ایران پدیا

پیش‌نویس:نهضت مشروطه: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۵۲۰ ویرایش‌ها
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۵۲۰ ویرایش‌ها
خط ۴: خط ۴:


== مفهوم‌شناسی‌ ==
== مفهوم‌شناسی‌ ==
نهضت در لغت به‌معنای قیام، خیزش و بیداری است<ref>{{پک|آذرنوش|1381|ک=فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی|ص=۷۱۸–۷۱۹.}}</ref> و در اصطلاح به حرکت سازمان‌یافته و نسبتاً بادوامی اطلاق می‌شود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل می‌دهند.<ref>{{پک|مصباح یزدی|۱۳۹۵|ک=انقلاب اسلامی و ریشه های آن|ص=31|ج=۱}}</ref> مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته می‌شود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل می‌کند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطه‌خواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.<ref>{{پک|دهخدا|3 خرداد 1405|ک=واژه‌یاب|ف=مشروطه}}</ref> نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، رویدادی بود که در اواخر دوره قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانون‌محور تبدیل کرد.<ref>{{پک|محمدی|24 آبان 1393|ک=پژوهه|ف=نهضت مشروطه}}</ref> با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریان‌های مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانون‌مند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر می‌گرفت؛ به‌گونه‌ای که علمای مشروطه‌خواه همچون آخوند خراسانی آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت می‌دانستند، در مقابل شیخ فضل‌الله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر تقی‌زاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی می‌کردند.<ref>{{پک/بن|مفهوم‌ مشروطه‌|ک=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌}}</ref>
نهضت در لغت به‌معنای قیام، خیزش و بیداری است<ref>{{پک|آذرنوش|1381|ک=فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی|ص=۷۱۸–۷۱۹.}}</ref> و در اصطلاح به حرکت سازمان‌یافته و نسبتاً بادوامی اطلاق می‌شود که گروهی برای دستیابی به هدفی اجتماعی-سیاسی معین بر اساس نقشی مشخص شکل می‌دهند.<ref>{{پک|مصباح یزدی|۱۳۹۵|ک=انقلاب اسلامی و ریشه های آن|ص=31|ج=۱}}</ref> مشروطه نیز در فرهنگ سیاسی ایران به نوعی از حکومت گفته می‌شود که در آن وضع قوانین بر عهده مجلس است و دولت به عنوان مجری قوانین عمل می‌کند که در مقابل حکومت استبدادی قرار دارد؛ از این رو مشروطه‌خواهی به معنای طرفداری از حکومت قانون و مخالفت با حکومت فردی و استبدادی است.<ref>{{پک|دهخدا|3 خرداد 1405|ک=واژه‌یاب|ف=مشروطه}}</ref> نهضت مشروطه که در برخی منابع انقلاب مشروطه نیز نامیده شده، جنبش سیاسی-اجتماعی بود که در اواخر دورۀ قاجار رخ داد و نظام حکومتی مبتنی بر سلطه فردی پادشاه را به ساختاری قانون‌محور تبدیل کرد.<ref>{{پک|محمدی|24 آبان 1393|ک=پژوهه|ف=نهضت مشروطه}}</ref> با این حال، مفهوم مشروطه در اندیشۀ جریان‌های مختلف عصر مشروطه تعریف واحد و مشخصی نداشت و طیفی از معانی از «دولت قانون‌مند مبتنی بر شرع» تا «دولت محدودشده به قانون اساسی عرفی» را در بر می‌گرفت؛ به‌گونه‌ای که علمای مشروطه‌خواه همچون آخوند خراسانی آن را چارچوبی برای تحدید قدرت استبدادی و اجرای احکام شریعت می‌دانستند، در مقابل شیخ فضل‌الله نوری بر مشروطه مشروعه و انطباق کامل قوانین با احکام الهی تأکید داشت و روشنفکرانی نظیر تقی‌زاده مشروطیت را نهادی وارداتی و تابع اصول پارلمانی غرب تلقی می‌کردند.<ref>{{پک/بن|مفهوم‌ مشروطه‌|ک=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌}}</ref>


== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
بر اساس دیدگاه پژوشگران مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریه‌های دولت|ص=۱۲۳-۱۲۷|ج=}}</ref> واژه مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد<ref>{{پک|مهدی‌قلی‌خان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و مجلس شورای ملی سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref> این اصطلاح در برابر «دولت مستبده یا سلطنت مطلقه به کار رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامه‌های مهم آن دوران مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را به‌عنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=93-97}}</ref> دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش)، با به‌توپ‌بستن مجلس و برقراری استبداد صغیر، کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دوره مشروطه پایان یافت.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref>در دوره مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید «دولت مشروطه» بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه «دولت ملی» یا «حکومت ملی» رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=۱۰۲-۱۱۲}}</ref>
بر اساس دیدگاه پژوهشگران مشروطه و نظریۀ مشروطیت دستاورد قرن هجدهم میلادی است و نخستین تعبیرات از نظریه دولت مشروطه در آمریکا، فرانسه و انگلستان شکل گرفت، هرچند سابقۀ بسیاری از اجزای آن در قرون وسطا نیز وجود داشت.<ref>{{پک|وینسنت|۱۳۷۶|ک=نظریه‌های دولت|ص=۱۲۳-۱۲۷|ج=}}</ref> واژه مشروطه در نیمه‌های دوره سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار در ایران به‌کار گرفته شد<ref>{{پک|مهدی‌قلی‌خان|۱۳۶۳|ک=طلوع مشروطیت|ص=۱۵|ج=}}</ref> و سید محمد طباطبایی دوازده سال پیش از امضای فرمان مشروطیت به دست مظفرالدین‌شاه، از مشروطیت و مجلس شورای ملی سخن گفت.<ref>{{پک|کسروی|۱۳۸۳|ک=تاریخ مشروطه ایران|ص=۴۹–۵۱|ج=}}</ref><ref>{{پک|قریشی کرین|قوامی|۱۴۰۰|ک=دانشنامه امام خمینی|ف=نهضت مشروطه|ص=۱۹۸}}</ref> این اصطلاح در برابر «دولت مستبده یا سلطنت مطلقه به کار رفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامه‌های مهم آن دوران مانند حبل‌المتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را به‌عنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=93-97}}</ref> دوره اجرایی این نهضت با صدور فرمان نظام‌نامۀ مجلس شورای ملی در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ش توسط مظفرالدین‌شاه قاجار آغاز شد<ref>{{پک|شمیم|۱۳۸۷|ک=ایران در دوره سلطنت قاجار|ص=۴۴۵|ج=}}</ref><ref>{{پک/بن|۱۰۰|ک=وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی|ف=فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران}}</ref> و تا پایان سلطنت احمدشاه و انقراض سلسله قاجار در ۱۳۰۴ش ادامه یافت.<ref>{{پک/بن|۱۰۱|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی|ف=سندی درباره انقراض سلطنت قاجار در کتابخانه مجلس}}</ref> در این بازه، سه پادشاه قاجار به ترتیب بر ایران حکومت کردند: مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵ش) که گرچه با صدور فرمان مشروطه، نظام سیاسی جدید را قانونی کرد، اما چند روز پس از آن درگذشت. جانشین او، محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸ش)، با به‌توپ‌بستن مجلس و برقراری استبداد صغیر، کوشید نظام مشروطه را برچیند، اما با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان وادار به کناره‌گیری و تبعید شد. آخرین شاه قاجار، احمدشاه (۱۲۸۸-۱۳۰۴ش)، در شرایطی به سلطنت رسید که کشور با بحران‌هایی چون اشغال خارجی در جنگ جهانی اول و کودتای ۱۲۹۹ش مواجه بود و سرانجام با خلع قاجاریه و استقرار پهلوی، دورۀ مشروطه پایان یافت.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref>در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید دولت مشروطه بود، اما در دورۀ مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه دولت ملی یا حکومت ملی رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>{{پک|صفری|۱۳۸۸|ک=تاریخ پژوهان|ف=ویژگی‌های دولت مشروطه در ادبیات نشریه‌های مشروطه‌خواه تهران|ص=۱۰۲-۱۱۲}}</ref>
== زمینه‌های نهضت مشروطه ==
== زمینه‌های نهضت مشروطه ==
پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند.<ref>{{پک|طلوع فکور|۱۳۹۸|ک=تاریخ پژوهی|ف=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای|ص=۷۵}}</ref> قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۶۸}}</ref> در حوزه روابط خارجی، ایران به عرصه رقابتی دو قدرت استعماری روسیه و انگلیس تبدیل شد و با عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای، بخش‌هایی از قفقاز را از دست داد. وام‌های خارجی با گروگذاشتن گمرک‌های شمالی و جنوبی همراه بود و بیشتر صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.<ref>{{پک|رضایی|14 مرداد 1400|ک=وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه}}</ref> با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه‌ای مانند امتیاز رویتر و تنباکو به شرکت‌های خارجی واگذار شد که صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۳}}</ref> حکام ولایات با پرداخت پیشکش به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و درباریان وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند. از دیدگاه تحلیلگران، این عوامل زمینه‌های شکل‌گیری جنبش مشروطه را فراهم آورد.<ref>{{پک|فیروز|شیخی|۱۳۹۳|ک=مطالعات علوم اجتماعی ایران|ف=تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران|ص=۸۳}}</ref><ref>{{پک|خوشحال|۱۳۹۳|ک=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|ف=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن|ص=۶۹-۷۰}}</ref>
پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، سلسله قاجاریه در اواخر سدۀ دوازدهم هجری بر ایران مسلط شد.<ref>{{پک|کلیفوردادموند|۱۳۸۱|ک=سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی|ص=539|ج=۱}}</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف‌های ساختاری متعددی مواجه بودند.<ref>{{پک|طلوع فکور|۱۳۹۸|ک=تاریخ پژوهی|ف=توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای|ص=۷۵}}</ref> قدرت شاه در این دوره نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت و ماهیت استبدادی سلطنت، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۶۹-۲۶۸}}</ref> در حوزه روابط خارجی، ایران به عرصه رقابتی دو قدرت استعماری روسیه و انگلیس تبدیل شد و با عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای، بخش‌هایی از قفقاز را از دست داد. وام‌های خارجی با گروگذاشتن گمرک‌های شمالی و جنوبی همراه بود و بیشتر صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.<ref>{{پک|رضایی|14 مرداد 1400|ک=وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی|ف=نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه}}</ref> با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه‌ای مانند امتیاز رویتر و تنباکو به شرکت‌های خارجی واگذار شد که صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۳}}</ref> حکام ولایات با پرداخت پیشکش به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و درباریان وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند. از دیدگاه تحلیلگران، این عوامل زمینه‌های شکل‌گیری جنبش مشروطه را فراهم آورد.<ref>{{پک|فیروز|شیخی|۱۳۹۳|ک=مطالعات علوم اجتماعی ایران|ف=تحلیل جامعه شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهای جنبش مشروطیت در ایران|ص=۸۳}}</ref><ref>{{پک|خوشحال|۱۳۹۳|ک=تغییرات اجتماعی - فرهنگی|ف=تشریح دلایل وقوع نهضت مشروطه، اهداف آن و دلایل ناکامی آن در دهه های بعد از آن|ص=۶۹-۷۰}}</ref>
خط ۱۷: خط ۱۷:


== پیامدهای نهضت مشروطه ==
== پیامدهای نهضت مشروطه ==
به نظر محققان نهضت مشروطه دارای پیامدهای بود. از جمله: تبدیل نظریۀ شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیت‌یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی. همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامه‌ها از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران، پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref> متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام به‌عنوان دین رسمی و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات.<ref>{{پک/بن|۱۰۳|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی|ف=متمم قانون اساسی مشروطه}}</ref> پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در نهضت مشورطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>
 
* به نظر محققان نهضت مشروطه دارای پیامدهای بود. از جمله: تبدیل نظریۀ شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیت‌یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>
* همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامه‌ها از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران، پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>  
* متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) مؤلفه‌های هویتی تازه‌ای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام به‌عنوان دین رسمی و تشیع به‌عنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران به‌عنوان پایتخت، معرفی پرچم سه‌رنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات.<ref>{{پک/بن|۱۰۳|ک=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی|ف=متمم قانون اساسی مشروطه}}</ref>  
* پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در نهضت مشورطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>
* مشروطه با گسترش آزادی بیان و قلم، به دگرگونی بنیادین در زبان و ادب فارسی انجامید و ادبیات را از حاشیه‌نشینی درباری به ابزاری برای آگاهی‌بخشی، نقد اجتماعی و مبارزه با نابسامانی‌ها بدل کرد.<ref>{{پک| ملایی توانی|۱۴۰۱|ک=تاریخ نامه ایران بعد از اسلام|ف=مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران|ص=۱۳۷-۱۴۰}}</ref>
* همچنین این نهضت با ایجاد نگرشی نو به سرنوشت و حقوق انسان، زمینه را برای شکل‌گیری انسانِ نواندیش و تحول‌خواه فراهم ساخت و با گشودن فضای عمومی به روی زنان، نخستین گام‌ها را در جهت برابری حقوقی و حضور اجتماعی آنان برداشت.<ref>{{پک| ملایی توانی|۱۴۰۱|ک=تاریخ نامه ایران بعد از اسلام|ف=مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران|ص=۱۳۷-۱۴۰}}</ref>
* پژوهشگران معتقدند دست‌آوردهای ایران در نهضت مشروطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.<ref>{{پک|همراهی|۱۴۰۰|ک=جامعه شناسی سیاسی ایران|ف=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|ص=۲۷۹}}</ref>


== چالش‌های ایران در دوره نهضت مشروطه ==
== چالش‌های ایران در دوره نهضت مشروطه ==
خط ۵۹: خط ۶۶:
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مصباح یزدی|نام=محمدتقی|عنوان=انقلاب اسلامی و ريشه‌های آن|سال=1395|مکان=قم|ناشر=موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني|کوشش=قاشم شبان‌نیان}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مصباح یزدی|نام=محمدتقی|عنوان=انقلاب اسلامی و ريشه‌های آن|سال=1395|مکان=قم|ناشر=موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني|کوشش=قاشم شبان‌نیان}}
* {{یادکرد وب|عنوان=معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌|نشانی=https://psri.ir/?id=nznjp3fi|تاریخ=13 مرداد 1399|تاریخ بازبینی=3 خرداد ۱۴۰5|شناسه={{شناسه یادکرد|مفهوم‌ مشروطه‌}}|وبگاه=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=معنا و مفهوم‌ مشروطه‌ از نگاه‌ علما و مشروطه‌خواهان‌|نشانی=https://psri.ir/?id=nznjp3fi|تاریخ=13 مرداد 1399|تاریخ بازبینی=3 خرداد ۱۴۰5|شناسه={{شناسه یادکرد|مفهوم‌ مشروطه‌}}|وبگاه=وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱= ملایی توانی|نام۱=علی‌رضا|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=مشروطه مبدا تاریخ معاصر ایران|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/84271/%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%89-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A2-%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%DA%A9%D9%88%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%89|ژورنال=تاریخ نامه ایران بعد از اسلام (نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز)|شماره=۳۲|صفحات=۱۲۱-۱۴۵|دوره=۱۳}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مهدی‌قلی‌خان|نام=هدایت|عنوان=طلوع مشروطیت|سال=۱۳۶۳|مکان=تهران|ناشر=پیام|کوشش=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مهدی‌قلی‌خان|نام=هدایت|عنوان=طلوع مشروطیت|سال=۱۳۶۳|مکان=تهران|ناشر=پیام|کوشش=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نهضت مشروطه|نشانی=http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=31898|تاریخ=24 آبان 1393|تاریخ بازبینی=3 خرداد 1405|وبگاه=وب‌سایت وب‌سایت پژوهه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نهضت مشروطه|نشانی=http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=31898|تاریخ=24 آبان 1393|تاریخ بازبینی=3 خرداد 1405|وبگاه=وب‌سایت وب‌سایت پژوهه}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران|نشانی=https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۵ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۰}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی}}
* {{یادکرد وب|عنوان=نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران|نشانی=https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۵ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|۱۰۰}}|وبگاه=وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=همراهی|نام۱=نعمت الله|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|ژورنال=جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )|دوره=چهارم|شماره=۱۴|صفحات=۲۶۶-۲۸۱|نام۲=شیوا|نام خانوادگی۲=جلال‌پور|نام۳=حامد|نام خانوادگی۳=محقق‌نیا|نام خانوادگی۴=اکبرزاده|نام۴=فریدون}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=همراهی|نام۱=نعمت الله|تاریخ=۱۴۰۰|عنوان=تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86|ژورنال=جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )|دوره=چهارم|شماره=۱۴|صفحات=۲۶۶-۲۸۱|نام۲=شیوا|نام خانوادگی۲=جلال‌پور|نام۳=حامد|نام خانوادگی۳=محقق‌نیا|نام خانوادگی۴=اکبرزاده|نام۴=فریدون}}
برگرفته از «https://iranpedia.net/wiki/پیش‌نویس:نهضت_مشروطه»