را برای انتقال حرکت به بیرون از ساختار قدرت فراهم کرد.<ref>آبراهامیان،  ایران مدرن، 1397ش، ص82.</ref> بازتاب رویدادهایی چون شکست روسیه از ژاپن و انقلاب ضد تزاری در روسیه نیز نارضایتی از بی‌کفایتی شاهان قاجار را تشدید کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص272.]</ref> در اوایل دهه ۱۲۸۰ش، وقایعی همچون انتشار عکس رئیس بلژیکی گمرک در لباس روحانیت، به چوب‌بستن تجار توسط حاکم تهران و کشته شدن طلبه‌ای جوان، جامعه را به آشوب کشاند و بست‌نشینی‌های گسترده در مسجد شاه، حرم عبدالعظیم، قم و سفارت انگلیس را در پی داشت. سرانجام مظفرالدین شاه در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش فرمان مشروطه را صادر کرد و مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص269-270.]</ref>

در ایران دوره مشروطه، نیروهای اجتماعی متعددی با انگیزه‌ها و نقش‌های متفاوت وارد عرصه شدند. روحانیون با وجود تهدید جایگاه خود توسط نهادهای آموزشی و حقوقی جدید و رقابت روشنفکران، همچنان از نفوذ معنوی و پایگاه مردمی برخوردار بودند و نقش محوری در بسیج توده‌ها ایفا کردند. روشنفکران متأثر از پیشرفت‌های غرب، به ویژه در آذربایجان، به نشر مفاهیم مشروطه‌خواهی و قانون‌طلبی پرداختند. بازرگانان که از سیاست‌های اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و مجلس نقش مهمی داشتند، اما بعداً به دلیل نگرانی از بی‌ثباتی، حمایت خود را پس گرفتند. پیشه‌وران و اصناف به عنوان پشتوانه توده‌ای نهضت، از بست‌نشینی تهران تا مقاومت تبریز پیشگام مبارزات بودند. زنان با سخنرانی، تأسیس انجمن‌های مخفی و حتی حضور در نبردها با پوشش مردانه، حضوری فعال داشتند و نهضت حقوق زنان ریشه در همین دوره دارد. در مقابل، دربار، شاهزادگان، زمینداران و اعیان که منافعشان در خطر بود، به صف مخالفان مشروطه پیوستند و برخی بعدها رهبری آن را نیز به دست گرفتند. کارگران و دهقانان به دلیل محدودیت تعداد، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>

* «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: 29 اردیبهشت 1405ش.

* همراهی، نعمت‌الله و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، مجلۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شمارۀ 14، 1400ش.